મહાભારત · અધ્યાય 4.72

સભાજ્યમાનઃ પૌરૈશ્ચ સ્ત્રીભિર્જાનપદૈરપિ ।
આસાદ્યાન્તઃપુરદ્વારં પિત્રે સમ્પ્રત્યવેદયત્ ॥

તતો દ્વાઃસ્થઃ સમાસાદ્ય પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
વર્ધયિત્વા જયાશીર્ભિરિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

રાજન્પૃથુયશસ્તુભ્યં જિત્વા શત્રૂન્સમાગતઃ ।
ઉત્તરઃ સહ સૂતેન દ્વારિ તિષ્ઠતિ વારિતઃ ॥

કુમારો યોધમુખ્યૈસ્ચ ગણિકાભિસ્ચ સંવૃતઃ ।
પૌરજાનપદૈર્યુક્તઃ પૂજ્યમાનો જયાશિષાઃ ॥

તતો હૃષ્ટો મહીપાલઃ ક્ષત્તારમિદમબ્રવીત્ ।
પ્રવેશયોભૌ તૌ તૂર્ણં દર્શનેપ્સુરહં તયોઃ ॥

ક્ષત્તારં કુરુરાજસ્તુ શનૈઃ કર્ણ ઉપાજપત્ ।
ઉત્તરઃ પ્રવિશત્વેકો ન પ્રવેશ્યા બૃહન્નલાઃ ॥

તસ્ય હિ મહાબાહોર્વ્રતં નિત્યં મહાત્મનઃ । યો મમાઙ્ગે વ્રણં કુર્યાચ્છોણિતં વા પ્રદર્શયેત્ ।
અન્યત્ર સન્ગ્રામગતાન્ન સ જીવેત્કથઞ્ચન ॥

વ્યક્તં ભૃસં સુસન્ક્રુદ્ધો માં દૃષ્ટ્વૈવ સશોણિતમ્ ।
વિરાટમિહ સામાત્યં હન્યાત્સબલાવાહનમ્ ॥

ઇન્દ્રં વાપિ કુબેરં વા યમં વા વરુણં તથા ।
મમ શોણિતકર્તારં મૃદ્ગીયાત્કિં પુનર્નરમ્ ॥

ક્ષણમાત્રં તુ તત્રૈવ દ્વારિ તિષ્ઠતુ વીર્યવાન્ ।
ઇતિ પ્રોવાચ ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર ઉદારધીઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ક્ષમયા યુક્તો ધર્મરાજો ઘૃણાન્વિતઃ ।
સભાયાં સહ માત્સ્યેન તૂષ્ણીમુપવિવેશ હ ॥

તતો રાજસુતો જ્યેષ્ઠઃ પ્રાવિશત્પૃથિવીઞ્જયઃ ।
વવન્દે સ પિતુઃ પાદૌ કઙ્કં ચાપ્યુપતિષ્ઠત ॥

પશ્યન્યુધિષ્ઠિરં દૃષ્ટ્યા વક્રયા ચરણૌ પિતુઃ । અભિવાદ્ય તતો દૃષ્ટ્વા કઙ્કસ્ય રુધિરપ્લુતમ્ ।
હૃદયેઽદહ્યત તદા મૃત્યુગ્રસ્ત ઇવોત્તરઃ ॥

તતો રુધિરસિક્તાઙ્ગમનેકાગ્રમનાગસમ્ । ભૂમાવેકાન્ત આસીનં સૈરન્ધ્ર્યા સમુપાસિતમ્ ।
તતઃ પપ્રચ્છ રાજાનં ત્વરમાણ ઇવોત્તરઃ ॥

કેનાયં તાડિતઃ કઙ્કઃ કેન પાપમિદં કૃતમ્ ।
કો વા જિગમિષુર્મૃત્યું કેન સ્પૃષ્ટઃ પદોરગઃ ॥

શ્રોત્રિયો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રાસનરતિક્ષમઃ ।
પૂજનીયોઽભિવાદ્યશ્ચ ન પ્રબાધ્યોઽયમીદૃશઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિરાટો રાષ્ટ્રવર્ધનઃ ।
પ્રત્યુવાચોત્તરં વાક્યં સાધ્વસાદ્ધ્વસ્તમાનસઃ ॥

પુત્ર તે વિજયં શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટોઽહં મુદા ભૃશમ્ ।
અક્ષક્રીડનયાઽનેન કાલક્ષેપમકારિષમ્ ॥

તત્રાજયત્કુરૂન્સર્વાનુત્તરો રાષ્ટ્રવર્ધનઃ । ઇત્યુક્તં હિ મયા પુત્ર નેતિ કઙ્કો બૃહન્નલા ।
અજયત્સા કુરૂન્સર્વાનિતિ મામબ્રવીન્મુહુઃ ॥

પ્રશંસિતે મયા પુત્ર વિજયે તવ વિશ્રુતે ।
બૃહન્નલાયા વિજયં કઙ્કોઽસ્તુવત વૈ રુષા ॥

મયા પ્રશસ્યમાને તુ ત્વયિ પણ્ડં પ્રશંસતિ । બૃહન્નલાપ્રશંસાભિરભ્યસૂયમહં તદા ।
તાડિતોઽયં મયા પુત્ર દુરાત્મા શત્રુપક્ષકૃત્ ॥

તાડિતોઽયં યતિઃ કઙ્ક ઇત્યુક્તં તદ્વચોત્તરઃ ।
શ્રુત્વા પિતુર્ભૃશં ક્રુદ્ધઃ પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

અકાર્યં તે કૃતં રાજન્ક્ષિપ્રમેષ પ્રસાદ્યતામ્ ।
મા ત્વા બ્રહ્મવિષં ઘોરં સમૂલમુપનિર્દહેત્ ॥

યાવન્ન ક્ષયમાયાતિ કુલં સર્વમશેષનઃ ।
સ્ફીતં વૃદ્ધં ચ માત્સ્યાનામયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્ ॥

પ્રણમ્ય પાદયોરસ્ય દણ્ડવત્ક્ષિતિમણ્ડલે ।
પ્રગૃહ્ય પાદૌ પાણિભ્યામયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્ ॥

દક્ષેણ પાણિના સ્પૃષ્ટ્વા શપે ત્વાં ક્ષપિતં મયા ।
ઇતિ યાવદ્વદેત્કઙ્ અયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્ ॥

સ પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિરાટઃ સાધ્વસાકુલઃ ।
ક્ષમયામાસ કૌન્તેયં છન્નં બ્રાહ્મણવર્ચસા ॥

ક્ષમયન્તં તુ રાજાનં પાણ્ડવઃ પ્રત્યભાષત ।
ચિરં ક્ષાન્તં મયા રાજન્મન્યુર્મમ ન વિદ્યતે ॥

યદિ સ્મ તત્પતેદ્ભૂમૌ રુધિરં મમ પાર્થિવ ।
સરાષ્ટ્રસ્ત્વમિહોચ્છેદમાપદ્યેથા નરર્ષભ ॥

ન દૂષયામિ રાજેન્દ્ર યસ્તુ હન્યાદદૂષકમ્ ।
ફલં તસ્ય મહારાજ ક્ષિપ્રં દારુણમાપ્નુયાત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શોણિતે તુ વ્યતિક્રાન્તે પ્રવિવેશ બૃહન્નલા ।
અભિવાદ્ય મહારાજં કઙ્કં ચાપ્યુપતિષ્ઠત ॥

ક્ષમયિત્વા તુ કૌરવ્યં રણાદુત્તરમાગતમ્ . પરિષ્વજ્ય દૃઢં રાજા પ્રવેશ્ય ભવનોત્તમમ્ ।
પ્રશશંસ તતો માત્સ્યઃ શૃણ્વતઃ સવ્યસાચિનઃ ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ કૈકેયીનન્દિવર્ધન ।
ત્વયા મે સદૃશઃ પુત્રો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥

પદં પદસહસ્રેણ યશ્ચરન્નાપરાધ્નુયાત્ ।
તેન કર્ણેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥

રણે યં પ્રેક્ષ્ય સીદન્તિ હૃતવીર્યપરાક્રમાઃ ।
કૃપેન તેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥

યસ્ય તદ્વિશ્રુતં લોકે મહદ્વૃત્તમનુત્તમમ્ ।
પિતુઃ કૃતે કૃતં ઘોરં બ્રહ્મચર્યમનુત્તમમ્ ॥

યોઽયોધીત્સમરે રામં જામદગ્ન્યં પ્રતાપિનમ્ ।
ભીષ્મોસૌ પુરુષવ્યાઘ્ર ન ચ યુદ્ધે પરાજિતઃ ॥

પરાક્રમી ચ દુર્ધર્ષો વિદ્વાઞ્શૂરો જિતેન્દ્રિયઃ ।
દૃઢવેધી ક્ષિપ્રકારી વિશ્રુતઃ સર્વકર્મસુ ॥

તેન તે સહ ભીષ્મેણ કુરુવૃદ્ધેન સંયુગે ।
યુદ્ધમાસીત્કથં તાત સર્વમેતદ્બ્રવીહિ મે ॥

પર્વતં યો વિનિર્ભિન્દ્યાદ્રાજપુત્રો વરેષુભિઃ ।
દુર્યોધનેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥

આચાર્યો વૃષ્ણિરીરાણાં પાઞ્ચાલાનાં ચ યઃ પ્રભુઃ ।
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ સર્વક્ષત્રસ્ય યો ગુરુઃ ॥

સર્વશસ્ત્રભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
તેન દ્રોણેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥

આચાર્યપુત્રો યઃ શૂરો દ્રોણાદનવમો રણે ।
તેન વીરેણ તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥

સર્વે ચૈવ મહાવીર્યા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ મહારથાઃ ।
તૈસ્તૈર્વીરૈશ્ચ તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

ન મયા નિર્જિતા ગાવો ન મયા કુરવો જિતાઃ ।
કૃતં ચ કર્મ તત્સર્વં દેવપુત્રેણ કેનચિત્ ॥

સ હિ ભીતં દ્રવન્તં માં ભીષ્મદ્રોણમુખાન્કુરૂન્ ।
દૃષ્ટ્વા વિષણ્ણં સન્ગ્રામે દેવપુત્રો ન્યવારયત્ ॥

સ હિ તિષ્ઠન્રથોપસ્થે વજ્રપાણિનિભો યુવા ।
તેન તે નિર્જિતા ગાવસ્તેન તે કુરવો જિતાઃ ॥

તસ્ય તત્કર્મ વીરસ્ય ન મયા તાત તત્કૃતમ્ . સ હિ શારદ્વતં દ્રોણં દ્રોણપુત્રં ચ વીર્યવાન્ .ટ
સૂતપુત્રં ચ ભીષ્મં ચ ચકાર વિમુખાઞ્શરૈઃ ॥

દુર્યોદનં ચ સમરે પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્ ।
પ્રભગ્નમબ્રવીદ્ભીતં રાજપુત્રં મહાબલમ્ ॥

ન હાસ્તિનપુરે ત્રાણં તવ પશ્યામિ કિઞ્ચન ।
ન હાસ્તિનપુરે ભોગા ભોક્તું શક્યાઃ પલાયતા ॥

વ્યાયામેન પરીપ્સસ્વ જીવિતં કૌરવાત્મજ . ન મોક્ષ્યસે પલાયંસ્ત્વં લોકે યુદ્ધમના ભવ ।
પૃથિવીં ભોક્ષ્યસે જિત્વા હતો વા સ્વર્ગમાપ્સ્યસિ ॥

સ નિવૃત્તો નરવ્યાઘ્રો મુઞ્ચન્વજ્રનિભાઞ્શરાન્ । સચિવૈઃ સંવૃતો રાજા ભીષ્મદ્રોણકૃપાદિભિઃ ।
તતો મે રોમહર્ષોઽભૂદૂરુસ્તમ્ભશ્ચ મેઽભવત્ ॥

યદભૂદ્ધનસન્કાશમનીકં વ્યધમચ્છરૈઃ । તત્પ્રપુદ્ય રથાનીકં સિંહદર્પસમો યુવા ।
તાન્કુરુન્દ્રાવયદ્રાજન્રણે નાગ ઇવ શ્વસન્ ॥

એકેન તેન શૂરેણ ષડ્રથાઃ પરિનિર્જિતાઃ ।
શાર્દૂલેનેવ મત્તેન મૃગાસ્તૃણચરા યથા ॥

હયાનાં ચ ગજાનાં ચ શૂરાણાં ચ ધનુષ્મતામ્ ।
નિહતાનિ સહસ્રાણિ ભગ્ના ચ કુરુવાહિની ॥

સૂતપુત્રં શતૈર્વિદ્ધ્વા હયાન્હત્વા મહારથઃ ।
અસ્ત્રેણ મોહયિત્વા તં રક્તવસ્ત્રં સમાદદે ॥

ચતુર્ભિઃ પુનરાનર્ચ્છદ્ભીષ્મં શાન્તનવં શરૈઃ ।
સ તં વિદ્ધ્વા હયાંશ્ચાશુ નાસ્ય વસ્ત્રં સમાદદે ॥

દુર્યોધનં ચ બલવાન્બાણૈર્વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ।
તં સ વિદ્ધ્વા હયાંશ્ચાસ્ય પીતવસ્ત્રં સમાદદે ॥

દ્રોણં કૃપં ચ બલવાન્સોમદત્તં જયદ્રથમ્ ।
ભૂરિશ્રવસમિન્દ્રાભં શકુનિં ચ મહારથમ્ ॥

ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સ વિદ્ધ્વા તુ દુઃશાસનમુખાનપિ ।
વિવિધાનિ ચ વસ્ત્રાણિ મહાર્હાણ્યાજહાર સઃ ॥

દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં વિદ્ધ્વાઽથ તથાઽચાર્યસુતં રણે ।
ચાપં છિત્ત્વા વિકર્ણસ્ય નીલે ચાદત્ત વાસસી ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

ક્વ સ વીરો મહાબાહુર્દેવપુત્રો મહાયશાઃ ।
યો મમામોચયત્પુત્રં કુરુભિર્ગ્રસ્તમાહવે ॥

ઇચ્છામિ તમમિત્રઘ્નં દુષ્ટુમર્ચિતુમેવ ચ ।
યેન મે ત્વં ચ ગાવશ્ચ મોક્ષિતા દેવસૂનુના ॥

તસ્મૈ દાસ્યામિ તાં પુત્રીં ગ્રામાંશ્ચૈવ તુ હાટકાન્ ।
સ્ફુરિતં કટિસૂત્રં ચ સ્ત્રીસહસ્રશતાનિ ચ ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

અન્તર્ધાનં ગતસ્તાત દેવપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
અદ્ય શ્વો વા પરશ્વો વા મન્યે પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમાખ્યાયમાનસ્તુ છન્નં સત્રેણ પાણ્ડવમ્ ।
વસન્તં તં તુ નાજ્ઞાસીદ્વિરાટઃ પાર્થમર્જુનમ્ ॥

તતઃ પાર્થોઽભ્યનુજ્ઞાતો વિરાટેન મહાત્મના ।
સહ પુત્રેણ માત્સ્યસ્ય મન્ત્રયિત્વા ધનઞ્જયઃ ॥

ઇત્યેવં બ્રૂહિ રાજાનં વિરાટં સમુપસ્થિતમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સહસા પાર્થઃ પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં શુભમ્ ।
દદૌ વસ્ત્રાણિ રન્તાનિ વિરાટદુહિતુઃ સ્વયમ્ ॥

ઉત્તરા તુ મહાર્હાણિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ।
પ્રગૃહ્ય તાનિ સર્વાણિ પ્રીતા સાનુચરાઽભવત્ ॥