મહાભારત · અધ્યાય 5.178

એવમુક્તસ્તદા રામો જહિ ભીષ્મમિતિ પ્રભો ।
ઉવાચ રુદતીં કન્યાં ચોદયન્તીં પુનઃ પુનઃ ॥

કાશ્યે ન કામં ગૃહ્ણામિ શસ્ત્રં વૈ વરવર્ણિનિ ।
ઋતે બ્રહ્મવિદાં હેતોઃ કિમન્યત્કરવાણિ તે ॥

વાચા ભીષ્મશ્ચ સાલ્વશ્ચ મમ રાજ્ઞિ વશાનુગૌ ।
ભવિષ્યતોઽનવદ્યાઙ્ગિ તત્કરિષ્યામિ મા શુચઃ ॥

ન તુ શસ્ત્રં ગ્રહીષ્યામિ કથઞ્ચિદપિ ભામિનિ ।
ઋતે નિયોગાદ્વિપ્રાણામેષ મે સમયઃ કૃતઃ ॥
અમ્બોવાચ ।

મમ દુઃખં ભગવતા વ્યપનેયં યતસ્તતઃ ।
તચ્ચ ભીષ્મપ્રસૂતં મે તં જહીશ્વર મા ચિરમ્ ॥
રામ ઉવાચ ।

કાશિકન્યે પુનર્બ્રૂહિ ભીષ્મસ્તે ચરણાવુભૌ ।
શિરસા વન્દનાર્હોઽપિ ગ્રહીષ્યતિ ગિરા મમ ॥
અમ્બોવાચ ।

જહિ ભીષ્મં રણે રામ મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્ ।
પ્રતિશ્રુતં ચ યદપિ તત્સત્યં કર્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તયોઃ સંવદતોરેવં રાજન્રામામ્બયોસ્તદા ।
અકૃતવ્રણો જામદગ્ન્યમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

શરણાગતાં મહાબાહો કન્યાં ન ત્યક્તુમર્હસિ ।
યદિ ભીષ્મો રણે રામ સમાહૂતસ્ત્વયા મૃધે ॥

નિર્જિતોઽસ્મીતિ વા બ્રૂયાત્કુર્યાદ્વા વચનં તવ ।
કૃતમસ્યા ભવેત્કાર્યં કન્યાયા ભૃગુનન્દન ॥
વાક્યં સત્યં ચ તે વીર ભવિષ્યતિ કૃતં વિભો . ઇયં ચાપિ પ્રતિજ્ઞા તે તદા રામ મહામુને ॥

જિત્વા વૈ ક્ષત્રિયાન્સર્વાન્બ્રહ્મણેષુ પ્રતિશ્રુતા ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ચૈવ રણે યદિ ॥

બ્રહ્મદ્વિઙ્ભવિતા તં વૈ હનિષ્યામીતિ ભાર્ગવ ।
શરણાર્થે પ્રપન્નાનાં ભીતાનાં શરણાર્થિનામ્ ॥

ન શક્ષ્યામિ પરિત્યાગં કર્તું જીવન્કથઞ્ચન ।
યશ્ચ કૃત્સ્નં રણે ક્ષત્રં વિજેષ્યતિ સમાગતમ્ ॥

દીપ્તાત્માનમહં તં ચ હનિષ્યામીતિ ભાર્ગવ . સ એવં વિજયી રામ ભીષ્મઃ કુરુકુલોદ્વહઃ ।
તેન યુધ્યસ્વ સઙ્ગ્રમે સમેત્ય ભૃગુનન્દન ॥
રામ ઉવાચ ।

સ્મરામ્યહં પૂર્વકૃતાં પ્રતિજ્ઞામૃષિસત્તમ ।
તથૈવ ત્ત કરિષ્યામિ યથા સામ્નૈવ લપ્સ્યતે ॥

કાર્યમેતન્મહદ્બ્રહ્મન્કાશિકાન્યામનોગતમ્ ।
ગમિષ્યામિ સ્વયં કન્યામાદાય યત્ર સઃ ॥

યદિ ભીષ્મો રણશ્લાઘી ન કરિષ્યતિ મે વચઃ ।
હનિષ્યામ્યેનમુદ્રિક્તમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ॥

ન હિ બાણા મયોત્સૃષ્ટાઃ સજ્જન્તીહ શરીરિણામ્ ।
કાયેષુ વિદિતં તુભ્યં પુરા ક્ષત્રિયસન્ગરે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તતો રામઃ સહ તૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
પ્રયાણાય મતિં કૃત્વા સમુત્તસ્થૌ મહાતપાઃ ॥

તતસ્તે તામુષિત્વા તુ રજનીં તત્ર તાપસાઃ ।
હુતાગ્નયો જપ્તજપ્યાઃ પ્રતસ્થુર્મઞ્જિઘાંસયા ॥

અભ્યગચ્છત્તતો રામઃ સહ તૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
કુરુક્ષેત્રં મહારાજ કન્યયા સહ ભારત ॥

ન્યવિશન્ત તતઃ સર્વે પરિગૃહ્ય સરસ્વતીમ્ ।
તાપસાસ્તે મહાત્માનો ભૃગુશ્રેષ્ઠપુરસ્કૃતાઃ ॥

તતસ્તૃતીયે દિવસે સમે દેશે વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રેષયામાસ મે રાજન્પ્રાપ્તોઽસ્મીતિ મહાવ્રતઃ ॥

તમાગતમહં શ્રુત્વા વિષયાન્તં મહાબલમ્ ।
અભ્યગચ્છં જવેનાશુ પ્રીત્યા તેજોનિધિં પ્રભુમ્ ॥

ગાં પુરસ્કૃત્ય રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ ।
ઋત્વિગ્ભિર્દેવકલ્પૈશ્ચ તથૈવ ચ પુરોહિતૈઃ ॥

સ મામભિગતં દૃષ્ટ્વા જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
પ્રતિજગ્રાહ તાં પૂજાં વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥
રામ ઉવાચ ।

ભીષ્મ કાં બુદ્ધિમાસ્થાય કાશિરાજસુતા તદા ।
અકામેન ત્વયા નીતા પુનશ્ચૈવ વિસર્જિતા ॥

વિભ્રંશિતા ત્વયા હીયં ધર્માદાસ્તે યશસ્વિની ।
પરામૃષ્ટાં ત્વયા હીમાં કો હિ ગન્તુમિહાર્હતિ ॥

પ્રત્યાખ્યાતા હિ સાલ્વેન ત્વયા નીતેતિ ભારત ।
તસ્માદિમાં મન્નિયોગાત્પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભારત ॥

સ્વધર્મં પુરુષવ્યાઘ્ર રાજપુત્રી લભત્વિયમ્ ।
ન યુક્તસ્ત્વવમાનોઽયં રાજ્ઞાં કર્તું ત્વયાઽનઘ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતસ્તં વૈ વિમનસમુદીક્ષ્યાહમથાબ્રુવમ્ ।
નાહમેનાં પુનર્દદ્યાં બ્રહ્મન્ભ્રાત્રે કથઞ્ચન ॥

સાલ્વસ્યાહમિતિ પ્રાહ પુરા મામેવ ભાર્ગવ ।
મયા ચૈવાભ્યનુજ્ઞાતા ગતેયં નગરં પ્રતિ ॥

ન ભયાન્નાપ્યનુક્રોશાન્નાર્થલોભાન્ન કામ્યયા ।
ક્ષાત્રં ધર્મમહં જહ્યમિતિ મે વ્રતમાહિતમ્ ॥

અથ મામબ્રવીદ્રામઃ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ।
ન કરિષ્યસિ ચેદેતદ્વાક્યં મે નરપુઙ્ગવ ॥

હનિષ્યામિ સહામાત્યં ત્વામદ્યેતિ પુનઃ પુનઃ ।
સંરમ્ભાદબ્રવીદ્રામઃ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥

તમહં ગીર્ભિરિષ્ટાભિ પુનઃ પુનરરિન્દમ ।
અયાચં ભૃગુશાર્દૂલં ન ચૈવ પ્રશશામ સઃ ॥

પ્રણમ્ય તમહં મૂર્ધ્ના ભૂયો બ્રાહ્મણસત્તમમ્ ।
અબ્રુવં કારણં કિં તદ્યત્ત્વં યુદ્ધં મયેચ્છસિ ॥

ઇષ્વસ્ત્રં મમ બાલસ્ય ભવતૈવ ચતુર્વિધમ્ ।
ઉપદિષ્ટં મહાબાહો શિષ્યોઽસ્મિ તવ ભાર્ગવ ॥

તતો મામબ્રવીદ્રામઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
જાનીષે માં ગુરું ભીષ્મ ગૃહ્ણાસીમાં ન ચૈવ હ ॥

સુતાં કાશ્યસ્ય કૌરવ્ય મત્પ્રિયાર્થં મહામતે ।
ન હિ મે વિદ્યતે શાન્તિરન્યથા કુરુનન્દન ॥

ગૃહાણેમાં મહાબાહો રક્ષસ્વ કુલમાત્મનઃ ।
ત્વયા વિભ્રંશિતા હીયં ભર્તારં નાધિગચ્છતિ ॥

તથા બ્રુવન્તં તમહં રામં પરપુરંયમ્ ।
નૈતદેવં પુનર્ભાવિ બ્રહ્મર્ષે કિં શ્રમેણ તે ॥

ગુરુત્વં ત્વયિ સમ્પ્રેક્ષ્ય જામદગ્ન્ય પુરાતનમ્ ।
પ્રસાદયે ત્વાં ભગવંસ્ત્યક્તૈષા તુ પુરા મયા ॥

કો જાતુ પરભાવાં હિ નારીં વ્યાલીમિવ સ્થિતામ્ ।
વાસયેત ગૃહે જાનન્સ્ત્રીણાં દોષો મહાત્યયઃ ॥

ન ભયાદ્વાસવસ્યાપિ ધર્મં જહ્યાં મહાવ્રત ।
પ્રસીદ મા વા યદ્વા તે કાર્યં તત્કુરુ મા ચિરમ્ ॥

અયં ચાપિ વિશુદ્ધાત્મન્પુરાણે શ્રૂયતે વિભો ।
મરુત્તેન મહાબુદ્ધે ગીતઃ શ્લોકો મહાત્મના ॥

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।
ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે ॥

સ ત્વં ગુરુરિતિ પ્રેમ્ણા મયા સમ્માનિતો ભૃશમ્ ।
ગુરુવૃત્તિં ન જાનીષે તસ્માદ્યોત્સ્યામિ વૈ ત્વયા ॥

ગુરું ન હન્યાં સમરે બ્રાહ્મણં ચ વિશેષતઃ ।
વિશેષતસ્તપોવૃદ્ધમેવં ક્ષાન્તં મયા તવ ॥

ઉદ્યતેષુમથો દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં ક્ષત્રબન્ધુવત્ ।
યો હન્યાત્સમરે ક્રુદ્ધં યુધ્યન્તમપલાયિનમ્ ॥

બ્રહ્મહત્યા ન તસ્ય સ્યાદિતિ ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ ।
ક્ષત્રિયાણાં સ્થિતો ધર્મ ક્ષત્રિયોઽસ્મિ તપોધન ॥

યો યથા વર્તતે યસ્મિંસ્તસ્મિન્નેવ પ્રવર્તયન્ ।
નાધર્મં સમવાપ્નોતિ ન ચાશ્રેયશ્ચ વિન્દતિ ॥

અર્થે વા યદિ વા ધર્મે સમર્થો દેશકાલવિત્ ।
અર્થસંશયમાપન્નઃ શ્રોયાન્નિઃસંશયો નરઃ ॥

યસ્માત્સંશયિતેઽપ્યર્થેઽયથાન્યાયં પ્રવર્તસે ।
તસ્માદ્યોત્સ્યામિ સહિતસ્ત્વયા રામ મહાહવે ॥

પશ્ય મે બાહુવીર્યં ચ વિક્રમં ચાતિમાનુષમ્ ।
એવં ગતેઽપિ તુ મયા યચ્છક્યં ભૃગુનન્દન ॥

તત્કરિષ્યે કુરુક્ષેત્રે યોત્સ્યે વિપ્ર ત્વયા સહ ।
દ્વન્દ્વે રામ યથેષ્ટં મે સઞ્જીભવ મહાદ્યુતે ॥

તત્ર ત્વં નિહતો રામ મયા શરશતાર્દિતઃ ।
પ્રાપ્સ્યસે નિર્જિતાઁલ્લોકાઞ્શસ્ત્રપૂતો મહારણે ॥

સ ગચ્છ વિનિવર્તસ્વ કુરુક્ષોત્રં રણપ્રિય ।
તત્રૈષ્યામિ મહાબાહો યુદ્ધાય ત્વાન્તપોધન ॥

અપિ યત્ર ત્વયા રામ કૃતં શૌચં પુરા પિતુઃ ।
તત્રાહમપિ હત્વા ત્વાં શૌચં કર્તાસ્મિ ભાર્ગવ ॥

તત્ર રામ સમાગચ્છ ત્વરિતં યુદ્ધદુર્મદ ।
વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં પૌરાણં બ્રાહ્મણબ્રુવ ॥

યચ્ચાપિ કત્થસે રામ બહુશઃ પરિવત્સરે ।
નિર્જિતાઃ ક્ષત્રિયા લોકે મયૈકેનેતિ તચ્છ્રુણુ ॥

ન તદા જાતવાન્ભીષ્મઃ ક્ષત્રિયો વાપિ મદ્વિધઃ ।
પઞ્ચાઞ્ચાતાનિ તેજાંસિ તૃણેષુ જ્વલિતં ત્વયા ॥

યસ્તે યુદ્ધમયં દર્પં કામં ચ વ્યપનાશયેત્ । સોઽહં જાતો મહાબાહો ભીષ્મઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં યુદ્ધે રામ ન સંશયઃ ॥

તતો મામબ્રવીદ્રામઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ।
દિષ્ટ્યા ભીષ્મ મયા સાર્ધં યોદ્ધુમિચ્છસિ સન્ગરે ॥

અયં ગચ્છામિ કૌરવ્ય કુરુક્ષેત્રં ત્વયા સહ ।
ભાષિતં તે કરિષ્યામિ તત્રાગચ્છ પરન્તપ ॥

તત્ર ત્વાં નિહતં માતા મયા શરશતાચિતમ્ ।
જાહ્નવી પશ્યતાં ભીષ્મ ગૃધ્રકઙ્કબલાશનમ્ ॥

કૃપણં ત્વામભિપ્રેક્ષ્ય સિદ્ધચારણસેવિતા ।
મયા વિનિહતં દેવી રોદતામદ્ય પાર્થિવ ॥

અતદર્હા મહાભાગા ભગીરથસુતાઽનઘા ।
યા ત્વામજીજનન્મન્દં યુદ્ધકામુકમાતુરમ્ ॥

એહિ ગચ્છ મયા ભીષ્મ યુદ્ધકામુક દુર્મદ ।
ગૃહાણ સર્વં કૌરવ્ય રથાદિ ભરતર્ષભ ॥

ઇતિ બ્રુવાણં તમહં રામં પરપુરઞ્જયમક્ ।
પ્રણમ્યક શિરસા રામમેવમસ્ત્વિત્યથાબ્રવમ્ ॥

એવમુક્ત્વા યયૌ રામઃ કુરુક્ષેત્રં યુયુત્સયા ।
પ્રવિશ્ય નગરં ચાહં સત્યવત્યૈ ન્યવેદયમ્ ॥

તતઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો માત્રા ચ પ્રતિનન્દિતઃ ।
દ્વિજાતીન્વાચ્ય પુણ્યાહં સ્વસ્તિ ચૈવ મહાદ્યુતે ॥

રથમાસ્થાય રુચિરં રાજતં પાણ્ડુરૈર્હયૈઃ ।
સૂપસ્કરં સ્વધિષ્ઠાનં વૈયાઘ્રપરિવારણમ્ ॥

ઉપપન્નં મહાશસ્ત્રૈઃ સર્વોપકરણાન્વિતમ્ ।
તત્કુલીનેન વીરેણ હયશાસ્ત્રવિદા રણે ॥

યત્તં સૂતેન શિષ્ટેન બહુશો દૃષ્ટકર્મણા ।
દંશિતઃ પાણ્ડુરેણાહં કવચેન વપુષ્મતા ॥

પાણ્ડુરં કાર્મુકં ગૃહ્ય પ્રાયાં ભરતસત્તમ ।
પાણ્ડુરેણાતપત્રેણ ધ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ ॥

પાણ્ડુરૈશ્ચાપિ વ્યજનૈર્વીજ્યમાનો નરાધિપ ।
શુક્લવાસાઃ સિતોષ્ણીષઃ સર્વશુક્લવિભૂષણઃ ॥

સ્તૂયમાનો જયાશીર્ભિર્નિષ્ક્રમ્ય ગજસાહ્વયાત્ ।
કુરુક્ષેત્રં રણક્ષેત્રમુપાયાં ભરતર્ષભ ॥

તે હયાશ્ચોદિતાસ્તેન સૂતેન પરમાહવે ।
અવહન્માં ભૃશં રાજન્મનોમારુતરંહસઃ ॥

ગત્વાઽહં તત્કુરુક્ષેત્રં સ ચ રામઃ પ્રતાપવાન્ ।
યુદ્ધાય સહસા રાજન્પરાક્રાન્તૌ પરસ્પરમ્ ॥

તતઃ સદર્શનેઽતિષ્ઠં રામસ્યાતિતપસ્વિનઃ ।
પ્રગૃહ્ય શઙ્ખપ્રવરન્ક તતઃ પ્રાધમમુત્તમમ્ ॥

તતસ્તત્ર દ્વિજા રાજંસ્તાપસાશ્ચ વનૌકસઃ ।
અપશ્યન્ત રણં દિવ્યં દેવાઃ સેન્દ્રગણાસ્તદા ॥

તતો દિવ્યાનિ માલ્યાનિ પ્રાદુરાસંસ્તતસ્તતઃ ।
વાદિત્રાણિ ચ દિવ્યાનિ મેઘવૃન્દાનિ ચૈવ હ ॥

તતસ્તે તાપસાઃ સર્વે ભાર્ગવસ્યાનુયાયિનઃ ।
પ્રેક્ષકાઃ સમપદ્યન્ત પરિવાર્ય રણાજિરમ્ ॥

તતો મામબ્રવીદ્દેવી સર્વભૂતહિતૈષિણી ।
માતા સ્વરૂપિણી રાજન્કિમિદં તે ચિકીર્ષિતમ્ ॥

ગત્વાઽહં જામદગ્ન્યં તુ પ્રયાચિષ્યે કુરૂદ્વહ ।
ભૂષ્મેણ સહ મા યોત્સીઃ શિષ્યેણેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

મા મૈવં પુત્ર નિર્બન્ધં કુરુ વિપ્રેણ પાર્થિવ ।
જામદગ્ન્યેન સમરે યોદ્ધુમિત્યેવ ભર્ત્સયત્ ॥

કિં ન વૈ ક્ષત્રિયહણો હરતુલ્યપરાક્રમઃ ।
વિદિતઃ પુત્ર રામસ્તે યતસ્તં યોદ્ધુમિચ્છસિ ॥

તતોઽહમબ્રવં દેવીમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
સર્વં તદ્ભરતશ્રેષ્ઠ યથાવૃત્તં સ્વયંવરે ॥

યથા ચ રામો રાજેન્દ્ર મયા પૂર્વં પ્રચોદિતઃ ।
કાશિરાજસુતાયાશ્ચ યથા કર્મ પુરાતનમ્ ॥

તતઃ સા રામમભ્યેત્ય જનની મે મહાનદી ।
મદર્થં તમૃષિં વીક્ષ્ય ક્ષમયામાસ ભાર્ગવમ્ ॥

ભીષ્મેણ સહ મા યોત્સીઃ શિષ્યેણેતિ વચોઽબ્રવીત્ . સ ચ તામાહ યાચન્તીં ભીષ્મમેવ નિવર્તય ।
ન ચ મે કુરુતે કામમિત્યહં તમુપાગમમ્ ॥

તતો ગઙ્ગા સુતસ્નોહાન્માં સા પુનરુપાગમત્ ।
નાસ્યા અકરવં વાક્યં ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥

અથાદૃશ્યત ધર્માત્મા ભૃગુશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ ।
આહ્વયામાસ ચ તદા યુદ્ધાય દ્વિજસત્તમઃ ॥