મહાભારત · અધ્યાય 5.55

ન ભેતવ્યં મહારાજ ન શોચ્યા ભવતાં વયમ્ ।
સમર્થાઃ સ્મ પરાઞ્જેતું બલિનઃ સમરે વિભો ॥

વને પ્રવ્રાજિતાન્પાર્થાન્યદાયાન્મધુસૂદનઃ ।
મહતા બલચક્રેણ પરરાષ્ટ્રાવમર્દિના ॥

કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષત ।
રાજાનશ્ચાન્વયુઃ પાર્થાન્બહવોઽન્યેઽનુયાયિનઃ ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થસ્ય ચાદૂરાત્સમાજગ્મુર્મહારથાઃ ।
વ્યગર્હયંશ્ચ સન્ગમ્ય ભવન્તં કુરુભિઃ સહ ॥

તે યુધિષ્ઠિરમાસીનમજિનૈઃ પ્રતિવાસિતમ્ ।
કૃષ્ણપ્રધાનાઃ સંહત્ય પર્યુપાસન્ત ભારત ॥

પ્રત્યાદનં ચ રાજ્યસ્ય કાર્યમૂચુર્નરાધિપાઃ ।
ભવતઃ સાનુબન્ધસ્ય સમુચ્છેદં ચિકીર્ષવઃ ॥

શ્રુત્વા ચૈવં મયોસ્તાસ્તુ ભીષ્મદ્રોણકૃપાસ્તદા ।
જ્ઞાતિક્ષયભયાદ્રાજન્ભીતેન ભરતર્ષભ ॥

તતઃ સ્થાસ્યન્તિ સમયે પાણ્ડવા ઇતિ મે મતિઃ ।
સમુચ્છેદં હિ નઃ કૃત્સ્નં વાસુદેવશ્ચિકીર્ષતિ ॥

ઋતે ચ વિદુરાત્સર્વે યૂયં વધ્યા મતા મમ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ ધર્મજ્ઞો ન વધ્યઃ કુરુસત્તમઃ ॥

સમુચ્છેદં ચ કૃત્સ્નં નઃ કૃત્વા તાત જનાર્દનઃ ।
એકરાજ્યં કુરૂણાં સ્મ ચિકીર્ષતિ યુધિષ્ઠિરે ॥

તત્ર કિં પ્રાપ્તકાલં નઃ પ્રણિપાતઃ પલાયનમ્ ।
પ્રાણાન્વા સમ્પરિત્યજ્ય પ્રતિયુધ્યામાહે પરાન્ ॥

પ્રતિયુદ્ધે તુ નિયતઃ સ્યાદસ્માકં પરાજયઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય સર્વે હિ પાર્થિવા વશવર્તિનઃ ॥

વિરક્તરાષ્ટ્રાશ્ચ વયં મિત્રાણિ કુપિતાનિ નઃ ।
ધિક્કૃતાઃ પાર્થિવૈઃ સર્વૈઃ સ્વજનેન ચ સર્વશઃ ॥

પ્રણિપાતે ન દોષોસ્તિ સન્ધિર્નઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
પિતરં ત્વેવ શોચામિ પ્રજ્ઞાનેત્રં જનાધિપમ્ ॥

મત્કૃતે દુઃખમાપન્નં ક્લેશં પ્રાપ્તમનન્તકમ્ । કૃતં હિ તવ પુત્રૈશ્ચ પરેષામવરોધનમ્ ।
મત્પ્રયાર્થં પુરૈવૈતદ્વિદિતં તે નરોત્તમ ॥

તે રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સામાત્યસ્ય મહારથાઃ ।
વૈરં પ્રતિકરિષ્યન્તિ કુલોચ્છેદેન પાણ્ડવાઃ ॥

તતો દ્રોણોઽબ્રવીદ્ભીષ્મઃ કૃપો દ્રૌણિશ્ચ ભારત ।
મત્વા માં મહતીં ચિન્તામાસ્થિતંવ્યથિતેન્દ્રિયં ॥

અભિદ્રુગ્ધાઃ પરે ચેન્નો ન ભેતવ્યં પરન્તપ ।
અસમર્થાઃ પરે જેતુમસ્માન્યુધિ સમાસ્થિતાન્ ॥

એકૈકશઃ સમર્થાઃ સ્મો વિજેતું સર્વપાર્થિવાન્ ।
આગચ્છન્તુ વિનેષ્યામો દર્પમેષાં શિતૈઃ શરૈઃ ॥

પુરૈકેન હિ ભીષ્મેણ વિજિતાઃ સર્વપાર્થિવાઃ ।
મૃતે પિતર્યતિક્રુદ્ધો રથેનૈકેન ભારત ॥

જઘાન સુબહૂંસ્તેષાં સંરબ્ધઃ કુરુસત્તમઃ ।
તતસ્તે શરણં જગ્મુર્દેવવ્રતમિમં ભયાત્ ॥

સ ભીષ્મઃ સુસમર્થોઽયમસ્માભિઃ સહિતો રણે ।
પરાન્વિજેતું તસ્માત્તે વ્યેતુ ભીર્ભરતર્ષભ ॥

ઇત્યેષાં નિશ્ચયો હ્યાસીત્તત્કાલેઽમિતતેજસામ્ ।
પુરા તેષાં પૃથિવી કૃત્સ્નાસીદ્વશવર્તિની ॥

અસ્માન્પુનરમી નાદ્ય સમર્થા જેતુમાહવે ।
છિન્નપક્ષાઃ પરે હ્યદ્ય વીર્યહીનાશ્ચ પાણ્ડવાઃ ॥

અસ્મત્સંસ્થા ચ પૃથિવી વર્તતે ભરતર્ષભ ।
એકાર્થાઃ સુખદુઃખેષુ સમાનીતાશ્ચ પાર્થિવાઃ ॥

અપ્યગ્નિં પ્રવિશેયુસ્તે સમુદ્રં વા પરન્તપ ।
મદર્થં પાર્થિવાઃ સર્વે તદ્વિદ્ધિ કુરુસત્તમ ॥

ઉન્મત્તમિવ ચાપિ ત્વાં પ્રહસન્તીહ દુઃખિતમ્ ।
વિલપન્તં બહુવિધં ભીતં પરવિકત્થને ॥

એષાં હ્યેકૈકશો રાજ્ઞાં સમર્થં પાણ્ડવાન્પ્રતિ ।
આત્માનં મન્યતે સર્વો વ્યેતુ તે ભયમાગતમ્ ॥

જેતું સમગ્રાં સેનાં મે વાસવોઽપિ ન શક્નુયાત્ ।
હન્તુમક્ષય્યરૂપેયં બ્રહ્મણોઽપિ સ્વયમ્ભુવઃ ॥

યુધિષ્ઠિરઃ પુરં હિત્વા પઞ્ચગ્રામાન્સ યાચતે ।
ભીતો હિ મામકાત્સૈન્યાત્પ્રભાવાચ્ચૈવ મે વિભો ॥

સમર્થં મન્યસે યચ્ચ કુન્તીપુત્રં વૃકોદરમ્ ।
તન્મિથ્યા ન હિ મે કૃત્સ્નં પ્રભાવં વેત્સિ ભારત ॥

મત્સમો હિ ગદાયુદ્ધે પૃથિવ્યાં નાસ્તિ કશ્ચન ।
નાસીત્કશ્ચિદતિક્રાન્તો ભવિતા ન ચ કશ્ચન ॥

યુક્તો દુઃખોષિતશ્ચાહં વિદ્યાપારગતસ્તથા ।
તસ્માન્ન ભીમાન્નાન્યેભ્યો ભયં મે વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥

દુર્યોધનસમો નાસ્તિ ગદાયામિતિ નિશ્ચયઃ । સઙ્કર્ષણસ્ય ભવને યત્તદૈનમુપાવસમ્ ।

યુદ્ધે સઙ્કર્ષણસમો બલેનાભ્યધિકો ભુવિ ।
ગદાપ્રહારં ભીમો મે ન જાતુ વિષહેદ્યુધિ ॥

એકં પ્રહારં યં દદ્યાં ભીમાય રુષિતો નૃપ ।
સ એવૈનં નયોદ્ધોરઃ ક્ષિપ્રં વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

ઇચ્છેયં ચ ગદાહસ્તં રાજન્દ્રષ્ટું વૃકોદરમ્ ।
સુચિરં પ્રાર્થિતો હ્યેષ મમ નિત્યં મનોરથઃ ॥

ગદયા નિહતો હ્યાજૌ મયા પાર્થો વૃકોદરઃ ।
વિશીર્ણગાવઃ પૃથિવીં પરાસુઃ પ્રપતિષ્યતિ ॥

ગદાપ્રહારાભિહતો હિમવાનપિ પર્વતઃ ।
સકૃન્મયા વિદીર્યેત ગિરિઃ શતસહસ્રધા ॥

સ ચાપ્યેતદ્વિજાનાતિ વાસુદેવાર્જુનૌ તથા ।
દુર્યોધનસમો નાસ્તિ ગદાયામિતિ નિશ્ચયઃ ॥

તત્તે વૃકોદરમયં ભયં વ્યેતુ મહાહવે ।
વ્યપનેષ્યામ્યહં હ્યેનં મા રાજન્વિમના ભવ ॥

તસ્મિન્મયા હતે ક્ષિપ્રમર્જુનં બહવો રથાઃ ।
તુલ્યરૂપા વિશિષ્ટાશ્ચ ક્ષેપ્સ્યન્તિ ભરતર્ષભ ॥

ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપો દ્રૌણિઃ કર્ણો ભૂરિશ્રવાસ્તથા ।
પ્રાગ્જ્યોતિષાધિપઃ શલ્યઃ સિન્ધુરાજો જયદ્રથઃ ॥

એકૈક એષાં શક્તસ્તુ હન્તું ભારત પાણ્ડવાન્ ।
સમેતાસ્તુ ક્ષણેનૈતાન્નેષ્યન્તિ યમસાદનમ્ ॥

સમગ્રા પાર્થિવી સેના પાર્થમેકં ધનઞ્જયમ્ ।
કસ્માદશક્તા નિર્જેતુમિતિ હેતુર્ન વિદ્યતે ॥

શરવ્રાતૈસ્તુ ભીષ્મેણ શતશો નિચિતોઽવશઃ ।
દ્રોણદ્રૌણિકૃપૈશ્ચૈવ ગન્તા પાર્થો યમક્ષયમ્ ॥

પિતામહોઽપિ ગાઙ્ગેયઃ શાન્તનોરધિ ભારત ।
બ્રહ્મર્પિસદૃશો જજ્ઞે દેવૈરપિ સુદુઃસહઃ ॥

ન હન્તા વિદ્યતે ચાપિ રાજન્ભીષ્મસ્ય કશ્ચન ।
પિત્રા હ્યુક્તઃ પ્રસન્નેન નાકામસ્ત્વં મરિષ્યસિ ॥

બ્રહ્મર્ષેશ્ચ ભરદ્વાજાદ્દ્રોણો દ્રોણ્યામજાયત ।
દ્રોણાજ્જજ્ઞે મહારાજ દ્રૌણિશ્ચ પરમાશ્ત્રવિત્ ॥

કૃપશ્ચાચાર્યમુખ્યોયં મહર્ષેર્ગૌતમાદપિ ।
શરસ્તમ્બોદ્ભવઃ શ્રીમાનવધ્ય ઇતિ મે મતિઃ ॥

અયોનિજાસ્ત્રયો હ્યેતે પિતા માતા ચ માતુલઃ ।
અશ્વત્થામ્નો મહારાત સ ચ શૂરઃ સ્થિતો મમ ॥

સર્વ એતે મહારાજ દેવકલ્પા મહારથાઃ ।
શક્રસ્યાપિ વ્યથાં કુર્યુઃ સંયુગે ભરતર્ષભ ॥

નૈતેષામર્જુનઃ શક્ત એકૈકં પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ।
સહિતાસ્તુ નરવ્યાઘ્રા હનિષ્યન્તિ ધનઞ્જયમ્ ॥

ભીષ્માદ્રોણકૃપાણાં ચ તુલ્યઃ કર્ણો મતો મમ ।
અનુજ્ઞાતશ્ચ રામેણ મત્સમોઽસીતિ ભારત ॥

કુણ્ડલે રુચિરે ચાસ્તાં કર્ણસ્ય સહજે શુભે ।
તે શચ્યર્થં મહેન્દ્રેણ યાચિતઃ સ પરન્તપઃ ॥

અમોઘયા મહારાજ શક્ત્યા પરમભીમયા ।
તસ્ય શક્ત્યોપગૂઢસ્ય કસ્માજ્જીવેદ્ધનઞ્જયઃ ॥

વિજયો મે ધ્રુવં રાજન્ફલં પાણાવિવાહિતમ્ । અભિવ્યક્તઃ પરેષાં ચ કૃત્સ્નો ભુવિ પરાજયઃ ।

અહ્ના હ્યેકેન ભીષ્મોયં પ્રયુતં હન્તિ ભારત ।
તત્સમાશ્ચ મહેષ્વાસા દ્રોણદ્રૌણિકૃપા અપિ ॥

સંશપ્તકાનાં વૃન્દાનિ ક્ષત્રિયાણાં પરન્તપ ।
અર્જુનં વયમસ્માન્વા નિહન્યાત્કપિકેતનઃ ॥

તાંશ્ચાલમિતિ મન્યન્તે સવ્યસાચિવધે ધૃતાઃ ।
પાર્થિવાઃ સ ભવાંસ્તેભ્યો હ્યકસ્માદ્વ્યથતે કથમ્ ॥

ભીમસેને ચ નિહતે કોઽન્યો યુધ્યેત ભારત ।
પરેષાં તન્મમાચક્ષ્વ યદિ વેત્થ પરન્તપ ॥

પઞ્ચ તે ભ્રાતરઃ સર્વે ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽથ સાત્યકિઃ ।
પરેષાં સપ્ત યે રાજન્યોધાઃ સારં બલં મતમ્ ॥

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ ।
દ્રૌણિર્વિકર્તનઃ કર્ણઃ સોમદત્તોથ બાહ્લિકઃ ॥

પ્રાગ્જ્યોતિષાધિપઃ શલ્ય આવન્ત્યૌ ચ જયદ્રથઃ ।
દુઃશાસનો દુર્મખશ્ચ દુઃસહશ્ચ વિશામ્પતે ॥

શ્રુતાયુશ્ચિત્રસેનશ્ચ પુરુમિત્રો વિવિંશતિઃ ।
શલો ભૂરિશ્રવાશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ તવાત્મજઃ ॥

અક્ષૌહિણ્યો હિ મે રાજન્દશૈકા ચ સમાહૃતાઃ ।
ન્યૂના પરેષાં સપ્તૈવ કસ્માન્મે સ્યાત્પરાજયઃ ॥

બલં ત્રિગુણતો હીનં યોધ્યં પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ ।
પરેભ્યસ્ત્રિગુણા ચેયં મમ રાજન્નનીકિની ॥

ગુણહીનં પરેષાં ચ બહુ પશ્યામિ ભારત ।
ગુણોદયં બહુગુણમાત્મનશ્ચ વિશામ્પતે ॥

એતત્સર્વં સમાજ્ઞાય બલાગ્ર્યં મમ ભારત ।
ન્યૂનતાં પાણ્ડવાનાં ચ ન મોહં ગન્તુમર્હસિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સઞ્જયં ભૂયઃ પર્યપૃચ્છત ભારત ।
વિવિત્સુઃ પ્રાપ્તકાલાનિ જ્ઞાત્વા પરપુરઞ્જયઃ ॥