મહાભારત · અધ્યાય 5.10

સર્વં વ્યાપ્તમિદં દેવા વૃત્રેણ જગદવ્યયમ્ ।
ન હ્યસ્ય સદૃશં કિઞ્ચિત્પ્રતિઘાતાય યદ્ભવેત્ ॥

સમર્થો હ્યભવં પૂર્વમસમર્થોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
કથં નુ કાર્યં ભદ્રં વો દુર્ધર્ષઃ સ હિ મે મતઃ ॥

તેજસ્વી ચ મહાત્મા ચ યુદ્ધે ચામિતવિક્રમઃ ।
ગ્રસેત્રિભુવનં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ॥

તસ્માદ્વિનિશ્ચયમિમં શૃણુધ્વં ત્રિદિવૌકસઃ ।
વિષ્ણોઃ ક્ષયમુપાગમ્ય સમેત્ય ચ મહાત્મના ॥

તેન સમ્મન્ત્ર્ય વેત્સ્યામો વધોપાયં દુરાત્મનઃ ।
શલ્ય ઉવાચ ।
એવમુક્તે મઘવતા દેવાઃ શર્ષિગણાસ્તદા ।
શરણ્યં શરમં દેવં જગ્મુર્વિષ્ણું મહાબલમ્ ॥

ઊચુશ્ચ સર્વે દેવેશં વિષ્ણું વૃત્રભયાર્દિતાઃ ।
ત્રયો લોકાસ્ત્વયા ક્રાન્તાસ્ત્રિભિર્વિક્રમણૈઃ પુરા ॥

અમૃતં ચાહૃતં વિષ્ણો દૈત્યાશ્ચ નિહતા રણે ।
બલિં બદ્ધ્વા મહાદૈત્યં શક્રો દેવાધિપઃ કૃતઃ ॥

ત્વં પ્રભુઃ સર્વદેવાનાં ત્વયા સર્વમિદં તતમ્ ।
ત્વં હિ દેવો મહાદેવ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ॥

ગતિર્ભવ ત્વં દેવાનાં સેન્દ્રાણામમરોત્તમ ।
જગદ્વ્યાપ્તમિદં સર્વં વૃત્રેણાસુરસૂદન ॥
વિષ્ણુરુવાચ ।

અવશ્યં કરણીયં મે ભવતાં હિતમુત્તમમ્ ।
તસ્માદુપાયં વક્ષ્યામિ યથાઽસૌ નભવિષ્યતિ ॥

ગચ્છધ્વં સર્ષિગન્ધર્વા યત્રાસૌ વિશ્વરૂપધૃક્ ।
સામ તસ્ય પ્રયુઞ્જધ્વં તત એનં વિજેષ્યથ ॥

ભવિષ્યતિ જયો દેવાઃ શક્રસ્ય મમ તેજસા ।
અદૃશ્યશ્ચ પ્રવેક્ષ્યામિ વજ્રે હ્યસ્યાયુધોત્તમે ॥

ગચ્છધ્વમૃષિભિઃ સાર્ધં ગન્ધર્વૈશ્ચ સુરોત્તમાઃ ।
વૃત્રસ્ય સહ શક્રેણ સન્ધિં કુરુત માચિરમ્ ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

એવમુક્તે તુ દેવેન ઋષયસ્ત્રિદશાસ્તથા ।
યયુઃ સમેત્ય સહિતાઃ શક્રં કૃત્વા પુરઃસરમ્ ॥

સમીપમેત્ય ચ યદા સર્વ એવ મહૌજસઃ ।
તં તેજસા પ્રજ્વલિતં પ્રતપન્તં દિશો દશ ॥

ગ્રસન્તમિવ લોકાંસ્ત્રીન્સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યથા ।
દદૃશુસ્તે તતો વૃત્રં શક્રેણ સહ દેવતાઃ ॥

ઋષયોઽથ તતોઽભ્યેત્ય વૃત્રમૂચુઃ પ્રિયં વચઃ ।
વ્યાપ્તં જગદિદં સર્વં તેજસા તવ દુર્જય ॥

ન ચ શક્નોષિ નિર્જેષું વાસવં બલિનાં વર ।
યુધ્યતોશ્ચાપિ વાં કાલો વ્યતીતઃ સુમહાનિહ ॥

પીડ્યન્તે ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ સદેવાસુરમાનુષાઃ ।
સખ્યં ભવતુ તે વૃત્ર શક્રેણ સહ નિત્યદા ॥

અવાપ્સ્યસિ સુખં ત્વં ચ શક્રલોકાંશ્ચ શાશ્વતાન્ ।
ઋષિવાક્યં નિશમ્યાથ વૃત્રઃસ તુ મહાબલઃ ॥

ઉવાચ તાનૃષીન્સર્વાન્પ્રણમ્ય શિરસાઽસુરઃ ।
સર્વે યૂયં મહાભાગા ગન્ધર્વાશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥

યદ્બ્રૂથ તચ્છ્રુતં સર્વં મમાપિ શ્રૃણુતાનઘાઃ । સન્ધિઃ કથં વૈ ભવિતા મમ શક્રસ્ય ચોભયોઃ ।
તેજસોર્હિ દ્વયોર્દેવાઃ સખ્યં વૈ ભવિતા કથમ્ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

સકૃત્સતાં સઙ્ગતમીપ્સિતવ્યં તતઃ પરં ભવિતા ભવ્યમેવ ।
નાતિક્રામેત્સત્પુરુષેણ સઙ્ગતં તસ્માત્સતાં સન્ગતમીપ્સિતવ્યમ્ ॥

દૃઢં સતાં સઙ્ગતં ચાપિ નિત્યં બ્રૂયાચ્ચાર્થં હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ ધીરાઃ ।
મહાર્થવત્સત્પુરુષેણ સઙ્ગતં તસ્માત્સન્તં ન જિઘાંસેત ધીરઃ ॥

ઇન્દ્રઃ સતાં સમ્મતશ્ચ નિવાસશ્ચ મહાત્મનામ્ ।
સત્યવાદી હ્યનિન્દ્યશ્ચ ધર્મવિત્સૂક્ષ્મનિશ્ચયઃ ॥

તેન તે સહ શક્રેણ સન્ધિર્ભવતુ નિત્યદા ।
એવં વિશ્વાસમાગચ્છ મા તે ભૂદ્બુદ્ધિરન્યથા ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

મહર્ષિવચનં શ્રુત્વા તાનુવાચ મહાદ્યુતિઃ ।
અવશ્યં ભગવન્તો મે માનનીયાસ્તપસ્વિનઃ ॥

બ્રવીમિ યદહં દેવાસ્તત્સર્વં ક્રિયતે યદિ ।
તતઃ સર્વં કરિષ્યામિ યદૂચુર્માં દિવૌકસઃ ॥

ન શુષ્કેણ ન ચાદ્રેણ નાશ્મના ન ચ દારુણા ।
ન શસ્ત્રેણ ન ચાસ્ત્રેણ ન દિવા ન તથા નિશિ ॥

વધ્યો ભવેયં વિપ્રેન્દ્રાઃ શક્રસ્ય સહ દૈવતૈઃ ।
એવં મે રોચતે સન્ધિઃ શક્રેણ સહ નિત્યદા ॥

બાઢમિત્યેવ ઋષયસ્તમૂચુર્ભરતર્ષભ ।
એવં વૃત્તે તુ સન્ધાને વૃત્રઃ પ્રમુદિતોઽભવત્ ॥

તતઃ સન્ધિં મિથઃ કૃત્વા ઋષયો દીપ્તતેજસઃ ।
શક્રસ્ય સહ વૃત્રેણ પુનર્જગ્મુર્યથાગતમ્ ॥

યુક્તઃ સદાઽભવચ્ચાપિ શક્રો હર્ષસમન્વિતઃ । વૃત્રસ્ય વધસંયુક્તાનુપાયાનન્વચિન્તયત્ ॥ 5-10-34અ અભિસન્ધિર્મહેન્દ્રસ્ય સન્ધિકર્મણિ યઃ કૃતઃ । ઋષિભિસ્ત્વીરિતં યચ્ચ મહેન્દ્રસ્તદનુસ્મરન્ ॥

છિદ્રાન્વેષી સમુદ્વિગ્નઃ સદા વસતિ દેવરાટ્ ।
સ કદાચિન્સમુદ્રાન્તે સમપશ્યન્મહાસુરમ્ ॥

સન્ધ્યાકાલ ઉપાવૃત્તે મુહૂર્તે ચાતિદારુણે ।
તતઃ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્વરદાનં મહાત્મનઃ ॥

સન્ધ્યેયં વર્તતે રૌદ્રા ન રાત્રિર્દિવસં ન ચ ।
વૃત્રશ્ચાવશ્યવધ્યોઽયં મમ સર્વહરો રિપુઃ ॥

યદિ વૃત્રં ન હન્મ્યદ્ય વઞ્ચયિત્વા મહાસુરમ્ ।
મહાબલં મહાકાયં ન મે શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥

એવં સઞ્ચિન્તયન્નેવ શક્રો વિષ્ણુમનુસ્મરન્ ।
અથ ફેનં તદાઽપશ્યત્ સમુદ્રે પર્વતોપમપ્ ॥

નાયં યુષ્કો ન ચાદ્રોઽયં ન ચ શસ્ત્રમિદં તથા ।
એનં ક્ષેપ્સ્યામિ વૃત્રસ્ય ક્ષણાદેવ નશિષ્યતિ ॥

સવજ્રમથ ફેનં તં ક્ષિપ્રં વૃત્રે નિસૃષ્ટવાન્ ।
પ્રવિશ્ય ફેનં તં વિષ્ણુરથ વૃત્રં વ્યનાશયત્ ॥

નિહતે તુ તતો વૃત્રે દિશો વિતિમિરાઽભવન્ ।
પ્રવવૌ ચ શિવો વાયુઃ પ્રજાશ્ચ જહૃષુસ્તથા ॥

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા યક્ષરક્ષોમહોરગાઃ ।
ઋષયશ્ચ મહેન્દ્રં તમસ્તુવન્વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ॥

નમસ્કૃતઃ સર્વભૂતૈઃ સર્વભૂતાન્યસાન્ત્વયત્ ।
હત્વા શત્રું પ્રહૃષ્ટાત્મા વાસવઃ સહ દૈવતૈઃ ॥

વિષ્ણું ત્રિભુવનશ્રેષ્ઠં પૂજયામાસ ધર્મવિત્ ।
તતો હતે મહાવીર્યે વૃત્રે દેવભયઙ્કરે ॥

અનૃતેનાભિભૂતોઽભૂચ્છક્રઃ પરમદુર્મનાઃ ।
ત્રૈશીર્ષયાઽભિભૂતશ્ચ સ પૂર્વં બ્રહ્મહત્યયા ॥

મહાદેવસ્ય ભૂતૈશ્ચ સ પુનર્બ્રહ્મહા ઇતિ ।
આક્રુષ્ટો નિર્ભયૈર્ભૂયો વ્રીડિતો બલવૃત્રહા ॥

સોઽન્તમાશ્રિત્ય લોકાનાં નષ્ટસઞ્જ્ઞો વિચેતનઃ ।
ન પ્રાજ્ઞાયત દેવેન્દ્રસ્ત્વભિભૂતઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

પ્રતિચ્છન્નોઽવસચ્ચાપ્સુ ચેષ્ટમાન ઇવોરગઃ ।
તતઃ પ્રનષ્ટે દેવેન્દ્રે બ્રહ્મહત્યા ભયાર્દિતે ॥

ભૂમિઃ પ્રધ્વસ્તસન્કાશા નિર્વૃક્ષા શુષ્કકાનના ।
વિચ્છિન્નસ્રોતસો નદ્યઃ સરાંસ્યનુદકાનિ ચ ॥

સન્ક્ષોભશ્ચાપિ સત્વાનામનાવૃષ્ટિકૃતોઽભવત્ ।
દેવાશ્ચાપિ ભૃશં ત્રસ્તાસ્તથા સર્વે મહર્ષયઃ ॥

અરાજકં જગત્સર્વમભિભૂતમુપદ્રવૈઃ ।
તતો ભીતાઽભવન્દેવાઃ કો નો રાજા ભવેદિતિ ॥

દિવિ દેવર્ષયશ્ચાપિ દેવરાજવિનાકૃતાઃ ।
ન સ્મ કશ્ચન દેવાનાં રાજ્યે વૈ કુરુતે મતિમ્ ॥