મહાભારત · અધ્યાય 4.9

તતસ્તુ તે પુણ્યજલાં શિવાં શુભાં મહર્ષિગન્ધર્વનિષેવિતોદકામ્ ।
ત્રિલોકકાન્તામવતીર્ય જાહ્નવીમૃષીંશ્ચ દેવાંશ્ચ પિતૃનતપર્યન્ ॥ 1 ॥

વરપ્રદાનં હ્યનુચિન્ત્ય પાર્થિવે હુત્વાઽગ્નિહોત્રં કૃતજપ્યમઙ્ગલઃ ।
દિશં તથૈન્દ્રીમભિતઃ પ્રપેદિવાન્કૃતાઞ્જલિર્ધર્મમુપાહ્વયચ્છનૈઃ ॥ 2 ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વરપ્રદાનં મમ દત્તવાન્પિતા પ્રસન્નચેતા વરદઃ પ્રજાપતિઃ ।
જલાર્થિનો મે તૃષિતસ્ય સોદરા મયા પ્રયુક્તા વિવિશુર્જલાશયમ્ ॥ 3 ॥

નિપાતિતા યક્ષવરેણ તે વને મહાહવે વજ્રભૃતેવ દાનવાઃ ।
મયા ચ ગત્વા વરદો હિ તોષિતો વિવક્ષતા પ્રશ્નસમુચ્ચયં ગુરુઃ ॥ 4 ॥

સ મે પ્રસન્નો ભગવાન્વરં દદૌ પરિષ્વજંશ્ચાહ તથૈવ સૌહૃદાત્ ।
વૃણીષ્વ યદ્વાઞ્છસિ પાણ્ડુનન્દન સ્થિતોઽન્તરિક્ષે વરદોઽસ્મિ પશ્ય મામ્ ॥ 5 ॥

સ વૈ મયોક્તો વરદઃ પિતા પ્રભુઃ સદૈવ મે ધર્મરતા મતિર્ભવેત્ ।
ઇમે ચ જીવન્તુ મમાનુજાઃ પ્રભો વયં સ્વરૂપં ચ જયં તથાઽપ્નુમઃ ॥ 6 ॥

ક્ષમા ચ કીર્તિશ્ચ યથેપ્સિતં ભવેદ્વ્રતં તુ સત્યં ચ સમાપ્તિરેવ ચ ।
વરો મમૈષોસ્તુ યથાઽનુકીર્તિતો ન તન્મૃષા દેવવૃષો યથાઽબ્રવીત્ ॥ 7 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા ધર્માત્મા ધર્મમેવાનુચિન્તયન્ ।
તદૈવ તત્પ્રસાદેન રૂપમેવાભવત્સ્વયમ્ ॥ 8 ॥

સ વૈ દ્વિજાતિસ્તરુણસ્ત્રિદણ્ડભૃત્કમણ્ડલૂષ્ણીષધરો વ્યજાયત ।
સુરક્તમાઞ્જિષ્ઠવરામ્બરઃ શિખી પવિત્રપાણિર્દદૃશે તદાઽદ્ભુતમ્ ॥ 9 ॥

તથૈવ તેષામપિ ધર્મચારિણાં યથોચિતાર્હાભરણામ્બરસ્રજઃ ।
ક્ષણેન રાજન્નભવન્મહાત્મનાં પ્રશસ્તધર્માગ્ર્યફલાભિકાઙ્ક્ષિણામ્ ॥ 10 ॥

નવેન રૂપેણ વિશામ્પતિર્યુતસ્ત્વથર્વરૂપેણ બભૌ પ્રતાપવાન્ ।
નિબદ્ધવૈડૂર્યસિતાન્સકાઞ્ચનાન્નૃપસ્તથાઽક્ષાન્પરિવેષ્ટ્ય વાસસઃ ॥ 11 ॥

તતો વિરાટં પ્રથમં યુધિષ્ઠિરો દદર્શ દૂરાત્સુસમૃદ્ધતેજસમ્ ।
અનન્તતેજોજ્વલિતં હુતાશનં દુરાસદં તીક્ષ્ણવિષં યથોરગમ્ ॥ 12 ॥

સભાસદં પ્રાઞ્જલિભિર્જનૈર્વૃતં વિચિત્રનાનાવિધશસ્ત્રપાણિભિઃ ।
ઉપાયનૌઘૈઃ પ્રવિશદ્ભિરાચિતં દ્વિજૈશ્ચ શિક્ષાક્ષરમન્ત્રધારિભિઃ ॥ 13 ॥

ગજૈરુદીર્મં તુરગૈશ્ચ સઙ્કુલં મૃગદ્વિપૈઃ કુબ્જગણૈઃ સમાવૃતમ્ . સિતોચ્છ્રિતોષ્ણીષનિરુદ્ધમૂર્ધજં વિચિત્રવૈડૂર્યવિકારકુણ્ડલમ્ ।
વિરાટમાયાચ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્તદા બૃહસ્પતિઃ શક્રમિવ ત્રિવિષ્ટપે ॥ 14 ॥

તમાવ્રજન્તં પ્રસમીક્ષ્ય પાણ્ડવં વિરાટરાજો મુદિતેન ચક્ષુષા ।
પપ્રચ્છ ચૈનં સ નરાધિપો મુહુર્દ્વિજાશ્ચ યે ચાસ્ય સભાસદસ્તદા ॥ 15 ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

કો વા વિજાનાતિ પુરાઽસ્ય દર્શનં યુવા સભાં યોઽયમુપૈતિ મામિકામ્ ।
રૂપેણ સારેણ વિરાજયન્મહીં શ્રિયા હ્યયં વૈશ્રવણો દ્વિજો યથા ॥ 16 ॥

મૃગેન્દ્રરાડ્વારણયૂથપોપમઃ પ્રભાત્યયં કાઞ્ચનપર્વતો યથા ।
વિરાજતે પાવકસૂર્યસન્નિભં સચન્દ્રનક્ષત્ર ઇવાંશુમાન્ગ્રહઃ ॥ 17 ॥

ન દૃશ્યતેઽસ્યાનુચરો ન કુઞ્જરો ન ચોષ્ણરશ્મ્યાવરણં સમુચ્છ્રિતમ્ ।
ન કુણ્ડલં નાઙ્ગદમસ્ય ન સ્રજો વિચિત્રિતાઙ્ગશ્ચ રથશ્રતુર્યુજઃ ॥ 38 ॥

ક્ષાત્રં ચ રૂપં હિ બિભર્ત્યયં ભૃશં ગજેન્દ્રશાર્દૂલમહર્ષભોપમઃ ।
અભ્યાગતોઽસ્માનનલન્કૃતોપિ સન્ વિરોચતે ભાનુરિવાચિરોદિતઃ ॥ 19 ॥

વિભાત્યયં ક્ષત્રિય એવ સર્વથા વિરાટ ઇત્યેવમુવાચ તં પ્રતિ ।
સસાગરાન્તામયમદ્ય મેદિનીં પ્રશાસિતું ચાર્હતિ વાસવોપમઃ ॥ 20 ॥

નાક્ષત્રિયો નૂનમયં ભવિષ્યતિ મૂર્ધાભિષિક્તઃ પ્રતિભાતિ માં પ્રતિ ।
તુલ્યં હિ રૂપં પ્રતિદૃશ્યતેઽસ્ય ગજસ્ય સિંહસ્ય તથર્ષભસ્ય ॥ 21 ॥

યમેષ કામં પરિમાર્ગતે દ્વિજઃ સ ચાસ્ય સર્વઃ ક્રિયતામસંશયમ્ ।
પ્રિયં ચ મે દર્શનમીદૃશે જને દ્વિજેષુ મુખ્યેષુ તથાઽતિથિષ્વપિ ॥ 22 ॥

ધનેષુ રત્નેષ્વથ ગોષુ વેશ્મસુ પ્રકામતો મે વિચરત્વવારિતઃ ॥ 23 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવાણસ્તમનન્તતેજસં વિરાજમાનં સહસોત્થિતો નૃપઃ ।
અન્યેન રૂપેણ સમીપમાગતં ત્રિદણ્ડકુણ્ડ્યઙ્કુશશિક્યપાણિનમ્ ॥ 24 ॥

સમુત્થિતા સા હિ સભા સપાર્થિવા સવિપ્રરાજન્યવિશા સશૂદ્રકા ।
સભાગત પ્રેક્ષ્ય તપન્તમર્ચિષાં વિનિઃસૃતં રાહુમુખાદ્યથા રવિમ્ ॥ 25 ॥

સ તેન પૂર્વં જયતાં ભવાનિહ દ્વિજાતિનોક્તોઽભિમુખઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
જયં જયાર્હેણ સમેત્ય વર્ધિતો વિરાટરાજો હ્યભિવાદયચ્ચ તમ્ ॥ 26 ॥

તમબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિરેષ પાર્થિવો વિરાટરાજો મધુરાક્ષરં વચઃ ।
પ્રાપ્તઃ કુતસ્ત્વં ભગવન્કિમિચ્છસિ ક્વ યાસ્યસે કિં કરવાણિ તે દ્વિજ ॥ 27 ॥

શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ શંસ મે ગોત્રં તથા નામ ચ દેશમેવ તે ।
સત્યપ્રતિજ્ઞા હિ ભવન્તિ સાધવો વિશેષતઃ પ્રવ્રજિતા દ્વિજાતયઃ ॥ 28 ॥

યથાઽનુરૂપં પ્રચરામિ તે ત્વહં ન ચાવમન્તા ન તવાભિભાષિતમ્ ।
અપૂજિતા હ્યગ્નિસમા દ્વિજાતયઃ કુલં દહેયુઃ સવિષા ઇવોરગાઃ ॥ 29 ॥

સર્વાં ચ ભૂમિં તવ દાતુમુત્સહે સદણ્ડકોશાં વિસૃજામિ તે પુરમ્ ।
કસ્યાસિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં કર્મ ચાત્રાચરસિ દ્વિજોત્તમ ॥ 30 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવાણં તમુવાચ પાર્થિવં યુધિષ્ઠિરો ધર્મમવેક્ષ્ય ચાસકૃત્ ।
સત્યં વચઃ કો ન્વિહ વક્તુમુત્સહેદ્યથાપ્રતિજ્ઞં તુ શૃણુષ્વ પાર્થિવ ॥ 31 ॥

શ્રુતં ચ શીલં ચ કુલં ચ કર્મ ચ શૃણુષ્વ મે જન્મ ચ દેશમેવ ચ ।
ગુરૂપદેશાન્નિયમાચ્ચ મે વ્રતં કુલક્રમાર્થં પિતૃભિર્નિયોજિતમ્ ॥ 32 ॥

દ્વિજો વ્રતેનાસ્મિ ન ચ સ્વતઃ પ્રભો સમ્મુણ્ડિતઃ પ્રવ્રજિતસ્ત્રિદણ્ડભૃત્ ।
ઇદં શરીરં મમ પશ્ય માનુષં સમાવૃતં પઞ્ચભિરેવ ધાતુભિઃ ॥ 33 ॥

મમેહ પઞ્ચેન્દ્રિયગાત્રદર્શિનો વદન્તિ પઞ્ચૈવ પિતૄન્યથા શ્રુતિઃ ।
મનુષ્યજાતિત્વમચિન્તયન્નહં ન ચાસ્મિ તુલ્યઃ પિતૃભિઃ સ્વભાવતઃ ॥ 34 ॥

કઙ્કો હિ નામ્ના વિષયં તવાગતો વ્રતી દ્વિજાતિઃ સ્વકૃતેન કર્મણા ।
દ્યૂતપ્રસઙ્ગાદધનોઽસ્મિ રાજન્સત્યપ્રતિજ્ઞા વ્રતિનશ્ચરામઃ ॥ 35 ॥

યુધિષ્ઠિરસ્યાપિ સખાઽભવં પુરા ગૃહપ્રવેશી ચ શરીરમેવ ચ ।
ગૃહે ચ તસ્યોપિતવાનહં સુખં રાજાઽસ્મિ તસ્ય સ્વપુરેઽભવં પુરા ॥ 36 ॥

મમાજ્ઞયા તત્ર વિચેરુરઙ્ગના મમ પ્રિયાર્થં દમયન્તિ વાજિનઃ ।
મયા કૃતં તસ્ય પુરે તુ યત્પુરા ન તત્કદાચિત્કૃતવાઞ્જનોઽન્યથા ॥ 37 ॥

સોહં પુરા તસ્ય વયસ્સમઃ સખા ચરામિ સર્વાં વસુધાં સુદુઃખિતઃ ।
ન તુ પ્રશાન્તિં ક્વચિદાપ્તવાનહં વ્રતોપદેશાન્નિયમેન ભારિકઃ ॥ 38 ॥

વૈયાઘ્રપદ્યોસ્મિ નરેન્દ્ર ગોત્રતસ્તદેવ સૌખ્યં મૃગયામહે વયમ્ ।
કૃતજ્ઞભાવેન મયાઽનુકીર્તિતં યુધિષ્ઠિરસ્યાત્મસમસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥ 39 ॥

ઇમં હિ મોક્ષાશ્રમમાસ્થિતસ્ય મે યુધિષ્ઠિરસ્તુલ્યગુણો ભવાનપિ ।
ન મેઽસ્તિ માતા ન પિતા ન બાન્ધવા ન મેઽસ્તિ રૂપં ન રતિર્ન સન્તતિઃ ॥ 40 ॥

સુખં ચ દુઃખં ચ હિ તુલ્યમદ્ય મે પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યગતે ગતાગતે ।
મુક્તોસ્મિ કામાચ્ચ ધનાચ્ચ સામ્પ્રતં ત્વદાશ્રયે વસ્તુમિહાભ્યુપાગતઃ ॥ 41 ॥

સંવત્સરેણેહ સમાપ્યતે ત્વિદં મમ વ્રતં દુષ્કરકર્મકારિણઃ ।
તતો ભવન્તં પરિતોષ્ય કર્મભિઃ પુનર્વ્રજિષ્યે ચ કુતૂહલં યતઃ ॥ 42 ॥

અક્ષાન્નિવપ્તું કુશલોસ્મ્વહં સદા પરાજિતઃ શકુનિરુતાનિ ચિન્તયન્ ।
મૃગદ્વિજાનાં ચ રુતાનિ ચિન્તયન્નિરાશ્રયઃ પ્રવ્રજિતોસ્મિ ભિક્ષુકઃ ॥ 43 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તેનૈવમુક્તે વચને નરાધિપઃ કૃતાઞ્જલિઃ પ્રવ્રજિતં વિલોક્ય ચ ।
અથાબ્રવીદ્ધૃષ્ટમનાઃ શુભાક્ષરં મનોનુગં સર્વસભાગતં વચઃ ॥ 44 ॥

દદામિ તે હન્ત વરં યદીપ્સિતં પ્રશાધિ મત્સ્યાન્યદિ મન્યતે ભવાન્ ।
પ્રિયા હિ ધૂર્તા મમ ચાક્ષકોવિદાસ્ત્વં ચાપિ દેવો મમ રાજ્યમર્હસિ ॥ 45 ॥

સમાનયાનાસનવસ્ત્રભોજનં પ્રભ્રૂતમાલ્યાભરણાનુલેપનમ્ ।
સ સાર્વભૌમોપમ સર્વદાઽર્હસિ પ્રિયં હિ મન્યે તવ નિત્યદર્શનમ્ ॥ 46 ॥

યે ત્વાઽભિધાવેયુરનર્થપીડિતા દ્વિજાતિમુખ્યા યદિ વેતરે જનાઃ ।
સર્વાણિ કાર્યાણ્યહમર્થિતસ્ત્વયા તેષાં કરિષ્યામિ ન મેઽત્ર સંશયઃ ॥ 47 ॥

મમાન્તિકે યશ્ચ તવાપ્રિયં ચરેત્પ્રવાસયે તં પરિચિન્ત્ય માનવમ્ ।
યચ્ચાપિ કિઞ્ચિદ્વસુ વિદ્યતે મમ પ્રભુર્ભવાંસ્તસ્ય વશી વસેહ ચ ॥ 48 ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અતોઽભિલાષઃ પરમો ન વિદ્યતે ન મે જિતં કિઞ્ચન ધારયે ધનમ્ ।
ન ભોજનં કિઞ્ચન સંસ્પૃશેયં હવિષ્યભોજી નિશિ ચ ક્ષિતીશયઃ ॥ 49 ॥

વ્રતોપદેશાત્સમયો હિ નૈષ્ઠિકો ન ક્રોધિતવ્યં નરદેવ કસ્યચિત્ ।
એવમ્પ્રતિજ્ઞસ્ય મમેહ ભૂપતે નિવાસબુદ્ધિર્ભવિતા તુ નાન્યથા ॥ 50 ॥

એવં વરં માત્સ્ય વૃણે પ્રદાપિતં કૃતિ ભવિષ્યામિ વરેણ તેઽનઘ ॥ 51 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં તુ રાજ્ઞઃ પ્રથમઃ સમાગમો બભૂવ માત્સ્યસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્ય ચ ।
વિરાટરાજસ્ય હિ તેન સઙ્ગમો બભૂવ વિષ્ણોરિવ વજ્રપાણિના ॥ 52 ॥

તમાસનસ્થં પ્રિયરૂપદર્શનં નિરીક્ષમાણો ન તતર્પ ભૂમિપઃ ।
સભાં ચ તાં પ્રજ્વલયન્યુધિષ્ઠિરઃ શ્રિયા યથા શક્રૈવ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥ 53 ॥

એવં સ લબ્ધ્વા નૃપતિઃ સમાગમં વિરાટરાજેન નરર્ષભસ્તદા ।
ઉવાસ વીરઃ પરમાર્ચિતઃ સુખી ન ચાસ્ય કશ્ચિચ્ચરિતં બુબોધ તત્ ॥ 54 ॥