મહાભારત · અધ્યાય 5.132

પ્રવિશ્યાથ ગૃહં તસ્યાશ્ચરણાવભિવાદ્ય ચ ।
આચખ્યૌ તત્સમાસેન યદ્વૃત્તં કુરુસંસદિ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

ઉક્તં બહુવિધં વાક્યં ગ્રહણીયં સહેતુકમ્ ।
ઋષિભિશ્ચૈવ ચ મયા ન ચાસૌ તદ્ગૃહીતવાન્ ॥

કાલપક્વમિદં સર્વં સુયોધનવશાનુગમ્ । સર્વક્ષત્રં ક્ષણેનૈવ દહ્યતે પાર્થવહ્નિના ।
આપૃચ્છે ભવતીં શીઘ્રં પ્રયાસ્યે પાણ્ડવાન્પ્રતિ ॥

કિં વાચ્યાઃ પાણ્ડવેયાસ્તે ભવત્યા વચનાન્મયા ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વં મહાપ્રજ્ઞે શુશ્રૂષે વચનં તવ ॥
કુન્ત્યુવાચ ।

બ્રૂયાઃ કેશવ રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ભૂયાંસ્તે હીયતે ધર્મો મા પુત્રક વૃથા કૃથાઃ ॥

શ્રોત્રિયસ્યેવ તે રાજન્મન્દકસ્યાવિપશ્ચિતઃ ।
અનુવાકહતા બુદ્ધિર્ધર્મમેવૈકમીક્ષતે ॥

અઙ્ગાવેક્ષસ્વ ધર્મં ત્વં યથા સૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા ।
બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાઃ સૃષ્ટા બાહુવીર્યોપજીવિનઃ ॥

ક્રૂરાય કર્મણે નિત્યં પ્રજાનાં પરિપાલને ।
શ્રૃણુ ચાત્રોપમામેકાં યા વૃદ્ધેભ્યઃ શ્રુતા મયા ॥

મુચુકુન્દસ્ય રાજર્ષેરદદત્પૃથિવીમિમામ્ ।
પુરા વૈશ્રવણઃ પ્રીતો ન ચાસૌ તદ્ગૃહીતવાન્ ॥

બાહુવીર્યાર્જિતં રાજ્યમશ્રીયામિતિ કામયે ।
તતો વૈશ્રવણઃ પ્રીતો વિસ્મિતઃ સમપદ્યત ॥

મુચુકુન્દસ્તતો રાજા સોઽન્વશાસદ્વસુન્ધરામ્ ।
બાહુવીર્યાર્જિતાં સમ્યક્ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ ॥

યં હિ ધર્મં ચરન્તીહ પ્રજા રાજ્ઞા સુરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય ધર્મસ્ય રાજા વિન્દેન ભારત ॥

રાજા ચરતિ ચેદ્ધર્મં દેવત્વાયૈવ કલ્પતે ।
સ ચેદધર્મં ચરતિ નરકાયૈવ ગચ્છતિ ॥

દણ્ડનીતિઃ સ્વધર્મેણ ચાતુર્વર્ણ્યં નિયચ્છતિ ।
પ્રયુક્તાસ્વામિના સમ્યગધર્મેભ્યો નિયચ્છતિ ॥

દણ્ડનીત્યાં યદા રાજા સમ્યક્કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તતે ।
તદા કૃતયું નામ કાલઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રવર્તતે ॥

કાલો વા કારણં રાજ્ઞો રાજા વા કાલકારણમ્ ।
ઇતિ તે સંશયો મા ભૂદ્રાજા કાલસ્ય કારણમ્ ॥

રાજા કૃતયુગસ્રષ્ટા ત્રેતાયા દ્વાપરસ્ય ચ ।
યુગસ્ય ચ ચતુર્થસ્ય રાજા ભવતિ કારણમ્ ॥

કૃતસ્ય કરણાદ્રાજા સ્વર્ગમત્યન્તમશ્રુતે ।
ત્રેતાયાઃ કરણાદ્રાજા સ્વર્ગં નાત્યન્તમશ્રુતે ॥

પ્રવર્તનાદ્દ્વાપરસ્ય યથાભાગમુપાશ્રુતે ।
કલેઃ પ્રવર્તનાદ્રાજા પાપમત્યન્તમશ્રુતે ॥

તતો વસતિ દુષ્કર્મા નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
રાજદોષેણ હિ જગત્સ્પૃશ્યતે જગતઃ સ ચ ॥

રાજધર્માનવેક્ષસ્વ પિતૃપૈતામહોચિતાન્ ।
નૈતદ્રાજર્ષિવૃત્તં હિ યત્ર ત્વં સ્થાતુમિચ્છસિ ॥

ન હિ વૈક્લબ્યસંસૃષ્ટ આનૃશંસ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રજાપાલનસમ્ભૂતં ફલં કિઞ્ચન લબ્ધવાન્ ॥

ન હ્યેતામાશિષં પાણ્ડુર્ન ચાહં ન પિતામહઃ ।
પ્રયુક્તવન્તઃ પૂર્વં તે યયા ચરસિ મેધયા ॥

યજ્ઞો દાનં તપઃ શૌર્યં પ્રજ્ઞા સન્તાનમેવ ચ ।
માહાત્મ્યં બલમોજશ્ચ નિત્યમાશંસિતં મયા ॥

નિત્યં સ્વાહા સ્વધા નિત્યં દદ્યુર્માનુષદેવતાઃ ।
દીર્ઘમાયુર્ધનં પુત્રાન્સમ્યગારાધિતાઃ શુભાઃ ॥

પુત્રેષ્વાશાસતે નિત્યં પિતરો દૈવતાનિ ચ ।
દાનમધ્યયનં યજ્ઞઃ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ॥

એતદ્ધર્મમધર્મં વા જન્મનૈવાભ્યજાયથાઃ ।
તે તુ વૈદ્યાઃ કુલે જાતા અવૃત્ત્યા તાત પીડિતાઃ ॥

યત્ર દાનપતિં શૂરં ક્ષુધિતાઃ પૃથિવીચરાઃ ।
પ્રાપ્ય તુષ્ટાઃ પ્રતિષ્ઠન્તે ધર્મઃ કોઽભ્યધિકસ્તતઃ ॥

દાનેનાન્યં બલેનાન્યં તથા સૂનૃતયાઽપરમ્ ।
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્રાજ્યં પ્રાપ્યેહ ધાર્મિકઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ પ્રચરેદ્ભૈક્ષં ક્ષત્રિયઃ પરિપાલયેત્ ।
વૈશ્યો ધનાર્જનં કુર્યાચ્છૂદ્રઃ પરિચરેચ્ચ તાન્ ॥

ભૈક્ષં વિપ્રતિષિદ્ધં તે કૃષિર્નૈવોપપદ્યતે ।
ક્ષત્રિયોઽસિ ક્ષતાત્રાતા બાહુવીર્યોપજીવિતા ॥

પિત્ર્યમંશં મહાબાહો નિમગ્નં પુનરુદ્ધર ।
સામ્ના ભેદેન દાનેન દણ્ડેનાથ નયેન વા ॥

ઇતો દુઃખતરં કિં નુ યદહં દીનબાન્ધવા ।
પરપિણ્ડમુદીક્ષે વૈ ત્વાં સૂત્વા મિત્રનન્દન ॥

યુધ્યસ્વ રાજધર્મેણ મા નિમઞ્જીઃ પિતામહાન્ ।
મા ગમઃ ક્ષીણપુણ્યસ્ત્વં સાનુજઃ પાપિકાં ગતિં ॥