મહાભારત · અધ્યાય 5.129

કૃષ્ણસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
વિદુરં સર્વધર્મજ્ઞં ત્વરમાણોઽભ્યભાષત ॥

ગચ્છ તાત મહાપ્રાજ્ઞ ગાન્ધારીં દીર્ઘદર્શિનીમ્ ।
આનયેહ તયા સાર્ધમનુનેષ્યામિ દુર્મતિમ્ ॥

યદિ સા ન દુરાત્માનં શમયેદ્દુષ્ટચેતસમ્ ।
અપિ કૃષ્ણસ્ય સુહૃદસ્તિષ્ઠેમ વચને વયમ્ ॥

દુર્બુદ્ધેર્દુઃસહાયસ્ય શમાર્થં બ્રુવતી વચઃ ॥ અપિ નો વ્યસનં ઘોરં દુર્યોધનકૃતં મહત્ ।

શમયેચ્ચિરરાત્રાય યોગક્ષેમવદવ્યયમ્ . રાજ્ઞસ્તુ વચનં શ્રુત્વા વિદુરો દીર્ઘદર્શિનીમ્ ।

આનયામાસ ગાન્ધારીં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

એષ ગાન્ધારિ પુત્રસ્તે દુરાત્મા શાસનાતિગઃ ।
ઐશ્વર્યલોભાદૈશ્વર્યં જીવિતં ચ પ્રહાસ્યતિ ॥

અશિષ્ટવદમર્યાદઃ પાપૈઃ સહ દુરાત્મવાન્ ।
સભાયા નિર્ગતો મૂઢો વ્યતિક્રમ્ય સુહૃદ્વચઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા રાજપુત્રી યશસ્વિની ।
અન્વિચ્છન્તી મહચ્છ્રેયો ગાન્ધારી વાક્યમબ્રવીત્ ॥

આનાયય સુતં ક્ષિપ્રં રાજ્યકામુકમાતુરમ્ . નહિ રાજ્યમશિષ્ટેન શક્યં ધર્માર્થલોપિના ।
આપ્તુમાપ્તં તથાઽપીદમવિનીતેન સર્વથા ॥

ત્વં હ્યેવાત્ર ભૃશં ગર્હ્યો ધૃતરાષ્ટ્ર સુતપ્રિયઃ ।
યો જાનન્પાપતામસ્ય તત્પ્રજ્ઞામનુવર્તસે ॥

સ એષ કામમન્યુભ્યાં પ્રલબ્ધો લોભમાસ્થિતઃ ।
અશક્યોઽદ્ય ત્વયા રાજન્વિનિવર્તયિતું બલાત્ ॥

રાષ્ટ્રપ્રદાને મૂઢસ્ય બાલિશસ્ય દુરાત્મનઃ ।
દુઃસહાયસ્ય લુબ્ધસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રોઽશ્રુતે ફલમ્ ॥

કથં હિ સ્વજને ભેદમુપેક્ષેત મહીપતિઃ ।
ભિન્નં હિ સ્વજનેન ત્વાં પ્રહરિષ્યન્તિ શત્રવઃ ॥

યા હિ શક્યા મહારાજ સામ્ના ભેદેન વા પુનઃ ।
નિસ્તર્તુમાપદઃ સ્વેષુ દણ્ડં કસ્તત્ર પાતયેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શાસનાદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ।
માતુશ્ચ વચનાત્ક્ષત્તા સભાં પ્રાવેશયત્પુનઃ ॥

સ માતુર્વચનાકાઙ્ક્ષી પ્રવિવેશ પુનઃ સભામ્ ।
અભિતામ્રેક્ષણઃ ક્રોધાન્નિશ્વસન્નિવ પન્નગઃ ॥

તં પ્રવિષ્ટમભિપ્રેક્ષ્ય પુત્રમુત્પથમાસ્થિતમ્ ।
વિગર્હમાણા ગાન્ધારી શમાર્થં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

દુર્યોધન નિબોધેદં વચનં મમ પુત્રક ।
હિતં તે સાનુબન્ધસ્ય તથાઽયત્યાંસુખોદયમ્ ॥

દુર્યોધન યદાહ ત્વાં પિતા ભરતસત્તમ ।
ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપઃ ક્ષત્તા સુહૃદાં કુરુ તદ્વચઃ ॥

ભીષ્મસ્ય તુ પિતુશ્ચૈવ મમ ચાપચિતિઃ કૃતા ।
ભવેદ્દ્રોણમુખાનાં ચ સુહૃદાં શામ્યતા ત્વયા ॥

ન હિ રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્વેન કામેન શક્યતે ।
અવાપ્તું રક્ષિતું વાઽપિ ભોક્તું ભરતસત્તમ ॥

ન હ્યવશ્યેન્દ્રિયો રાજ્યમશ્રીયાદ્દીર્ઘમન્તરમ્ ।
વિજિતાત્મા તુ મેધાવી સ રાજ્યમભિપાલયેત્ ॥

કામક્રોધૌ હિ પુરુષમર્થેભ્યો વ્યપકર્ષતઃ ।
તૌ તુ શત્રૂ વિનિર્જિત્ય રાજા વિજયતે મહીમ્ ॥

લોકેશ્વર પ્રભુત્વંહિ મહદેતદ્દુરાત્મભિઃ ।
રાજ્યં નામેપ્સિતં સ્થાનં ન શક્યમભિરક્ષિતુમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મહત્પ્રેપ્સુર્નિયચ્છેદર્થધર્મયોઃ ।
ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્બુદ્ધિર્વર્ધતેઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ ॥

અવિધેયાનિ હીમાનિ વ્યાપાદયિતુમપ્યલમ્ ।
અવિધેયા ઇવાદાન્તા હયાઃ પથિ કુસારથિમ્ ॥

અવિજિત્ય ય આત્માનમમાત્યાન્વિજિગીષતે ।
અમિત્રાન્વાઽજિતામાત્યઃ સોઽવશઃ પરિહીયતે ॥

આત્માનમેવ પ્રથમં દ્વેષ્યરૂપેણ યોજયેત્ ।
તતોઽમાત્યાનમિત્રાંશ્ચ ન મોઘં વિજિગીષતે ॥

વશ્યેન્દ્રિયં જિતામાત્યં ધૃતદણ્ડં વિકારિષુ ।
પરીક્ષ્યકારિણં ધીરમત્યર્થં શ્રીર્નિષેવતે ॥

ક્ષુદ્રાક્ષેણેવ જાલેન ઝષાવપિહિતાવુભૌ ।
કામક્રોધૌ શરીરસ્થૌ પ્રજ્ઞાનં તૌ વિલુમ્પતઃ ॥

યાભ્યાં હિ દેવાઃ સ્વર્યાતુઃ સ્વર્ગસ્ય પિદધુર્મુખમ્ ।
બિભ્યતોઽનુપરાગસ્ય કામક્રોધૌ સ્મ વર્ધિતૌ ॥

કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ દમ્ભં દર્પં ચ ભૂમિપઃ ।
સમ્યગ્વિજેતું યો વેદ સ મહીમભિજાયતે ॥

સતતં નિગ્રહે યુક્ત ઇન્દ્રિયાણાં ભવેન્નૃપઃ ।
ઈપ્સન્નર્થં ચ ધર્મં ચ દ્વિષતાં ચ પરાભવમ્ ॥

કામાભિભૂતઃ ક્રોધાદ્વા યો મિથ્યા પ્રતિપદ્યતે ।
સ્વેષુ ચાન્યેષુ વા તસ્ય ન સહાયા ભવન્ત્યુત ॥

એકીભૂતૈર્મહાપ્રાજ્ઞૈઃ શૂરૈરરિનિબર્હણૈઃ ।
પાણ્ડવૈઃ પૃથિવીં તાત ભોક્ષ્યસે સહિતઃ સુખી ॥

યથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો દ્રોણશ્ચાપિ મહારથઃ ।
આહતુસ્તાત તત્સત્યમજેયૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ ॥

પ્રપદ્યષ્વ મહાબાહું કૃષ્ણમક્લિષ્ટકારિણમ્ ।
પ્રસન્નો હિ સુખાય સ્યાદુભયોરેવ કેશવઃ ॥

સુહૃદામર્થકામાનાં યો ન તિષ્ઠતિ શાસને ।
પ્રાજ્ઞાનાં કૃતવિદ્યાનાં સ નરઃ શત્રુનન્દનઃ ॥

ન યુદ્ધે તાત કલ્યાણં ન ધર્માર્થૌ કુતઃ સુખમ્ ।
ન ચાપિ વિજયો નિત્યં મા યુદ્ધે ચેત આધિથાઃ ॥

ભીષ્મેણ હિ મહાપ્રાજ્ઞ પિત્ર તે બાહ્લિકેન ચ ।
દત્તોંઽશઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં ભેદાદ્ભતૈરરિન્દમ ॥

તસ્થ ચૈતત્પ્રદાનસ્ય ફલમદ્યાનુપશ્યસિ ।
યદ્ભુઙ્ક્ષે પૃથિવીં કૃત્સ્નાં શૂરૈર્નિહતકણ્ટકામ્ ॥

પ્રયચ્છ પાણ્ડુપુત્રાણાં યથોચિતમરિન્દમ ।
યદીચ્છસિ સહામાત્યો ભોક્તુમર્ધં પ્રદીયતામ્ ॥

અલમર્ધં પૃથિવ્યાસ્તે મહામાત્યસ્ય જીવિતુમ્ ।
સુહૃદાં વચને તિષ્ઠન્યશઃ પ્રાપ્સ્યતિ ભારત ॥

શ્રીમદ્ભિરાત્મવદ્ભિસ્તૈર્બુદ્ધિમદ્ભિર્જિતેન્દ્રિયૈઃ ।
પાણ્ડવૈર્વિગ્રહસ્તાત ભ્રંશયેન્મહતઃ સુખાત્ ॥

નિગૃહ્ય સુહૃદાં મન્યું શાધિ રાજ્યં યથોચિતમ્ ।
સ્વમંશં પાણ્ડુપુત્રેભ્યઃ પ્રદાય ભરતર્ષભ ॥

અલમઙ્ગ નિકારોઽયં ત્રયોદશસમાઃ કૃતઃ ।
શમયૈનં મહાપ્રાજ્ઞ કામક્રોધસમેધિતમ્ ॥

ન ચૈષ શક્તઃ પાર્થાનાં યસ્ત્વદર્થમભીપ્સતિ ।
સૂતપુત્રો દૃઢક્રોધો ભ્રાતા દુઃશાસનશ્ચ તે ॥

ભીષ્મે દ્રોણે કૃપે કર્ણે ભીમસેને ધનઞ્જયે ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ સન્ક્રુદ્ધે ન સ્યુઃ સર્વાઃ પ્રજા ધ્રુવમ્ ॥

અમર્ષવશમાપન્નો મા કુરૂંસ્તાત જીઘનઃ ।
એષા હિ પૃથિવી કૃત્સ્ના મા ગમત્ત્વત્કૃતે વધમ્ ॥

યચ્ચ ત્વં મન્યસે મૂઢ ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ ।
યોત્સ્યન્તે સર્વશક્ત્યેતિ નૈતદદ્યોપપદ્યતે ॥

સમં હિ રાજ્યં પ્રીતિશ્ચ સ્થાનં હિ વિદિતાત્મનામ્ ।
પાણ્ડવેષ્વથ યુષ્માસુ ધર્મસ્ત્વભ્યધિકસ્તતઃ ॥

રાજપિણ્ડભયાદેતે યદિ હાસ્યન્તિ જીવિતમ્ ।
ન હિ શક્ષ્યન્તિ રાજાનં યુધિષ્ઠિરમુદીક્ષિતુમ્ ॥

ન લોભાદર્થસમ્પત્તિર્નરાણામિહ દૃશ્યતે ।
તદલં તાત લોભેન પ્રશામ્ય ભરતર્ષભ ॥