મહાભારત · અધ્યાય 5.135

કૃષ્ણાયસસ્યેવ ચ તે સંહત્ય હૃદયં કૃતમ્ ।
મમ માતસ્ત્વકરુણે વીરપ્રજ્ઞે હ્યમર્ષણે ॥

અહો ક્ષત્રસમાચારો યત્ર મામિતરં યથા ।
નિયોજયસિ યુદ્ધાય પરમાતેવ માં તથા ॥

ઈદૃશં વચનં બ્રૂયાદ્ભવતી પુત્રમેકજમ્ ।
કિં નુ તે મામપશ્યન્ત્યાઃ પૃથિવ્યા અપિ સર્વયા ॥

કિમાભરણકૃત્યેન કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ।
મયિ વા સઙ્ગરહતે પ્રિયપુત્રે વિશેષતઃ ॥
માતોવાચ ।

સર્વાવસ્થા હિ વિદુષાં તાત ધર્માર્થકારણાત્ ।
તાવેવાભિસમીક્ષ્યાહં સઞ્જય ત્વામચૂજુદમ્ ॥

સ સમીક્ષ્ય ક્રમોપેતો મુખ્યઃ કાલોઽયમાગતઃ ।
અસ્મિંશ્ચેદાગતે કાલે કાર્યં ન પ્રતિપદ્યસે ॥

અસમ્ભાવિતરૂપસ્ત્વમાનૃશંસ્યં કરિષ્યસિ ।
તં ત્વામયશસા સ્પૃષ્ટં ન બ્રૂયાં યદિ સઞ્જય ॥

ખરીવાત્સલ્યમાહુસ્તન્નિઃસામર્થ્યમહેતુકમ્ ।
સદ્ભિર્વિગર્હિતં માર્ગં ત્યજ મૂર્ખનિષેવિતમ્ ॥

અવિદ્યા વૈ મહત્યસ્તિ યામિમાં સંશ્રિતાઃ પ્રજાઃ ।
તવ સ્યાદ્યદિ સદ્વૃત્તં તેન મે ત્વં પ્રિયો ભવેઃ ॥

ધર્માર્થગુણયુક્તેન નેતરેણ કથઞ્ચન ।
દૈવમાનુષયુક્તેન સદ્ભિરાચરિતેન ચ ॥

યો હ્યેવમવિનીતેન રમતે પુત્રનપ્તૃણા ।
અનુત્થાનવતા ચાપિ દુર્વિનીતેન દુર્ધિયા ॥

રમતે યસ્તુ પુત્રેણ મોઘં તસ્ય પ્રજાફલમ્ ।
અકુર્વન્તો હિ કર્માણિ કુર્વન્તો નિન્દિતાનિ ચ ॥

સુખં નૈવેહ નામુત્ર લભન્તે પુરુષાધમાઃ . યુદ્ધાય ક્ષત્રિયઃ સૃષ્ટઃ સઞ્જયેહ જયાય ચ ।
ક્રૂરાય કર્મણે નિત્યં પ્રજાનાં પરિપાલને ॥

જયન્વા વધ્યમાનો વા પ્રાપ્નોતીન્દ્રસલોકતામ્ . ન શક્રભવને પુણ્યે દિવિ તદ્વિદ્યતે સુખમ્ ।
યદમિત્રાન્વશે કૃત્વા ક્ષત્રિયઃ સુખમેધતે ॥

મન્યુના દહ્યમાનેહ પુરુષેણ મનસ્વિના ।
નિકૃતેનેહ બહુશઃ શત્રૂન્પ્રતિ જિગીષયા ॥

આત્માનં વા પરિત્યજ્ય શત્રું વા વિનિપાત્ય ચ । પ્રાપ્યતે નેહ શાન્તિર્હિ નિત્યમેવ તુ સઞ્જય ।
અતોન્યેન પ્રકારેણ શાન્તિરસ્ય કુતો ભવેત્ ॥

ઇહ પ્રાજ્ઞો હિ પુરુષઃ સ્વલ્પમપ્રિયમિચ્છતિ ।
યસ્ય સ્વલ્પં પ્રિયં લોકે ધ્રુવં તસ્યાલ્પમપ્રિયમ્ ॥

પ્રિયાભાવાચ્ચ પુરુષો નૈવ પ્રાપ્નોતિ શોભનમ્ ।
ધ્રુવં ચાભાવમભ્યેતિ ગત્વા ગઙ્ગેવ સાગરમ્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

નેયં મતિસ્ત્વયા વાચ્યા માતઃ પુત્રે વિશેષતઃ ।
કારુણ્યમેવ પશ્ય ત્વં ભૂત્વેહ જડમૂકવત્ ॥
માતોવાચ ।

અતો મે ભૂયસી નન્દિર્યદેવમનુપશ્યસિ ।
ચોદ્યં માં ચોદયસ્યેતદ્ભૃશં વૈ ચોદયામિ તે ॥

અથ ત્વાં પૂજયિષ્યામિ હત્વા વૈ સર્વસૈન્ધવાન્ ।
અહં પશ્યામિ વિજયં કૃચ્છ્રભાવિનમેવ તે ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

અકોશસ્યાસહાયસ્ય કુતઃ સિદ્ધિર્જયો મમ ।
ઇત્યવસ્થાં વિદિત્વૈતામાત્મનાત્મનિ દારુણામ્ ॥

રાજ્યાદ્ભાવો નિવૃત્તો મે ત્રિદિવાદિવ દૃષ્કૃતઃ ।
ઈદૃશં ભવતી કઞ્ચિદુપાયમનુપશ્યતિ ॥

તન્મે પરિણતપ્રજ્ઞે સમ્યક્પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતે ।
કરિષ્યામિ હિ તત્સર્વં યથાવદનુશાસનમ્ ॥
માતોવાચ ।

પુત્ર નાત્માવમન્તવ્યઃ પૂર્વાભિરસમૃદ્ધિભિઃ . અભૂત્વા હિ ભવન્ત્યર્થા ભૂત્વા નશ્યન્તિ ચાપરે ।
અમર્ષેણૈવ ચાપ્યર્થા નારબ્ધવ્યાઃ સુબાલિશૈઃ ॥

સર્વેષાં કર્મણાં તાત ફલે નિત્યમનિત્યતા ।
અનિત્યમિતિ જાનન્તો ન ભવન્તિ ભવન્તિ ચ ॥

અથ યે નૈવ કુર્વન્તિ નૈવ જાતુ ભવન્તિ તે ।
ઐકગુણ્યમનીહાયામભાવઃ કર્મણાં ફલમ્ ॥

અથ દ્વૈગુણ્યમીહાયાં ફલં ભવતિ વા નવા ।
યસ્ય પ્રાગેવ વિદિતા સર્વાર્થાનામનિત્યતા ॥

નુદેદ્વૃદ્ધિસમૃદ્ધી સ પ્રતિકૂલે નૃપાત્મજ ।
ઉત્થાતવ્યં જાગૃતવ્યં યોક્તવ્યં ભૂતિકર્મસુ ॥

ભવિષ્યતીત્યેવ મનઃ કૃત્વા સતતમવ્યથૈઃ ।
મઙ્ગલાનિ પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાંશ્ચેશ્વરૈઃ સહ ॥

પ્રાજ્ઞસ્ય નૃપતેરાશુ વૃદ્ધિર્ભવતિ પુત્રક ।
અભિવર્તતિ લક્ષ્મીસ્તં પ્રાચીમિવ દિવાકરઃ ॥

નિદર્શનાન્યુપાયાંશ્ચ બહૂન્યુદ્ધર્ષણાનિ ચ ।
અનુદર્શિતરૂપોઽસિ પશ્યામિ કુરુ પૌરુષમ્ ॥

પુરુષાર્થમભિપ્રેતં સમાહર્તુમિહાર્હસિ ।
ક્રુદ્ધાન્લુબ્ધાન્પરિક્ષીણાનવલિપ્તાન્વિમાનિતાન્ ॥

સ્પર્ધિનશ્ચૈવ યે કેચિત્તાન્યુક્ત ઉપધારય । એતેન ત્વં પ્રકારેણ મહતો ભેત્સ્યસે ગણાન્ ।
મહાવેગ ઇવોદ્ધૂતો માતરિશ્વા બલાહકાન્ ॥

તેષામગ્રપ્રદાયી સ્યાઃ કલ્પોત્થાયી પ્રિયંવદઃ ।
તે ત્વાં પ્રિયં કરિષ્યન્તિ પુરોધાસ્યન્તિ ચ ધ્રુવમ્ ॥

યદૈવ શત્રુર્જાનીયાત્સપત્નં ત્યક્તજીવિતમ્ ।
તદૈવાસ્માદુદ્વિજેત સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ ॥

તં વિદિત્વા પરાક્રાન્તં વશે ન કુરુતે યદિ ।
નિર્વાદૈર્નિર્વદેદેનમન્તતસ્તદ્ભવિષ્યતિ ॥

નિર્વાદાદાસ્પદં લબ્ધા ધનવૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
ધનવન્તં હિ મિત્રાણિ ભજન્તે ચાશ્રયન્તિ ચ ॥

સ્ખલિતાર્થં પુનસ્તાનિ સન્ત્યજન્તિ ચ બાન્ધવાઃ ।
નહ્યસ્મિન્નાશ્રયન્તે ચ જુગુપ્સન્તે ચ તાદૃશમ્ ॥

શત્રું કૃત્વા યઃ સહાયં વિશ્વાસમુપગચ્છતિ ।
સ ન સમ્ભાવ્યમેવૈતદ્યદ્રાજ્યં પ્રાપ્નુયાદિતિ ॥