મહાભારત · અધ્યાય 5.133

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વિદુલાયાશ્ચ સંવાદં પુત્રસ્ય ચ પરન્તપ ॥

તતઃ શ્રેયશ્ચ ભૂયશ્ચ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।
યશસ્વિની મન્યુમતી કુલે જાતા વિભાવરી ॥

ક્ષત્રધર્મરતા દાન્તા વિદુલા દીર્ઘદર્શિની ।
વિશ્રુતા રાજસંસત્સુ શ્રુતવાક્યા બહુશ્રુતા ॥

વિદુલા નામ રાજન્યા જગર્હે પુત્રમૌરસમ્ ।
નિર્જિતં સિન્ધુરાજેન શયાનં દીનચેતસમ્ ॥
વિદુલોવાચ ।

અનન્દન મયા જાત દ્વિષતાં હર્ષવર્ધન ।
ન મયા ત્વં ન પિત્રા ચ જાતઃ ક્વાભ્યાગતોહ્યસિ ॥

નિર્મન્યુશ્ચાપ્યસઙ્ખ્યેયઃ પુરુષઃ ક્લીબસાધનઃ ।
યાવજ્જીવં નિરાશોઽસિ કલ્યાણાય ધુરં વહ ॥

માઽત્માનમવમન્યસ્વ મૈનમલ્પેન બીભરઃ ।
મનઃ કૃત્વા સુકલ્યાણં મા ભૈસ્ત્વં પ્રતિસંહર ॥

ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા શેષ્વૈવં પરાજિતઃ ।
અમિત્રાન્નન્દયન્સર્વાન્નિર્માનો બન્ધુશોકદઃ ॥

સુપૂરા વૈ કુનદિકા સુપૂરો મુષિકાઞ્જલિઃ ।
સુસન્તોષઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનૈવ તુષ્યતિ ॥

અપ્યહેરારુજન્દંષ્ટ્રામાશ્વેવ નિધનં વ્રજ ।
અપિ વા સંશયં પ્રાપ્ય જીવિતેઽપિ પરાક્રમેઃ ॥

અપ્યરેઃ શ્યેનવચ્છિદ્રં પશ્યેસ્ત્વં વિપરિક્રમન્ ।
વિવદન્વાઽથવા તૂષ્ણીં વ્યોમ્નીવાપરિશઙ્કિતઃ ॥

ત્વમેવં પ્રેતવચ્છેષે કસ્માદ્વજ્રહતો યથા ।
ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા સ્વાપ્સીઃ શત્રુનિર્જિતઃ ॥

માઽસ્તં ગમસ્ત્વં કૃપણો વિ શ્રૂયસ્વ સ્વકર્મણા ।
મા મધ્યે મા જઘન્યે ત્વં માઽધો ભૂસ્તિષ્ઠ ગર્જિતઃ ॥

અલાતં તિન્દુકસ્યેવ મુહૂર્તમપિ હિ જ્વલ ।
મા તુષાગ્નિરિવાનર્ચિર્ધૂમાયસ્વ જિજીવિષુઃ ॥

મુહૂર્તં જ્વલિતં શ્રેયો ન ચ ધૂમાયિતં ચિરમ્ ।
મા હ સ્મ કસ્યચિદ્ગેહે જની રાજ્ઞઃ સ્વરીમૃદુઃ ॥

કૃત્વા માનુષ્યકં કર્મ સૃત્વાઽજિં યાવદુત્તમમ્ ।
ધર્મસ્યાનૃણ્યમાપ્નોતિ ન ચાત્માનં વિગર્હતે ॥

અલબ્ધ્વા યદિ વા લબ્ધ્વા નાનુશોચતિ પણ્ડિતઃ ।
આનન્તર્યં ચારભતે ન પ્રાણાનાં ધનાયતે ॥

ઉદ્ભાવયસ્વં વીર્યં વા તાં વા ગચ્છ ધ્રુવાં ગતિમ્ ।
ધર્મં પુત્રાગ્રતઃ કૃત્વા કિન્નિમિત્તં હિ જીવસિ ॥

ઇષ્ટાપૂર્તં હિ તે ક્લીબ કીર્તિશ્ચ સકલા હતા ।
વિચ્છિન્નં ભોગમૂલં તે કિન્નિમિત્તં હિ જીવસિ ॥

શત્રુર્નિમઞ્જતા ગ્રાહ્યો જઙ્ઘાયાં પ્રપતિષ્યતા ।
વિપરિચ્છિન્નમૂલોઽપિ ન વિષીદેત્કથઞ્ચન ॥

ઉદ્યમ્ય ધુરમુત્કર્ષેદાજાનેયકતં સ્મરન્ । કુરુ સત્વં ચ માનં ચ વિદ્ધિ પૌરુષમાત્મનઃ ।

ઉદ્ભાવય કુલં મગ્નં ત્વત્કૃતે સ્વયમેવ હિ ।
યસ્ય વૃત્તં ન જલ્પન્તિ માનવા મહદદ્ભુતમ્ ॥

રાશિવર્ધનમાત્રં સ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ ।
દાને તપસિ સત્યે ચ યસ્ય નોચ્ચરિતં યશઃ ॥

વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ ।
શ્રુતેન તપસા વાઽપિ શ્રિયા વા વિક્રમેણ વા ॥

જનાન્યોઽભિભવત્યન્યાન્કર્મણા હિ સ વૈ પુમાન્ ।
ન ત્વેવ જાલ્મીં કાપાલીં વૃત્તિમેષિતુમર્હસિ ॥

નૃશંસ્યામયશસ્યાં ચ દુઃખાં કાપુરુષોચિતામ્ ।
યમેનમભિનન્દેયુરમિત્રાઃ પુરુષં કૃશમ્ ॥

લોકસ્ય સમવજ્ઞાતં નિહીનાસનવાસસમ્ ।
અહોલાભકરં હીનમલ્પજીવનમલ્પકમ્ ॥

નેદૃશં બન્ધુમાસાદ્ય બાન્ધવઃ સુખમેધતે ।
અવૃત્ત્યૈવ વિપત્સ્યામો વયં રાષ્ટ્રાત્પ્રવાસિતાઃ ॥

સર્વકામરસૈર્હીનાઃ સ્થાનભ્રષ્ટા અકિઞ્ચનાઃ ।
અવલ્ગુકારિણ સત્સુ કુલવંશસ્ય નાશનમ્ ॥

કલિં પુત્રપ્રવાદેન સઞ્જય ત્વામજીજનમ્ ।
નિરમર્ષં નિરુત્સાહં નિર્વીર્યમરિનન્દનમ્ ॥

મા સ્મ સીમન્તિની કાચિઞ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ।
મા ધૂમાય જ્વલાત્યન્તમાક્રમ્ય જહિ શાત્રવાન્ ॥

જ્વલ મૂર્ધન્યમિત્રાણાં મુહૂર્તમપિ વા ક્ષણમ્ ।
એતાવાનેવ પુરુષો યદમર્ષી યદક્ષમી ॥

ક્ષમાવાન્નિરમર્ષશ્ચ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ ।
સન્તોષો વૈ શ્રિયં હન્તિ તથાઽનુક્રોશ એવ ચ ॥

અનુત્થાનભયે ચોભે નિરીહો નાશ્રુતે મહત્ ।
એભ્યો નિકૃતિપાપેભ્યઃ પ્રમુઞ્ચાત્માનમાત્મના ॥

આયસં હૃદયં કૃત્વા મૃગયસ્વ પુનઃ સ્વકમ્ ।
પરં વિષહતે યસ્માત્તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે ॥

તમાહુર્વ્યર્થનામાનં સ્ત્રીવદ્ય ઇહ જીવતિ ।
શૂરસ્યોર્જિતસત્વસ્ય સિંહવિક્રાન્તચારિણઃ ॥

દિષ્ટભાવં ગતસ્યાપિ વિષયે મોદતે પ્રજા ।
ય આત્મનઃ પ્રિયમુખે હિત્વા મૃગયતે શ્રિયમ્ ॥

અમાત્યાનામથો હર્ષમાદધાત્યચિરેણ સઃ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

કિં નુ મે મામપશ્યન્ત્યાઃ પૃથિવ્યા અપિ સર્વયા । કિમાભરણકૃત્યં તે કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ।
માતોવાચ ।

પૈરર્વિહન્યમાનસ્ય જીવિતેનાપિ કિં ફલમ્ । નિર્મન્યુકાનાં યે લોકા દ્વિષન્તસ્તાનવાપ્નુયુઃ ।
યે ત્વાદૃતાત્મનાં લોકાઃ સુહૃદસ્તાન્વ્રજન્તુ નઃ ॥

ભૃત્યૈર્વિહીયમાનાનાં પરપિણ્ડોપજીવિનામ્ ।
કૃપણાનામસત્વાનાં મા વૃત્તિમનુવર્તિથાઃ ॥

અનુ ત્વાં તાત જીવન્તુ બ્રાહ્મણાઃ સુહૃદસ્તથા ।
પર્યન્યમિવ ભૂતાનિ દેવા ઇવ શતક્રતુમ્ ॥

યમાજીવન્તિ પુરુષં સર્વભૂતાનિ સઞ્જય ।
પક્વં દ્રુમમિવાસાદ્ય તસ્ય જીવિતમર્થવત્ ॥

યસ્ય શૂરસ્ય વિક્રાન્તૈરેધન્તે બાન્ધવાઃ સુખમ્ ।
ત્રિદશા ઇવ શક્રસ્ય સાધુ તસ્યેહ જીવિતમ્ ॥

સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય યોહિ જીવતિ માનવઃ ।
સ લોકે લભતે કીર્તિં પરત્ર ચ શુભાં ગતિમ્ ॥