મહાભારત · અધ્યાય 4.67

આહૂયમાનસ્તુ સ તેન સઙ્ખ્યે મહાત્મના વૈ ધૃ નિવર્તિતશ્ચાપિ ગિરાઙ્કુશેન ગજો મદોન્મત્ત ઇવાઙ્કુશેન ॥

સોમૃષ્યમાણો વચસાઽભિમૃષ્ટો મહારથેનાતિરથસ્તરસ્વી ।
તતઃ સ પર્યાવવૃતે રથેન ભોગી યથા પાદતલાભિમૃષ્ટઃ ॥

તતો દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધો વિક્ષિપન્ધનુરુત્તમમ્ ।
ધૃતિં કૃત્વા સુવિપુલાં પ્રત્યુવાચ પṉઅઞ્જયમ્ ॥

સોહમિન્દ્રાદભિક્રુદ્ધાન્ન બિભેમીહ ભારત . ભુક્ત્વા સુવિપુલં રાજ્યં વિત્તાનિ ચ સુખાનિ ચ ।
કિમર્થં યુદ્ધસમયે પલાપિષ્યે નરોત્તમ ॥

એવમુક્ત્વા મહારાજઃ પ્રત્યયુધ્યત ભારત ।
સન્ન્યવર્તત શીઘ્રાશ્વસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ॥

આક્રાન્તભોગસ્તેજસ્વી ધનુર્વક્ર ઇવોરગઃ ।
રથં રથેન સન્ગમ્ય યોધયામાસ પાણ્ડવમ્ ॥

તં પ્રેક્ષ્ય કર્ણઃ પરિવર્તમાનં નિવૃત્ય સંસ્તમ્ભિતસર્વગાત્રમ્ ।
દુર્યોધનં દક્ષિણતોઽન્વરક્ષત્પાર્થાન્મહાબાહુરધિજ્યધન્વા ॥

ગાન્ધારરાજઃ શકુનિર્નિવૃત્ય દ્રૌણિશ્ચ સર્વાસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠઃ ।
રરક્ષતુઃ કૌરવમભ્યુપેત્ય પાર્થાન્નૃવીરૌ યુધિ સવ્યતશ્ચ ॥

ભીષ્મસ્તતઃ શાન્તનવો વિવૃત્ય હિરણ્યકક્ષ્યાંસ્ત્વરયા તુરન્ગાન્ ।
દુર્યોધનં પશ્ચિમતો રરક્ષ પાર્થાન્મહાબાહુરધિજ્યધન્વા ॥

દ્રોણઃ કૃપશ્ચૈવ વિવિંશતિશ્ચ દુઃશાસનશ્ચૈવ નિવૃત્ય શીઘ્રમ્ ।
સર્વે પુરસ્તાત્પ્રણિધાય બાણાન્દુર્યોધનાર્થં ત્વરિતાઽભ્યુપેયુઃ ॥

સર્વાણ્યનીકાનિ નિવર્તિતાનિ સમ્પ્રેક્ષ્ય પૂર્ણૌઘનિભાનિ પાર્થઃ ।
હંસો મહામેઘમિવાપતન્તં ધનઞ્જયઃ પ્રત્યપતત્તરસ્વી ॥

તે સર્વતઃ સમ્પરિવાર્ય પાર્થમસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમાદદાનાઃ ।
વવર્ષુરભ્યેત્ય શરૈઃ સમગ્રૈર્મેઘા યથા ભૂધરમમ્બુવેગૈઃ ॥

તતોઽસ્રમસ્ત્રેણ નિવાર્ય તેષાં ગાણ્ડીવધન્વા કુરુપુઙ્ગવાનામ્ ।
સમ્મોહનં શત્રુસહોઽન્યદસ્ત્રં પ્રાદુશ્ચકારૈન્દ્રમવારણીયમ્ ॥

તતો દિશશ્ચાનુદિશો નિવાર્ય શરૈઃ સુઘોરૈર્નિશિતૈઃ સુપુઙ્ખૈઃ ।
ગાણ્ડીવશબ્દેન મનાંસિ તેષાં મહાબલં પ્રવથયાઞ્ચકાર ॥

તતઃ પુનર્ભીમરવં નિગૃહ્ય દોર્ભ્યાં મહાશઙ્ખમુદારઘોષમ્ ।
વ્યનાદયન્સમ્પ્રદિશો દિશઃ ખં ભુવં ચ પાર્થો દ્વિષતાં નિહન્તા ॥

સમ્મોહનાસ્ત્રપ્રભવૈઃ શરૌઘૈર્વિનષ્ટદેહાશ્ચ નિપત્ય યોધાઃ ।
નિઃસત્વવેગાઃ કુરુરાજસૈન્યાઃ કુડયોપમાસ્તસ્થુરનીહમાનાઃ ॥

તે શઙ્ખનાદેન કુરુપ્રવીરાઃ સમ્મોહિતાઃ પાર્થસમીરિતેન ।
ઉત્સૃજ્ય ચાપાનિ દુરાસદાનિ સર્વે તદા મોહપરા બભૂવુઃ ॥

તતો વિસઞ્જ્ઞાનિ પરેષુ પાર્થઃ સંસ્મૃત્ય સન્દેશમથોત્તરાયાઃ ।
નિર્યાહિ વાહાદિતિ માત્સ્યપુત્રમુવાચ યાવત્કુરવો વિસઞ્જ્ઞાઃ ॥

આચાર્યશારદ્વતયોઃ સુશુક્લે કર્ણસ્ય પીતં રુચિરં ચ વસ્ત્રમ્ ।
દ્રૌણેશ્ચ રાજ્ઞશ્ચ તથૈવ નીલે વસ્ત્રે સમાદત્સ્વ નરપ્રવીર ॥

ભીષ્મસ્ય સઞ્જ્ઞાં તુ તથૈવ મન્યે જાનાતિ મેઽસ્ત્રપ્રતિઘાતમેષઃ ।
એતસ્ય વાહાન્કુરુ સવ્યતસ્ત્વમેવં પ્રયાતવ્યમમૂઢસઞ્જ્ઞૈઃ ॥

રશ્મીન્સમુત્સૃજ્ય તતો મહાત્મા રથાદવપ્લુત્ય વિરાટપુત્રઃ ।
વસ્ત્રાણ્યુપાદાય મહારથાનાં નાનાવિધાન્યદ્ભુતવર્ણકાનિ ॥

મહાન્તિ ચીનાંશુદુકૂલકાનિ પટ્ટાંશુકાનિ વિવિધાનિ મનોજ્ઞકાનિ ।
હારાંશ્ચ રાજ્ઞાં મણિભૂષણાનિ સુવર્ણનિષ્કાભરણાનિ મારિષ ॥

માણિક્યબાહ્વઙ્ગદકઙ્કણાનિ અન્યાનિ રાજ્ઞાં મણિભૂષણાનિ ।
વસ્ત્રાણ્યુપાદાય મહારથાનાં તૂર્ણં પુનઃ ખં રથમારુરોહ ॥

રાજ્ઞશ્ચ સર્વાન્કૃતસન્નિકાશાન્સમ્મોહનાસ્ત્રેણ વિસઞ્જ્ઞકલ્પાન્ ।
નાસાગ્રવિન્યસ્તકરાઙ્ગુલીકઃ પાર્થો જહાસ સ્મયમાનચેતાઃ ॥

તતોઽન્વશાત્તાંશ્ચતુરઃ સદશ્વાન્પુત્રો વિરાટસ્ય હિરણ્યકક્ષ્યાન્ ।
તે તદ્વ્યતીયુર્દ્વિષતામનીકં શ્વેતા વહન્તોઽર્જુનમાજિમધ્યાત્ ॥

તથા પ્રયાન્તં પુરુષપ્રવીરં ભીષ્મઃ શરૈરભ્યહનત્તરસ્વી ।
સ ચાપિ ભીષ્મસ્ય હયાન્નિહત્ય વિવ્યાધ ભીષ્મં દશભિઃ પૃષત્કૈઃ ॥

તતોઽર્જુનો ભીષ્મમપાસ્ય યુદ્ધે વિદ્ધ્વાઽસ્ય યન્તારમરિષ્ટધન્વા ।
તસ્થૌ વિમુક્તો રથવૃન્દમધ્યાદ્રાહું વિદાર્યેવ સહસ્રરશ્મિઃ ॥

લબ્ધ્વા તુ સઞ્જ્ઞાં પુરુષપ્રવીરઃ પાર્થં નિરીક્ષ્યાથ મહેન્દ્રકલ્પમ્ ।
રણાત્પ્રમુક્તં પુરુષપ્રવીરં સ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ત્વરિતો બભાષે ॥

અયં કથઞ્ચિદ્ભવતો વિમુક્તસ્તં વૈ પ્રબધ્નીત યથા ન મુચ્યેત્ ।
તમબ્રવીચ્છાન્તનવઃ પ્રહસ્ય ક્વ તે ગતા બુદ્ધિરભૂત્ક્ક વીર્યમ્ ॥

શાન્તિં પરાં પ્રાપ્ય યથા સ્થિતસ્ત્વમુત્સૃજ્ય બાણાંશ્ચ ધનુશ્ચ ચિત્રમ્ ।
ન ત્વેવ બીભત્સુરલં નૃશંસં કર્તું ન પાપેઽસ્ય મનો નિવિષ્ટમ્ ॥

જહ્યાન્ન ધર્મં ત્રિદિવસ્ય હેતોઃ સર્વે તુ તસ્માન્ન હતા રણેઽસ્મિન્ ।
ક્ષિપ્રં કુરૂન્યાહિ કુરુપ્રવીર વિજિત્ય ગાશ્ચ પ્રતિયાતુ પાર્થઃ ॥

સમ્મોહનાસ્ત્રપ્રતિમોહિતાઃ સ્થ યૂયં ન જાનીથ ધનાપહારમ્ ।
પશ્યામિ વસ્ત્રાભરણાનિ રાજન્વિરાટપુત્રેણ સમાહૃતાનિ ॥

નૃપેષુ સર્વેષુ ચ મોહિતેષુ હન્તું યદીચ્છેત્સ હનિષ્યતીતિ ।
તદા તુ ધર્માત્મતયા નૃવીરો ન ચાહનદ્વો બલભિત્તનૂજઃ ॥

ભાગ્યેન યુષ્માનવધીન્ન પાર્થઃ સન્ધિં કુરૂણામનુમન્યમાનઃ ।
તદ્યાત યૂયં સહસૈનિકૈસ્તૈર્હતાવશિષ્ટૈર્ગજસાહ્વયં પુરુમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દુર્યોધનસ્તસ્ય નિશમ્ય વાક્યં પિતામહસ્યાત્મહિતં પ્રશસ્ય ।
અતીતકામો યુધિ સોઽત્યમર્ષી રાજા વિનિશ્વસ્ય બભૂવ તૂષ્ણીમ્ ॥

તદ્ભીષ્મવાક્યં હિ નિશમ્ય સર્વે ધનઞ્જયાગ્નિં ચ વિવર્ધમાનમ્ ।
નિવર્તનાયૈવ મતિં નિદધ્યુર્દુર્યોધનં તં પરિરક્ષમાણાઃ ॥

તાન્પ્રસ્થિતાન્પ્રીતમનાઃ સમર્થો ધનઞ્જયઃ સર્વકુરુપ્રવીરઃ ।
આમન્ત્ર્ય વીરોઽનુયયૌ મુહૂર્તં ગાણ્ડીવઘોષેણ વિનદ્ય લોકમ્ ॥

તેષામનીકાનિ નિરીક્ષ્ય પાર્થો વિકીર્ણયાનધ્વજકાર્મુકાણિ ।
ગાણ્ડીવધન્વા પ્રહસન્કુરૂણાં શઙ્ખ પ્રદધ્મૌ બલવાન્બલેન ॥

તે શઙ્ખશબ્દં તુમુલં નિશમ્ય ધ્વજસ્ય શબ્દં ચ તતોઽન્તરિક્ષે ।
ગાણ્ડીવશબ્દેન મુહુર્મુહુસ્તે ભીતા યયુઃ સર્વધનં વિહાય ॥

તાનર્જુનો દૂરતરં વિભજ્ય ધનં ચ સર્વં નિખિલં નિવર્ત્ય . આપૃચ્છ્ય તાન્દૂરમનુપ્રયાત્વા ધનઞ્જયસ્તત્ર કુરૂન્મહાત્મા ।
ગુરૂંશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય બાણૈર્ન્યવર્તતોદગ્રમનાઃ શરૈઃ સહ ॥

પિતામહં શાન્તનવં મહાત્મા દ્વાભ્યાં શરાભ્યામભિવાદ્ય વીરઃ । દ્રોણં કૃપં ચૈવ કુરૂંશ્ચ માન્યાઞ્શરૈશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય સઙ્ખ્યે ।
દુર્યોધનસ્યોત્તમરત્નચિત્રં ચિચ્છેદ પાર્થો મકુટં શરૌઘૈઃ ॥

અરાજવંશસ્ય કિમર્થમેતન્નિત્યં ન ધાર્યં મકુટં ત્વયેતિ ।
સમ્પાતિતં ભૂમિતલે સરત્નં પ્રીતસ્તુતો માત્સ્યસુતો બભૂવ ॥

ધનઞ્જયં નાગમિવ પ્રભિન્નં વિજિત્ય શત્રૂન્પરિવર્તમાનમ્ ।
ગાસ્તા વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તં ન શક્નુવન્તઃ કુરવઃ પ્રયાતાઃ ॥

ધનઞ્જયં સિંહમિવાત્તશસ્ત્રં ગા વૈ વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તમ્ ।
ઉદીક્ષિતું પાર્થિવાસ્તે ન શેકુર્યથૈવ મધ્યાહ્નગતં હિ સૂર્યમ્ ॥

રક્તાનિ વાસાંસિ ચ તાનિ ગૃહ્ય રણોત્કટો નાગ ઇવ પ્રભિન્નઃ ।
જિત્વા ચ વૈરાટિમુવાચ પાર્થઃ પ્રહૃષ્ટરૂપો રથિનાં વરિષ્ઠઃ ॥

આવર્તયાશ્વાન્પશવો જિતાસ્તે યાતાઃ પરે પ્રૈહિ પુરં પ્રહૃષ્ટઃ . ઉદ્ધુષ્યતાં તે વિજયોઽદ્ય શીઘ્રં ગાત્રં તુ તે સેવતુ માલ્યગન્ધઃ ।
માતા તુ તે નન્દતુ બાન્ધવાશ્ચ ત્વામદ્ય દૃષ્ટ્વા સમુદીર્ણહર્ષમ્ ॥