મહાભારત · અધ્યાય 5.177

દુઃખ દ્વયોરિદં ભદ્રે કતરસ્ય ચિકીર્ષસિ ।
પ્રતિકર્તવ્યમબલે તત્ત્વં વત્સે વદસ્વ મે ॥

યદિ સૌભપતિર્ભદ્રે નિયોક્તવ્યો મતસ્તવ ।
નિયોક્ષ્યતિ મહાત્મા સ રામસ્ત્વદ્ધિતકામ્યયા ॥

અથાપગેયં ભીષ્મં ત્વં રામેણેચ્છસિ ધીમતા ।
રણે વિનિર્જિતં દ્રષ્ટું કુર્યાત્તદપિ ભાર્ગવઃ ॥

સૃઞ્જયસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તવ ચૈવ શુચિસ્મિતે ।
યદત્ર તે ભૃશં કાર્યં તદદ્યૈવ વિચિન્ત્યતામ્ ॥
અમ્બોવાચ ।

અપનીતાસ્મિ ભીષ્મેણ ભગવન્નવિજાનતા ।
નાભિજાનાતિ મે ભીષ્મો બ્રહ્મન્સાલ્વગતં મનઃ ॥

એતદ્વિચાર્ય મનસા ભવાનેતદ્વિનિશ્ચયમ્ ।
વિચિનોતુ યથાન્યાયં વિધાનં ક્રિયતાં તથા ॥

ભીષ્મે વા કુરુશાર્દૂલે શાલ્વરાજેઽથવા પુનઃ ।
ઉભયોરેવ વા બ્રહ્મન્યુક્તં યત્તત્સમાચર ॥

નિવેદિતં મયા હ્યેતદ્દુઃખમૂલં યથાતથમ્ ।
વિધાનં તત્ર ભગવન્કર્તુમર્હસિ યુક્તિતઃ ॥
અકૃતવ્રણ ઉવાચ ।

ઉપપદમિદં ભદ્રે યદેવં વરવર્ણિનિ ।
ધર્મં પ્રતિવચો બ્રૂયાઃ શ્રૃણુ ચદં વચો મમ ॥

યદિ ત્વામાપગેયો વૈ ન નયેદ્ગજસાહ્વયમ્ ।
સાલ્વસ્ત્વા શિરસા ભીરુ ગૃહ્ણીયાદ્રામચોદિતઃ ॥

તેન ત્વં નિર્જિતા ભદ્રે યસ્માન્નીતાસિ ભામિનિ ।
સંશયઃ સાલ્વરાજસ્ય તેન ત્વયિ સુમધ્યમે ॥

ભીષ્મઃ પુરુષમાની ચ જિતકાશી તથૈવ ચ ।
તસ્માત્પ્રતિક્રિયા યુક્તા ભીષ્મે કારયિતું તવ ॥
અમ્બોવાચ ।

મમાપ્યેષ સદા બ્રહ્મન્હૃદિ કામોઽભિવર્તતે ।
ઘાતયેયં યદિ રણે ભીષ્મમિત્યેવ નિત્યદા ॥

ભીષ્મં વા સાલ્વરાજં વા યં વા દોષેણ ગચ્છસિ ।
પ્રશાધિ તં મહાબાહોયત્કૃતેઽહં સુદુઃખિતા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં કથયતામેવ તેષાં સ દિવસો ગતઃ ।
રાત્રિશ્ચ ભરતશ્રેષ્ઠ સુખશીતોષ્ણમારુતા ॥

તતો રામઃ પ્રાદુરાસીત્પ્રજ્વલન્નિવ તેજસા ।
શિષ્યૈઃ પરિવૃતો રાજઞ્જટાચીરધરો મુનિઃ ॥

ધનુષ્પાણિરદીનાત્મા ખઙ્ગં બિભ્રત્પરશ્વધી ।
વિરજા રાજશાર્દૂલ સૃઞ્જયં સોઽભ્યયાન્નૃપમ્ ॥

તતસ્તં તાપસા દૃષ્ટ્વા સ ચ રાજા મહાતપાઃ ।
તસ્થુઃ પ્રાઞ્જલયો રાજન્સા ચ કન્યા તપસ્વિની ॥

પૂજયામાસુરવ્યગ્રા મધુપર્કેણ ભાર્ગવમ્ ।
અર્ચિતશ્ચ યથાન્યાયં નિષસાદ સહૈવ તૈઃ ॥

તતઃ પૂર્વવ્યતીતાનિ કથયન્તૌ સ્મ તાવુભૌ ।
આસાતાં જામદગ્ન્યશ્ચ સૃઞ્જયશ્ચૈવ ભારત ॥

તથા કથાન્તે રાજર્ષિર્ભૃગુશ્રેષ્ઠં મહાબલમ્ ।
ઉવાચ મધુરં કાલે રામં વચનમર્થવત્ ॥

રામેયં મમ દૌહિત્રી કાશિરાજસુતા પ્રભો ।
અસ્યાઃ શ્રૃણુ યથાતત્ત્વં કાર્યં કાર્યવિશારદ ॥

પરમં કથ્યતાં ચેતિ તાં રામઃ પ્રત્યભાષત ।
તતઃ સાભ્યવદદ્રામં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ॥

તતોઽભિવાદ્ય ચરણૌ રામસ્ય શિરસા શુભૌ ।
સ્પૃષ્ટ્વા પદ્મદલાભાભ્યાં પાણિભ્યામગ્રતઃ સ્થિતા ॥

રુરોદ સા શોકવતી બાષ્પવ્યાકુલલોચના ।
પ્રપેદે શરણં ચૈવ શરણ્યં ભૃગુનન્દનમ્ ॥
રામ ઉવાચ ।

યથા ત્વં સૃઞ્જયસ્યાસ્ય તથા મે ત્વં નૃપાત્મજે ।
બ્રૂહિ યત્તે મનોદુઃખં કરિષ્યે વચનં તવ ॥
અમ્બોવાચ ।

ભગવઞ્શરણં ત્વાદ્ય પ્રપન્નાઽસ્મિ મહાવ્રતમ્ ।
શોકપઙ્કાર્ણવાન્મગ્નં ઘોરાદુદ્ધર માં વિભો ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તસ્યાશ્ચ દૃષ્ટ્વા રૂપં ચ વપુશ્ચાભિનવં પુનઃ ।
સૌકુમાર્યં પરં ચૈવ રામશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ ॥

કિમિયં વક્ષ્યતીત્યેવં વિમમર્શ ભૃગૂદ્વહઃ ।
ઇતિ દધ્યૌ ચિરં રામઃ કૃપયાભિપરિપ્લુતઃ ॥

કથ્યતામિતિ સા ભૂયો રામેણોક્તા શુચિસ્મિતા ।
સર્વમેવ યથાતત્ત્વં કથયામાસ ભાર્ગવે ॥

તચ્છુત્વા જામદગ્ર્યસ્તુ રાજપુત્ર્યા વચસ્તદા ।
ઉવાચ તાં વરારોહાં નિશ્ચિત્યાર્થવિનિશ્ચયમ્ ॥
રામ ઉવાચ ।

પ્રેષયિષ્યામિ ભીષ્માય કુરુશ્રેષ્ઠાય ભામિનિ ।
કરિષ્યતિ વચો મહ્યં શ્રુત્વા ચ સ નરાધિપઃ ॥

ન ચેત્કરિષ્યતિ વચો મયોક્તં જાહ્નવીસુતઃ ।
ધક્ષ્યામ્યહં રણે ભદ્રે સામાત્યં શસ્ત્રતેજસા ॥

અથવા તે મતિસ્તત્ર રાજપુત્રિ ન વર્તતે ।
યાવત્સાલ્વપતિં વીરં યોજયામ્યત્ર કર્મણિ ॥
અમ્બોવાચ ।

વિસર્જિતાઽહં ભીષ્મેણ શ્રુત્વૈવ ભૃગુનન્દન ।
સાલ્વરાજગતં ભાવં મમ પૂર્વં મનીષિતમ્ ॥

સૌભરાજમુપેત્યાહમવોચં દુર્વચં વચઃ ।
ન ચ માં પ્રત્યગૃહ્ણાત્સ ચારિત્ર્યપરિશઙ્કિતઃ ॥

એતત્સર્વં વિનિશ્ચિત્ય સ્વબુદ્ધ્યા ભૃગુનન્દન ।
યદત્રૌપયિકં કાર્યં તચ્ચિન્તયિતુમર્હસિ ॥

મમ તુ વ્યસનસ્યાસ્ય ભીષ્મો મૂલં મહાવ્રતઃ ।
યેનાહં વશમાનીતા સમત્ક્ષિપ્ય બલાત્તદા ॥

ભીષ્મં જહિ મહાબાહો યત્કૃતે દુઃખમીદૃશમ્ ।
પ્રાપ્તાહં ભૃગુશાર્દૂલ ચરામ્યપ્રિયમુત્તમમ્ ॥

સ હિ લુબ્ધશ્ચ નીચશ્ચ જિતકાશી ચ ભાર્ગવ ।
તસ્માત્પ્રતિક્રિયા કર્તું યુક્તા તસ્મૈ ત્વયાઽનઘ ॥

એષ મે હ્રિયમાણાયા ભારતેન તદા વિભો ।
અભવદ્ધૃદિ સન્કલ્પો ઘાતયેદં મહાવ્રતમ્ ॥

તસ્માત્કામં મમાદ્યેમં રામ સમ્પાદયાનઘ ।
જહિ ભીષ્મં મહાબાહો યથા વૃત્રં પુરન્દરઃ ॥