મહાભારત · અધ્યાય 5.147

આગમ્ય હાસ્તિનપુરાદુપપ્લાવ્યમરિન્દમઃ ।
પાણ્ડવાનાં યથાવૃત્તં કેશવઃ સર્વમુક્તવાન્ ॥

સમ્ભાષ્ય સુચિરં કાલં મન્ત્રયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
સ્વમેવ ભવનં શૌરિર્વિશ્રમાર્થં જગામ હ ॥

વિસૃજ્ય સર્વાન્નૃપતીન્વિરાટપ્રમુખાંસ્તદા ।
પાણ્ડવા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ ભાનાવસ્તન્ગતે સતિ ॥

સન્ધ્યામુપાસ્ય ધ્યાયન્તસ્તમેવ ગતમાનસાઃ ।
આનાય્ય કૃષ્ણં દાશાર્હં પુનર્મન્ત્રમમન્ત્રયન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ત્વયા નાગપુરં ગત્વા સભાયાં ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
કિમુક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષ તન્નઃ શંસિતુમર્હસિ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

મયા નાગપુરં ગત્વા સભાયાં ધૃતરાષ્ટ્રજઃ । તથ્યં પથ્યં હિતં ચોક્તો ન ચ ગૃહ્ણાતિ દુર્મતિઃ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । 5-147-7અતસ્મિન્નુત્પથમાપન્ને કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
કિમુક્તવાન્હૃષીકેશ દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ॥

આચાર્યો વા મહાભાગ ભારદ્વાજઃ કિમબ્રવીત્ ।
પિતરૌ ધૃતરાષ્ટ્રસ્તં ગાન્ધારી વા કિમબ્રવીત્ ॥

પિતા યવીયાનસ્માકં ક્ષત્તા ધર્મવિદાં વરઃ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ કિમાહ ધૃતરાષ્ટ્રજમ્ ॥

કિઞ્ચ સર્વે નૃપતયઃ સભાયાં યે સમાસતે ।
ઉક્તવન્તો યથાતત્ત્વં તદ્બ્રૂહિ ત્વં જનાર્દન ॥

ઉક્તવાન્હિ ભવાન્સર્વં વચનં કુરુમુખ્યયોઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય તેષાં હિ વચનં કુરુસંસદિ ॥

કામલોભાભિભૂતસ્ય મન્દસ્ય પ્રાજ્ઞમાનિનઃ ।
અપ્રિયં હૃદયે મહ્યં તન્ન તિષ્ઠતિ કેશવ ॥

તેષાં વાક્યાનિ ગોવિન્દ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વિભો । યથા ચ નાભિપદ્યેત કાલસ્તાત તથા કુરુ ।
ભવાન્હિ નો ગતિઃ કૃષ્ણ ભવાન્નાથો ભવાન્ગુરુઃ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

શ્રૃણુ રાજન્યથા વાક્યમુક્તો રાજા સુયોધનઃ ।
મધ્યે કુરૂણાં રાજેન્દ્ર સભાયાં તન્નિબોધ મે ॥

મયા વિશ્રાવિતે વાક્યે જહાસ ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
અથ ભીષ્મઃ સુસન્ક્રુદ્ધ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

દુર્યોધન નિબોધેદં કુલાર્થે યદ્બ્રવીમિ તે ।
તચ્છ્રુત્વા રાજશાર્દૂલ સ્વકુલસ્ય હિતં કુરુ ॥

મમ તાત પિતા રાજઞ્શન્તનુર્લોકવિશ્રુતઃ ।
તસ્યાહમેક એવાસં પુત્રઃ પુત્રવતાં વરઃ ॥

તસ્ય બુદ્ધિઃ સમુત્પન્ના દ્વિતીયઃ સ્યાત્કથં સુતઃ ।
એકપુત્રમપુત્રં વૈ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

ન ચોચ્છેદં કુલં યાયાદ્વિસ્તીર્યેચ્ચ કથં યશઃ ।
તસ્યાહમીપ્સિતં બુદ્ધ્વા કાલીં માતરમાવહમ્ ॥

પ્રતિજ્ઞાં દુષ્કરાં કૃત્વા પિતુરર્થે કુલસ્ય ચ । અરાજા ચોર્ધ્વરેતાશ્ચ યથા સુવિદિતં તવ ।
પ્રતીતો નિવસામ્યેષ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ॥

તસ્યાં જજ્ઞે મહાબાહુઃ શ્રીમાન્કુરુકુલોદ્વહઃ ।
વિચિત્રવીર્યો ધર્માત્મા કનીયાન્મમ પાર્થિવ ॥

સ્વર્યાતેઽહં પિતરિ તં સ્વરાજ્યે સન્ન્યવેશયમ્ ।
વિચિત્રવીર્યં રાજાનં ભૃત્યો ભૂત્વા હ્યધશ્ચરઃ ॥

તસ્યાહં સદૃશાન્દારાન્રાજેન્દ્ર સમુપાહરમ્ ।
જિત્વા પાર્થિવસઙ્ઘાતમપિ તે બહુશઃ શ્રુતમ્ ॥

તતો રામેણ સમરે દ્વન્દ્વયુદ્ધમુપાગમમ્ ।
સ હિ રામભયાદેભિર્નાગરૈર્વિપ્રવાસિતઃ ॥

દારેષ્વપ્યતિસક્તશ્ચ યક્ષ્માણં સમપદ્યત । યદા ત્વરાજકે રાષ્ટ્રે ન વવર્ષ સુરેશ્વરઃ ।
તદાભ્યધાવન્મામેવ પ્રજાઃ ક્ષુદ્ભયપીડિતાઃ ॥
પ્રજા ઊચુઃ ।

ઉપક્ષીણાઃ પ્રજાઃ સર્વા રાજા ભવ ભવાય નઃ ।
ઈતીઃ પ્રણુદ ભદ્રં શન્તનોઃ કુલવર્ધન ॥

પીડ્યન્તે તે પ્રજાઃ સર્વા વ્યાધિભિર્ભૃશદારુણૈઃ ।
અલ્પાવશિષ્ટા ગાઙ્ગેય તાઃ પરિત્રાતુમર્હસિ ॥

વ્યાધીન્પ્રણુદ્ય વીર ત્વં પ્રજા ધર્મેણ પાલય ।
ત્વયિ જિવતી મા રાષ્ટ્રં વિનાશમુપગચ્છતુ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પ્રજાનાં ક્રોશતીનાં વૈ નૈવાક્ષુભ્યત મે મનઃ . પ્રતિજ્ઞાં રક્ષમાણસ્ય તદ્વૃત્તં સ્મરતસ્તથા ।
તતઃ પૌરા મહારાજ માતા કાલી ચ મે શુભા ॥

ભૃત્યાઃ પુરોહિતાચાર્યા બ્રાહ્મણાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ ।
મામૂચુર્ભૃશસન્તપ્તા ભવ રાજેતિ સન્તતમ્ ॥

પ્રતીપરક્ષિતં રાષ્ટ્રં ત્વાં પ્રાપ્ય વિનશિષ્યતિ ।
સ ત્વમસ્મદ્ધિતાર્થં વૈ રાજા ભવ મહામતે ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દુઃખિતો ભૃશમાતુરઃ ।
તેભ્યો ન્યવેદયં તત્ર પ્રતિજ્ઞાં પિતૃગોરવાત્ ॥

ઊર્ધ્વરેતા હ્યરાજા ચ કુલસ્યાર્થે પુનઃ પુનઃ ।
વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ ધુરિ મા માં નિયોજય ॥

તતોઽહં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા માતરં સમ્પ્રસાદયમ્ ।
નામ્બ શન્તનુના જાતઃ કૌરવં વંશમુદ્વહન્ ॥

પ્રતિજ્ઞાં વિતથાં કુર્યામિતિ રાજન્પુનઃ પુનઃ ।
વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાનહમ્ ॥

અહં પ્રેષ્યશ્ચ દાસશ્ચ તવાદ્ય સુતવત્સલે ।
એવં તામનુનીયાહં માતરં જનસન્નિધૌ ॥

અયાચં ભ્રતૃદારેષુ તદા વ્યાસં મહામુનિમ્ . સહ માત્રા મહારાજ પ્રસાદ્ય તમૃષિં મહામુનિમ્ ।

અપત્યાર્થં મહારાજ પ્રસાદં કૃતવાંશ્ચ સઃ ।
ત્રીન્સ પુત્રાનજનયત્તદા ભરતસત્તમ ॥

અન્ધઃ કરણહીનત્વાન્ન વૈ રાજા પિતા તવ ।
રાજા તુ પાણ્ડુરભવન્મહાત્મા લોકવિશ્રુતઃ ॥

સ રાજા તસ્ય તે પુત્રાઃ પિતુર્દાયાદ્યહારિણઃ ।
મા તાત કલહં કાર્ષી રાજ્યસ્યાર્ધં પ્રદીયતામ્ ॥

મયિ જીવતિ રાજ્યં કઃ સમ્પ્રશાસેત્પુમાનિહ ।
માવમંસ્યા વચો મહ્યં શમમિચ્છામિ વઃ સદા ॥

ન વિશેષોઽસ્તિ મે પુત્ર ત્વયિ તેષુ ચ ષાર્થિવ ।
મતમેતત્પિતુસ્તુભ્યં ગાન્ધાર્યા વિદુરસ્ય ચ ॥

શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનાં નાભિશઙ્કીર્વચો મમ ।
નાશયિષ્યસિ મા સર્વમાત્માનં પૃથિવીં તથા ॥