મહાભારત · અધ્યાય 5.192

શિખણ્ડિવાક્યં શ્રુત્વાઽથ સ યક્ષો ભરતર્ષભ ।
પ્રોવાચ મનસા ચિન્ત્ય દૈવેનોપનિપીડિતઃ ॥

ભવિતવ્યં તથા તદ્ધિ મમ દુઃખાય કૌરવ ।
ભદ્રે કામં કરિષ્યામિ સમયં તુ નિબોધ મે ॥

સ્વં તે પુંસ્ત્વં પ્રદાસ્યામિ સ્ત્રીત્વં ધારયિતાઽસ્મિ તે કિઞ્ચિત્કાલં તુ તે દાસ્યે પુલ્લિઙ્ગં સ્વમિદં તવ ।
આગન્તવ્યં ત્વયા કાલે સત્યં ચૈવ વદસ્વ મે ॥

પ્રભુઃ સન્કલ્પસિદ્ધોઽસ્મિ કામચારી વિહન્ગમઃ ।
મત્પ્રસાદાત્પુરં ચૈવ ત્રાહિ બન્ધૂંશ્ચ કેવલમ્ ॥

સ્ત્રીલિઙ્ગં ધારયિષ્યામિ તવેદં પાર્થિવાત્મજે ।
સત્યં મે પ્રતિજાનીહિ કરિષ્યામિ પ્રિયં તવ ॥
શિખણ્ડ્યુવાચ ।

પ્રતિદાસ્યામિ ભગવન્પુલિઙ્ગં તવ સુવ્રત ।
કિઞ્ચિત્કાલાન્તરં સ્ત્રીત્વં ધારયસ્વ નિશાચર ॥

પ્રતિયાતે દશાર્ણે તુ પાર્થિવે હેમવર્મણિ ।
કન્યૈવ હિ ભવિષ્યામિ પુરુષસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સમયં તત્ર ચક્રાતે તાવુભૌ નૃપ ।
અન્યોન્યસ્યાનભિદ્રોહે તૌ સન્ક્રામયતાં તતઃ ॥

સ્ત્રીલિઙ્ગં ધારયામાસ સ્થૂણો યક્ષોઽથ ભારત ।
યક્ષરૂપં ચ તદ્દીપ્તં શિખણ્ડી પ્રત્યપદ્યત ॥

તતઃ શિખણ્ડી પાઞ્ચાલ્યઃ પુંસ્ત્વમાસાદ્ય પાર્થિવ ।
વિવેશ નગરં હૃષ્ટઃ પિતરં ચ સમાસદત્ ॥

યથાવૃત્તં તુ તત્સર્વમાચખ્યૌ દ્રુપદસ્ય તત્ । માતુશ્ચ રહિતે રાજન્પ્રસાદં યક્ષજં તદા ।
દ્રુપદસ્તસ્ય તચ્છ્રુત્વા હર્ષમાહારયત્પરમ્ ॥

સભાર્યસ્તચ્ચ સસ્માર મહેશ્વરવચસ્તદા ।
તતઃ સમ્પ્રેષયામાસ દશાર્ણાધિપતેર્નૃપઃ ॥

પુરુષોઽયં મમ સુતઃ શ્રદ્ધત્તાં મે ભવાનિતિ ।
અથ દાશાર્ણકો રાજા સહસાભ્યાગમત્તદા ॥

પાઞ્ચાલરાજં દ્રુપદં દુઃખશોકસમન્વિતઃ ।
તતઃ કામ્પિલ્યમાસાદ્ય દશાર્ણાધિપતિસ્તતઃ ॥

પ્રેષયામાસ સત્કૃત્ય દૂતં બ્રહ્મવિદાં વરમ્ ।
બ્રૂહિ મદ્વચનાદ્દૂત પાઞ્ચાલ્યં તં નૃપાધમમ્ ॥

યન્મે કન્યાં સ્વકન્યાર્થે વૃતવાનસિ દુર્મતે ।
ફલં તસ્યાવલેપસ્ય દ્રક્ષ્યસ્યદ્ય ન સંશયઃ ॥

એવમુક્તશ્ચ તેનાસૌ બ્રાહ્મણો રાજસત્તમ ।
દૂતઃ પ્રયાતો નગરં દાશાર્ણનૃપચોદિતઃ ॥

તતઃ આસાદયામાસ પુરોધા દ્રુપદં પુરે ।
તસ્મૈ પાઞ્ચાલકો રાજા ગામર્ઘ્યં ચ સુસત્કૃતમ્ ॥

પ્રાપયામાસ રાજેન્દ્ર સહ તેન શિખણ્ડિના ।
તાં પૂજાં નાભ્યનન્દત્સ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ॥

યદુક્તં તેન વીરેણ રાજ્ઞા કાઞ્ચનવર્મણા ।
યત્તેઽહમધમાચાર દુહિત્રાઽસ્મ્યભિવઞ્ચિતઃ ॥

તસ્ય પાપસ્ય કરણાત્ફલં પ્રાપ્નુહિ દુર્મતે ।
દેહિ યુદ્ધં નરપતે મમાદ્ય રણમૂર્ધનિ ॥

ઉદ્ધરિષ્યામિ તે સદ્યઃ સામાત્યસુતબાન્ધવમ્ ।
તદુપાલમ્ભસંયુક્તં શ્રાવિતઃ કિલ પાર્થિવઃ ॥

દશાર્ણપતિના ચોક્તો મન્ત્રિમધ્યે પુરોધસા ।
અભવદ્ભરતશ્રેષ્ઠ દ્રુપદઃ પ્રણયાનતઃ ॥

યદાહ માં ભવાન્બ્રહ્મન્સમ્બન્ધિવચનાદ્વચઃ ।
અસ્યોત્તરં પ્રતિવચો દૂતો રાજ્ઞે વદિષ્યતિ ॥

તતઃ સમ્પ્રેષયામાસ દ્રુપદોઽપિ મહાત્મને ।
હિરણ્યવર્મણે દૂતં બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ ॥

તમાગમ્ય તુ રાજાનં દશાર્ણાધિપતિં તદા ।
તદ્વાક્યમાદદે રાજન્યદુક્તં દ્રુપદેન હ ॥

આગમઃ ક્રિયતાં વ્યક્તઃ કુમારોઽયં સુતો મમ ।
મિથ્યૈતદુક્તં કેનાપિ તદશ્રદ્ધેયમિત્યુત ॥

તતઃ સ રાજા દ્રુપદસ્ય શ્રુત્વા । વિમર્શયુક્તો યુવતીર્વરિષ્ઠાઃ ।
સમ્પ્રેષયામાસ સુચારુરૂપાઃ શિખણ્ડિનં સ્ત્રીપુમાન્વેતિ વેત્તુમ્ ॥

તાઃ પ્રેષિતાસ્તત્ત્વભાવં વિદિત્વા પ્રીત્યા રાજ્ઞે તચ્છશંસુર્હિ સર્વમ્ ।
શિખણ્ડિનં પુરુષં કૌરવેન્દ્ર દાશાર્ણરાજાય મહાનુભાવમ્ ॥

તતઃ કૃત્વા તુ રાજા સ આગમં પ્રીતિમાનથ ।
સમ્બન્ધિના સમાગમ્ય હૃષ્ટો વાસમુવાસ હ ॥

શિખણ્ડિને ચ મુદિતઃ પ્રાદાદ્વિત્તં જનેશ્વરઃ . હસ્તિનોઽશ્વાંશ્ચ ગાશ્ચૈવ દાસીર્બહુશતાસ્તથા . 5-192031ચ્ પૂજિતશ્ચ પ્રતિયયૌ નિર્ભર્ત્સ્ય તનયાં કિલ ॥

વિનીતકિલ્વિષે પ્રીતે હેમવર્મણિ પાર્થિવે ।
પ્રતિયાતે દશાર્ણે તુ હૃષ્ટરૂપા શિખણ્ડિની ॥

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય કુબેરો નરવાહનઃ ।
લોકયાત્રાં પ્રકુર્વાણઃ સ્થૂણસ્યાગાન્નિવેશનમ્ ॥

સ નદ્ગૃહસ્યોપરિ વતમાન આલોકયામાસ ધનાધિગોપ્તા ।
સ્થૂણસ્ય યક્ષસ્ય વિવેશ વેશ્મ સ્વલન્કૃતં માલ્યગુણૈર્વિચિત્રૈઃ ॥

લાચૈશ્ચ ગન્ધૈશ્ચ તથા વિતાનૈ- રભ્યર્ચિતં ધૃનધૃપિતં ચ ।
ધ્વજૈઃ પતાકાભિરલન્કૃતં ચ ભક્ષ્યાન્નપેયામિપદત્તમોદમ્ ॥

તત્સ્થાનં તસ્ય દૃષ્ટ્વા તુ સર્વતઃ સમલન્કૃતમ્ ।
મણિરત્નસુવર્ણાનાં માલાભિઃ પરિપૂરિતમ્ ॥

નાનાકુસૂમગન્ધાઢ્યં સિક્તસમ્મૃષ્ટશોભિતમ્ ।
અથાબ્રવીદ્યક્ષપતિસ્તાન્યક્ષાનનુગાંસ્તદા ॥

સ્વલન્કૃતમિદં વેશ્મ સ્થૂણસ્યામિતવિક્રમાઃ ।
નોપસર્પતિ માં ચૈવ કસ્માદદ્ય સ મન્દધીઃ ॥

યસ્માજ્જાનન્સ મન્દાત્મા મામસૌ નોપસર્પતિ ।
તસ્માત્તસ્મૈ મહાદણ્ડો ધાર્યઃ સ્યાદિતિ મે મતિઃ ॥
યક્ષા ઊચુઃ ।

દ્રુપદસ્ય સુતા રાજન્રાજ્ઞો જાતા શિખણ્ડિની ।
તસ્યા નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિત્પ્રાદાત્પુરુષલક્ષણમ્ ॥

અગ્રહીલ્લક્ષણં સ્ત્રીણાં સ્ત્રીભૂતા તિષ્ઠતે ગૃહે ।
નોપસર્પતિ તેનાસૌ સવ્રીડઃ સ્ત્રીસરૂપવાન્ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્સ્થૂણો ન ત્વાઽદ્ય સર્પતિ ।
શ્રુત્વા કુરુ યથાન્યાયં વિમાનમિહ તિષ્ઠતામ્ ॥

આનીયતાં સ્થૂણ ઇતિ તતો યક્ષાધિપોઽબ્રવીત્ ।
કર્તાસ્મિ નિગ્રહં તસ્ય પ્રત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ ॥

સોઽભ્યગચ્છત યક્ષેન્દ્રમાહૂતઃ પૃથિવીપતે ।
સ્ત્રીમરૂપો મહારાજ તસ્થૌ વ્રીડાસમન્વિતઃ ॥

તં શશાપાથ સન્ક્રુદ્ધો ધનદઃ કુરૂનન્દન ।
એવમેવ ભવત્વદ્ય સ્ત્રીત્વં પાપસ્ય ગુહ્યકાઃ ॥

તતોઽબ્રવીદ્યક્ષપતિર્મહાત્મા યસ્માદદાસ્ત્વવમન્યેહ યક્ષાન્ ।
શિખણ્ડિનો લક્ષણં પાપબુદ્ધે સ્ત્રીલક્ષણં ચાગ્રહીઃ પાપકર્મન્ ॥

અપ્રવૃત્તં સુદુર્બુદ્ધે યસ્માદેતત્ત્વયા કૃતમ્ ।
તસ્માદદ્ય પ્રભૃત્યેવ સ્ત્રી ત્વં સા પુરુષસ્તથા ॥

તતઃ પ્રસાદયામાસુર્યક્ષા વૈશ્રવણં કિલ ।
સ્થૂણસ્યાર્થે કુરુષ્વાન્તં શાપસ્યેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

તતો મહાત્મા યક્ષેન્દ્રઃ પ્રત્યુવાચાનુગામિનઃ ।
સર્વાન્યક્ષગણાંસ્તાત શાપસ્યાન્તચિકીર્ષયા ॥

શિખણ્ડિનિ હતે યક્ષાઃ સ્વં રૂપં પ્રતિપત્સ્યતે ।
સ્થૂણો યક્ષો નિરુદ્વેગો ભવત્વિતિ મહામનાઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવો યક્ષરાજઃ સુપૂજિતઃ ।
પ્રયયૌ સહિતઃ સર્વૈર્નિમેષાન્તરચારિભિઃ ॥

સ્થૂણસ્તુ શાપં સમ્પ્રાપ્ય તત્રૈવ ન્યવસત્તદા ।
સમયે ચાગમૂત્તૂર્ણં શિખણ્ડી તં ક્ષપાચરમ્ ॥

સોઽભિગમ્યાબ્રવીદ્વાક્યં પ્રાપ્તોઽસ્મિ ભગવન્નિતિ ।
તમબ્રવીત્તતઃ સ્થૂણઃ પ્રીતોઽસ્મીતિ પુનઃ પુનઃ ॥

આર્જવેનાગતં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રં શિખણ્ડિનમ્ ।
સર્વમેવ યથાવૃત્તમાચચક્ષે શિખણ્ડિને ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શપ્તો વૈશ્રવણેનાહં ત્વત્કૃતે પાર્થિવાત્મજ ।
ગચ્છેદાનીં યથાકામં ચર લોકાન્યથાસુખમ્ ॥

દિષ્ટમેતત્પુરા મન્યે ન શક્યમતિવર્તિતુમ્ ।
ગમનં તવ ચેતો હિ પૌલસ્ત્યસ્ય ચ દર્શનમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ શિખણ્ડી તુ સ્થૂણયક્ષેણ ભારત ।
પ્રત્યાજગામ નગરં હર્વેણ મહતાવૃતઃ ॥

પૂજયામાસ વિવિધૈર્ગન્ધમાલ્યૈર્મહાધનૈઃ ।
દ્વિજાતીન્દેવતાશ્ચૈવ ચૈત્યાનથ ચતુષ્પથાન્ ॥

દ્રુપદઃ સહ પુત્રેણ સિદ્ધાર્થેન શિખણ્ડિના ।
મુદં ચ પરમાં લેભે પાઞ્ચાલ્યઃ સહ બાન્ધવૈઃ ॥

શિષ્યાર્થં પ્રદદૌ ચાથ દ્રોણાય કુરુપુઙ્ગવ ।
શિખણ્ડિનં મહારાજ પુત્રં સ્ત્રીપૂર્વિણં તથા ॥

પ્રતિપેદે ચતુષ્પાદં ધનુર્વેદં નૃપાત્મજઃ ।
શિખણ્ડી સહ યુષ્માભિર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ॥

મમ ત્વેતચ્ચરાસ્તાત યથાવત્પ્રત્યવેદયન્ ।
જડાન્ધબધિરાકારા યે મુક્તા દ્રપદે મયા ॥

એવમેષ મહારાજ સ્ત્રી પુમાન્દ્રુપદાત્મજઃ ।
સ સમ્ભૂતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ શિખણ્ડી રથસત્તમઃ ॥

જ્યેષ્ઠા કાશિપતેઃ કન્યા અમ્બા નામેતિ વિશ્રુતા ।
દ્રુપદસ્ય કુલે જાતા શિખણ્ડી ભરતર્ષભ ॥

નાહમેનં ધનુષ્પાણિં યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ।
મુહૂર્તમપિ પશ્યેયં પ્રહરેયં ન ચાપ્યુત ॥

વ્રતમેતન્મમ સદા પૃથિવ્યામપિ વિશ્રુતમ્ ।
સ્ત્રિયાં સ્ત્રીપૂર્વકે ચૈવ સ્ત્રીનામ્નિ સ્ત્રીસરૂપિણિ ॥

ન મુઞ્ચેયમહં બાણમિતિ કૌરવનન્દન ।
ન હન્યામહમેતેન કારણેન શિખણ્ડિનમ્ ॥

એતત્તત્ત્વમહં વેદ જન્મ તાત શિખણ્ડિનઃ ।
તતો નૈનં હનિષ્યામિ સમરેષ્વાતતાયિનમ્ ॥

યદિ ભીષ્મઃ સ્ત્રિયં હન્યાત્સન્તઃ કુર્યુર્વિગર્હણમ્ ।
નૈનં તસ્માદ્ધનિષ્યામિ દૃષ્ટ્વાપિ સમરે સ્થિતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ કરવ્યો રાજા દુર્યોધનસ્તદા ।
મુહૂર્તમિવ સ ધ્યાત્વા ભીષ્મે યુક્તમમન્યત ॥