મહાભારત · અધ્યાય 4.66

દક્ષિણામેવ તુ દિશં હયાનુત્તર વાહય ।
પુરા સાર્થી ભવત્યેષામયં શબ્દોઽત્ર તિષ્ઠતામ્ ॥

અશ્ચત્થામ્નઃ પ્રતિરથં પ્રાચીમુદ્યાહિ સારથે ।
અચિરાદ્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ગુરુપુત્રં યશસ્વિનમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મોહયિત્વા તુ તાન્સર્વાન્ધનુર્ઘોષેણ પાણ્ડવઃ ।
પ્રસવ્યં ચૈવમાવૃત્ય ક્રોશાર્ધં પ્રાદ્રવત્તદા ॥

યથા સતતગો વાયુઃ સુપર્ણશ્ચાપિ શીઘ્રગઃ ।
તથા પાર્થરથઃ શીઘ્રમાકાશે પર્યવર્તત ॥

મુહૂર્તોપરતે શબ્દે પ્રતિયાતે ધનઞ્જયે ।
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતં પુરસ્કૃત્ય મહારથાઃ ॥

દ્રોણભીષ્મમુખાઃ સર્વે સૈન્યાનાં જઘને યયુઃ ।
યત્તાઃ પાર્થમપશ્યન્તઃ સહિતાઃ શરવિક્ષતાઃ ॥
સૈનિકા ઊચુઃ ।

દિષ્ટ્યા દુર્યોધનો મુક્તઃ સૈન્યં ભૂયિષ્ઠમાગતમ્ । ક્રોશમાત્રમતિક્રમ્ય બલમન્વાનયામહે ।
યાત યત્ર વનં ગુલ્મં નદીમન્વશ્મકાં પ્રતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથ દુર્યોધનો દૃષ્ટ્વા ભગ્નં સ્વં બલમાહવે ।
અમૃષ્યમાણઃ ક્રોધેન પ્રતિમાર્ગન્ધનઞ્જયમ્ ॥

ન્યવર્તત કુરુશ્રેષ્ઠ સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ ।
વાર્યમાણો દુરાધર્ષૈર્ભીષ્મદ્રોણકૃપૈર્ભૃશમ્ ॥

તતોઽર્જુનશ્ચિત્રમુદારવેગં સમીક્ષ્ય ગાણ્ડીવમુવાચ વાક્યમ્ ।
ભોગીન્દ્રકલ્પં ભુવનેષુ રૂઢમભેદ્યમચ્છેદ્યમદાહ્યમાજૌ ॥

ઇદં ત્વિદાનીમનયં કુરૂણાં શિવં ધનુઃ શત્રુનિબર્હણં ચ ।
અત્યાશુગં વેગવદાશુકર્તૃ અવારણીયં મહતે રણાય ॥

પ્રદારણં શત્રુવરૂથિનીનામનીકજિત્સંયતિ વજ્રકલ્પમ્ ।
વૈધવ્યદં શત્રુનિતમ્બિનીનાં મુખપ્રદં કૌરવવંશજાનામ્ ॥

પ્રયાહિ યત્રૈષ સુયોધનો હિ તં પાતયિષ્યામિ શરૈઃ સુતીક્ષ્ણૈઃ . આચાર્યપુત્રં ચ સુયોધનં ચ પિતામહં સૂતસુતં ચ સઙ્ખ્યે ।
દ્રોણં કૃપં ચૈવ નિવાર્ય સર્વાઞ્શિરો હરિષ્યામિ સુયોધનસ્ય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદુત્તરશ્ચિત્રમુદારવેગં ધનુશ્ચ દૃષ્ટ્વા નિશિતાઞ્શરાંશ્ચ ।
ભીતોઽબ્રવીદર્જુનમાજિમધ્યે નાહં તવાશ્વાન્વિષહે નિયન્તુમ્ ॥

તમબ્રવીન્માત્સ્યસુતં પ્રહસ્ય ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા ।
મયા સહાયેન કુતો ભયં તે પ્રેહ્યુત્તરાશ્વાનુપમન્ત્રયસ્વ ॥

આશ્વાસિતસ્તેન ધનઞ્જયેન વૈરાટિરશ્વાનતુદઞ્જવેન ।
વિષ્ફારયંસ્તદ્ધનુરુગ્રવેગં યુયુત્સમાનઃ પુનરેવ જિષ્ણુઃ ॥

ગાણ્ડીવશબ્દેન તુ તત્રતત્ર ભૂમૌ નિષેદુર્બહવોઽતિવેલમ્ ।
શઙ્ખસ્ય શબ્દેન તુ વાનરસ્ય શબ્દેન તે યોધવરાઃ સમન્તાત્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

એષોઽતિમાની ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ સેનામુખે સર્વસમૃદ્ધતેજાઃ ।
પરાજયં નિત્યમમૃષ્યમાણો નિવર્તતે યુદ્ધમનાઃ પુરસ્તાત્ ॥

તમેવ યાહિ પ્રસમીક્ષ્ય યુક્તઃ સુયોધનં તત્ર સહાનુજં ચ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તમાપતન્તં પ્રસમીક્ષ્ય સર્વે કુરુપ્રવીરાઃ સહસાઽભ્યગચ્છન્ ।
પ્રહસ્ય વીરઃ સ તુ તાનતીત્ય દુર્યોધને દ્વૌ નિચખાન બાણૌ ॥

તેનાર્દિતો નાગ ઇવ પ્રભિન્નઃ પાર્થેન વિદ્ધો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ ।
યુયુત્સમાનોઽતિરથેન સઙ્ખ્યે સ્વયં વિગૃહ્યાર્જુનમાસસાદ ॥

સ ભીમધન્વાનમુદગ્રવેગો ધનઞ્જયં શત્રુશતૈરજેયમ્ ।
આકર્ણપૂર્ણાયતચોદિતેન ભલ્લેન વિવ્યાધ લલાટમધ્યે ॥

સ તેન બાણેન સમર્પિતેન જામ્બૂનદાભેન સુસંહિતેન ।
રરાજ પાર્થો રુધિરં ક્ષરન્વૈ યથૈકરશ્મિર્ભગવાન્દિવાર્કઃ ॥

અથાસ્ય બાણેન વિદારિતસ્ય પ્રાદુર્વભૂવાસ્રમજસ્રમુષ્ણમ્ ।
સા તસ્ય જામ્બૂનદપુષ્પચિત્રા માલેવ ધારાઽભિવિરાજતે સ્મ ॥

સ તેન બાણાભિહતસ્તરસ્વી દુયોધનેનોદ્ધતમન્યુવેગઃ ।
શરાનુપાદાય વિષાગ્નિકલ્પાન્વિવ્યાધ રાજાનમદીનસત્વઃ ॥

દુર્યોધનશ્ચાપિ તમુગ્રતેજાઃ પાર્થશ્ચ દુર્યોધનમેકવીરઃ ।
અન્યોન્યમાજૌ પુરુષપ્રવીરૌ સમ સમાજઘ્નતુરાજમીઢૌ ॥

તતઃ પ્રભિન્નેન મહાગજેન મહીધરાભેન પુનર્વિકર્ણઃ ।
રથૈશ્ચતુર્ભિર્ગજપાદરક્ષૈઃ કુન્તીસુતં પાણ્ડવમભ્યધાવત્ ॥

તમાપતન્તં ત્વરિતં ગજેન્દ્રં ધનઞ્જયઃ કુમ્ભલલાટમધ્યે ।
આકર્ણપૂર્ણેન દૃઢાયસેન બાણેન વિવ્યાધ ભૃશં તુ વીરઃ ॥

પાર્થેન સૃષ્ટઃ સ તુ ગૃધ્રપત્રો હ્યાપુઙ્ખદેશં પ્રવિવેશ નાગમ્ ।
વિદાર્ય શૈલપ્રવરપ્રકાશં યથાઽશનિઃ પર્વતમિન્દ્રસૃષ્ટઃ ॥

શરપ્રતપ્તઃ સ તુ નાગરાજઃ પ્રવેપિતાઙ્ગો વ્યથિતાન્તરાત્મા ।
સંસીદમાનો નિપપાત ભૂમૌ વજ્રાહતં શૃઙ્ગમિવાચલસ્ય ॥

નિપાતિતે દન્તિવરે પૃથિવ્યાં ત્રાસાદ્વિકર્ણઃ સહસાઽવતીર્ય ।
તૂર્ણં પદાન્યષ્ટશતાનિ ગત્વા વિવિંશતેઃ સ્યન્દનમારુરોહ ॥

નિહત્ય નાગં તુ શરેણ તેન વજ્રોપમેનાદ્રિવરપ્રકાશમ્ ।
તથાવિધેનૈવ શરેણ પાર્થો દુર્યોધનં વક્ષસિ નિર્બિભેદ ॥

હતે ગજે રાજનિ ચૈવ ભિન્ને ભગ્ને વિકર્ણે ચ સપાદરક્ષે ।
ગાણ્ડીવમુક્તૈર્વિશિખૈઃ પ્રભિન્નાસ્તે યોધમુખ્યાઃ સહસા પ્રજગ્મુઃ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ બાણેન હતં ચ નાગં યોધાંશ્ચ સર્વાન્નૃપતિર્નિરીક્ષ્ય ।
રથં સમાવૃત્ય કુરગ્નવીરો રણાત્પ્રદુદ્રાવ યતો ન પાર્થઃ ॥

તં ભીતરૂપં ત્વરિતં વ્રજન્તં દુર્યોધનં શત્રુગણાવમર્દી ।
અન્વાહ્વયદ્યોદ્ધુમનાઃ કિરીટી બાણાભિવિદ્ધં રુધિરં વમન્તમ્ ॥

તસ્મિન્મહેષ્વાસવરેઽતિવિદ્ધે ધનઞ્જયેનાપ્રતિમેન યુદ્ધે ।
સર્વાણિ સૈન્યાનિ ભયાર્દિતાનિ ત્રાસં યયુઃ પાર્થમુદીક્ષ્ય તાનિ ॥

તતસ્તુ તે શાન્તિપરાશ્ચ સર્વે દૃષ્ટ્વાઽર્જુનં નાગમિવ પ્રભિન્નમ્ ।
ઉચ્ચૈર્નદન્તં બલમત્તમાજૌ મધ્યે સ્થિતં સિંહમિવર્ષભાણામ્ ॥

ગાણ્ડીવશબ્દેન તુ પાણ્ડવસ્ય યોધા નિપેતુઃ સહસા રથેભ્યઃ ।
ભયાર્દિતાઃ પાર્થશરાભિતપ્તાઃ સિંહાભિપન્ના ઇવ વારણેન્દ્રાઃ ॥

સંરક્તનેત્રઃ પુનરિન્દ્રકર્મા વૈકર્તનં દ્વાદશભિઃ પૃષત્કૈઃ ।
વિત્રાસ્ય તેષાં દ્રવતાં સમૈક્ષદ્દુઃશાસનં ચૈકરથેન પાર્થઃ ॥

કર્ણોઽબ્રવીત્પાર્થશરાભિતપ્તો દુર્યોધનં દુષ્પ્રસહં ચ દૃષ્ટ્વા ।
દૃષ્ટોઽર્જુનોઽયં પ્રતિયામ શીઘ્રં શ્રેયો વિધાસ્યામ ઇતો ગતેન ॥

મન્યે ત્વયા તાત કૃતં ચ કાર્યં યદર્જુનોઽસ્માભિરિહાદ્ય દૃષ્ટઃ ।
ભૂયો વનં ગચ્છતુ સવ્યસાચી પશ્યામિ પૂર્ણં સમયં ન તેષામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શરાર્દિતાસ્તે યુધિ પાણ્ડવેન પ્રસસુરન્યોન્યમથાહ્વયન્તઃ ।
કર્ણોઽબ્રવીદાપતત્યેષ જિષ્ણુર્દુર્યોધનં સમ્પરિવાર્ય યામઃ ॥

સર્વાસ્ત્રવિદ્વારણયૂથપાભઃ કાલે પ્રહર્તા યુધિ શાત્રવાણામ્ ।
અયં ચ પાર્થઃ પુનરાગતો નો મૂલં ચ રક્ષ્યં ભરતર્ષભાણામ્ ॥

સમીક્ષ્ય પાર્થં તરસાઽપતન્તં દુર્યોધનઃ કાલમિવાત્તશસ્ત્રમ્ ।
ભયાર્તરૂપઃ શરણં પ્રપેદે દ્રોણં ચ કર્ણં ચ કૃપં ચ ભીષ્મમ્ ॥

તં ભીતરૂપં શરણં વ્રજન્તં દુર્યોધનં શત્રુસહો નિષઙ્ગી ।
ઇત્યબ્રવીત્પ્રીતમનાઃ કિરીટી બાણાભિતપ્તં રુધિરં વમન્તમ્ ॥

વિહાય કીર્તિં ચ યશશ્ચ લોકે યુદ્ધાત્પરાવૃત્ય પલાયસે કિમ્ ।
ન નન્દયિષ્યન્તિ તવાહતાનિ તૂર્યાણિ યુદ્ધાદવરોપિતસ્ય ॥

ન ભોક્ષ્યસે સોઽદ્ય મહીં સમગ્રાં યાનાનિ વસ્ત્રાણ્યથ ભોજનાનિ । કલ્યાણગન્ધીનિ ચ ચન્દનાનિ યુદ્ધાત્પરાવૃત્ય તુ ભોક્ષ્યસે કિમ્ ।
સુવર્ણમાલ્યાનિ ચ કુણ્ડલાનિ હારાંશ્ચ વૈડૂર્યકૃતોપધાનાન્ ॥

ચ્યુતરા યુદ્ધાન્ન તુ શઙ્ખશબ્દાસ્તથા ભવિષ્યન્તિ તવાદ્ય પાપ । ન ભોગહેતોર્વરચન્દનં ચ સ્ત્રિયશ્ચ મુખ્યા મધુરપ્રલાપાઃ ।
યુદ્ધાત્પ્રયાતસ્ય નરેન્દ્રસૂનો પરે ચ લોકે ફલિતા ન ચેહ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્યાસ્મિ નિદેશકારી પાર્થસ્તૃતીયો યુધિ ચ સ્થિરોસ્મિ ।
તદર્થમાવૃત્ય મુખં પ્રયચ્છનરેન્દ્રવૃત્તં સ્મર ધાર્તરાષ્ટ્રઃ ॥

મોઘં તવૈતદ્ભુવિ નામધેયં દુર્યોધનેતીહ કૃતં પુરસ્તાત્ । દુર્યોધનસ્ત્વં પ્રથિતોસિ નામ્ના સુયોધનઃ સન્નિકૃતિપ્રધાનઃ ।

ન તે પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતો વા પશ્યામિ દુર્યોધન રક્ષિતારમ્ ।
પરીપ્સ યુદ્ધેન કુરુપ્રવીર પ્રાણાન્મયા બાણબલાભિતપ્તાન્ ॥