મહાભારત · અધ્યાય 5.38

ઊર્ધ્વં પ્રાણા હ્યુત્ક્રામન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આયતિ ।
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્તાન્પ્રતિપદ્યતે ॥

પીઠં દત્ત્વા સાધવેઽભ્યાગતાય આનીયાપઃ પરિનિર્ણિજ્ય પાદૌ ।
સુખં પૃષ્ટ્વા પ્રતિવેદ્યાત્મસંસ્થાં તતો દદ્યાદન્નમવેક્ષ્ય ધીરઃ ॥

યસ્યોદકં મધુપર્કં ચ ગાં ચ ન મન્ત્રવિત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ ગેહે ।
લોભાદ્ભયાદથ કાર્પણ્યતો વા તસ્યાનર્થં જીવિતમાહુરર્યાઃ ॥

ચિકિત્સકઃ શલ્યકર્તાવકીર્ણી સ્તેનઃ ક્રૂરો મદ્યપો ભ્રૂણહા ચ ।
સેનાજીવી શ્રુતિવિક્રાયકશ્ચ ભૃશં પ્રિયોઽપ્યતિથિર્નોદકાર્હઃ ॥

અવિક્રેયં લવણં પક્વમન્નં દધિ ક્ષીરં મધુ તૈલં ઘૃતં ચ ।
તિલા માંસં ફલમૂલાનિ શાકં રક્તં વાસઃ સર્વગન્ધા ગુડાશ્ચ ॥

અરોષણો યઃ સમલોષ્ઠાશ્મકાઞ્ચનઃ પ્રહીણશોકો ગતસન્ધિવિગ્રહઃ ।
નિન્દાપ્રશંસોપરતઃ પ્રિયાપ્રિયે ત્યજન્નુદાસીનવદેષ ભિક્ષુકઃ ॥

નીવારમૂલેઙ્ગુદશાકવૃત્તિઃ સુસંયતાત્માગ્નિકાર્યેષુ ચોદ્યઃ ।
વને વસન્નતિથિષ્વપ્રમત્તો ધુરન્ધરઃ પુણ્યકૃદેષ તાપસઃ ॥

અપકૃત્ય બુદ્ધિમતો દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ।
દીર્ઘૌ બુદ્ધિમતો બાહૂ યાભ્યાં હિંસતિ હિંસિતઃ ॥

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ।
વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાન્યપિ નિકૃન્તતિ ॥

અનીર્ષુર્ગુપ્તદારશ્ચ સંવિભાગી પ્રિયંવદઃ ।
શ્લક્ષ્ણો મધુરવાક્સ્ત્રીણાં ન ચાસાં વશગો ભવેત્ ॥

પૂજનીયા મહાભાગાઃ પુણ્યાશ્ચ ગૃહદીપ્તયઃ ।
સ્ત્રિયઃ શ્રિયો ગૃહસ્યોક્તાસ્તસ્માદ્રક્ષ્યા વિશેષતઃ ॥

પિતુરન્તઃપુરં દદ્યાન્માતુર્દદ્યાન્મહાનસમ્ । ગોષુ ચાત્મસમં દદ્યાત્સ્વયમેવ કૃષિં વ્રજેત્ ।
ભૃત્યૈર્વાણિજ્યચારં ચ પુત્રૈઃ સેવેત ચ દ્વિજાન્ ॥

અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ ।
તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ ॥

નિત્યં સન્તં કુલે જાતાઃ પાવકોપમતેજસઃ ।
ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥

યસ્ય મન્ત્રં ન જાનન્તિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાશ્ચ યે ।
સ રાજા સર્વતશ્ચક્ષુશ્ચિરમૈશ્વર્યમશ્નુતે ॥

કરિષ્યન્ન પ્રભાષેત કૃતાન્યેવ તુ દર્શયેત્ ।
ધર્મકામાર્થકાર્યાણિ તથા મન્ત્રો ન ભિદ્યતે ॥

ગિરિપૃષ્ઠમુપારુહ્ય પ્રાસાદં વા રહોગતઃ ।
અરણ્યે નિઃશલાકે વા તત્ર મન્ત્રોઽભિધીયતે ॥

નાસુહૃત્પરમં મન્ત્રં ભારતાર્હતિ વેદિતુમ્ ।
અપણ્ડિતો વાપિ સુહૃત્પણ્ડિતો વાપ્યનાત્મવાન્ ॥

નાપરીક્ષ્ય મહીપાલઃ કુર્યાત્સચિવમાત્મનઃ ।
અમાત્યે હ્યર્થલિપ્સા ચ મન્ત્રરક્ષણમેવ ચ ॥

કૃતાનિ સર્વકાર્યાણિ યસ્ય પારિષદા વિદુઃ । ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ સ રાજા રાજસત્તમઃ ।

ગૂઢમન્ત્રસ્ય નૃપતેસ્તસ્ય સિદ્ધિરસંશયમ્ ॥ અપ્રશસ્તાનિ કાર્યાણિ યો મોહાદનુતિષ્ઠતિ ।

સ તેષાં વિપરિભ્રંશાદ્ભ્રશ્યતે જીવિતાદપિ ॥ કર્મણાં તુ પ્રશસ્તાનામનુષ્ઠાનં સુખાવહમ્ ।

તેષામેવાનનુષ્ઠાનં પશ્ચાત્તાપકરં મતમ્ ॥ અનધીત્ય યથા વેદાન્ન વિપ્રઃ શ્રાદ્ધમર્હતિ ।

એવમશ્રુતષાઙ્ગુણ્યો ન મન્ત્રં શ્રોતુમર્હતિ ॥ સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયજ્ઞસ્ય ષાઙ્ગુણ્યવિદિતાત્મનઃ ।

અનવજ્ઞાતશીલસ્ય સ્વાધીના પૃથિવી નૃપ ॥ અમોઘક્રોધહર્ષસ્ય સ્વયં કૃત્વાન્વવેક્ષિણઃ ।

આત્મપ્રત્યયકોશસ્ય વસુદૈવ વસુન્ધરા ॥ નામમાત્રેણા તુષ્યેત છત્રેણ ચ મહીપતિઃ ।

ભૃત્યેભ્યો વિસૃજેદર્થાન્નૈકઃ સર્વહરો ભવેત્ ॥ બ્રાહ્મણં બ્રાહ્મણો વેદ ભર્તા વેદ સ્ત્રિયં તથા ।

અમાત્યં નૃપતિર્વેદ રાજા રાજાનમેવ ચ ॥ ન શત્રુર્વશમાપન્નો મોક્તવ્યો વધ્યતાં ગતઃ ।

ન્યગ્ભૂત્વા પર્યુપાસીત વધ્વં હન્યાદ્બલે સતિ ॥
અહતાદ્ધિ ભયં તસ્માજ્જાયતે નચિરાદિવ ॥

દૈવતેષુ પ્રયત્નેન રાજસુ બ્રાહ્મણેષુ ચ ।
નિયન્તવ્યઃ સદા ક્રોધો વૃદ્ધબાલાતુરેષુ ચ ॥

નિરર્થં કલહં પ્રાજ્ઞો વર્જયેન્મૂઢસેવિતમ્ ।
કીર્તિ ચ લભતે લોકે ન ચાનર્થેન યુજ્યતે ॥

પ્રસાદો નિષ્ફલો યસ્ય ક્રોધશ્ચાપિ નિરર્થકઃ ।
ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ ॥

ન બુદ્ધિર્ધનલાભાય ન જાડ્યમસમૃદ્ધયે ।
લોકપર્યાયવૃત્તાન્તં પ્રાજ્ઞો જાનાતિ નેતરઃ ॥

વિદ્યાશીલવયોવૃદ્ધાન્બુદ્ધિવૃદ્ધાંશ્ચ ભારત ।
ધનાભિજાતવૃદ્ધાંશ્ચ નિત્યં મૂઢોઽવમન્યતે ॥

અનાર્યવૃત્તમપ્રાજ્ઞમસૂયકમધાર્મિકમ્ ।
અનર્થાઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તિ વાગ્દુષ્ટં ક્રોધનં તથા ॥

અવિસંવાદનં દાનં સમયસ્યાવ્યતિક્રમઃ ।
આવર્તયન્તિ ભૂતાનિ સમ્યક્પ્રણિહિતા ચ વાક્ ॥

અવિસંવાદકો દક્ષઃ કૃતજ્ઞો મતિમાનૃજુઃ ।
અપિ સન્ક્ષીણકોશોઽપિ લભતે પરિવારણમ્ ॥

ધૃતિઃ શમો દમઃ શૌચં કારુણ્યં વાગનિષ્ઠુરા ।
મિત્રાણાં ચાનભિદ્રોહઃ સપ્તૈતાઃ સમિધઃ શ્રિયઃ ॥

અસંવિભાગી દુષ્ટાત્મા કૃતઘ્નો નિરપત્રપઃ ।
તાદૃઙ્વરાધિપો લોકે વર્જનીયો નરાધિપ ॥

ન ચ રાત્રૌ સુખં શેતે સસર્પ ઇવ વેશ્મનિ ।
યઃ કોપયતિ નિર્દોષં સદોષોઽભ્યન્તરં જનમ્ ॥

યેષુ દુષ્ટેષુ દોષઃ સ્યાદ્યોગક્ષેમસ્ય ભારત ।
સદા પ્રસાદનં તેષાં દેવતાનામિવાચરેત્ ॥

યેઽર્થાઃ સ્ત્રીષુ સમાયુક્તાઃ પ્રમત્તપતિતેષુ ચ ।
યે ચાનાર્યે સમાસક્તાઃ સર્વે તે સંશયં ગતાઃ ॥

યત્ર સ્ત્રી યત્ર કિતવો બાલો યત્રાનુશાસિતા ।
મઞ્જન્તિ તેઽવશા રાજન્નદ્યામશ્મપ્લવા ઇવ ॥

પ્રયોજનેષુ યે સક્તા ન વિશેષેષુ ભારત ।
તાનહં પણ્ડિતાન્મન્યે વિશેષા હિ પ્રસઙ્ગિનઃ ॥

યં પ્રશંસન્તિ કિતવા યં પ્રશંસન્તિ ચારણાઃ ।
યં પ્રશંસન્તિ બન્ધક્યો ન સ જીવતિ માનવઃ ॥

હિત્વા તાન્પરમેષ્વાસાન્પાણ્ડવાનમિતૌજસઃ ।
આહિતં ભારતૈશ્વર્યં ત્વયા દુર્યોધને મહત્ ॥

તં દ્રક્ષ્યસિ પરિભ્રષ્ટં તસ્માત્ત્વમચિરાદિવ ।
ઐશ્વર્યમદસમ્મૂઢં બલિં લોકત્રયાદિવ ॥