મહાભારત · અધ્યાય 4.59

જિતં વૈકર્તનં દૃષ્ટ્વા પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્ ।
સ્થિરો ભવ ત્વં સન્ગ્રામે જયોઽસ્માકં નૃપાત્મજઃ ॥

યાવચ્છઙ્ખમુપાધ્યાસ્યે દ્વિષતાં રોમહર્ષણમ્ । અવિક્લબમસમ્ભ્રાન્તમવ્યક્તહૃદયેક્ષણમ્ ।

યાહિ શીઘ્રં યતો દ્રોણો મમાચાર્યો રણે સ્થિતઃ ॥ તથા સન્ક્રીડમાનસ્ય અર્જુનસ્ય રણાજિરે ।

બલં સત્વં ચ તેજશ્ચ લાઘવં ચ વ્યવર્ધત ॥
તચ્ચાદ્ભુતમભિપ્રેક્ષ્ય ભયમુત્તરમાવિશત્ ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

અસ્ત્રાણાં તવ દિવ્યાનાં શરૌઘાન્ક્ષિપતઃ શિતાન્ ।
મનો મે મુહ્યતેઽત્યર્થં તવ દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્ ॥

દ્વૈધીભૂતં મનો મહ્યં ભયાદ્ભરતસત્તમ ।
અદૃષ્ટપૂર્વં પશ્યામિ તવ ગાણ્ડીવનિસ્વનમ્ ॥

તવ બાહુબલં ચૈવ ધનુઃ કર્ષયતો બહુ ।
તવ તેજો દુરાધર્ષં યથા વિષ્ણોસ્ત્રિવિક્રમે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તમુત્તરશ્ચિત્રમવેક્ષ્ય ગાણ્ડિવં શરાંશ્ચ મુક્તાન્સહસા કિરીટિના ।
ભીતોઽબ્રવીદર્જુનમાજિમધ્યે નાહં તવાશ્વાન્વિષહે નિયન્તુમ્ ॥

તમબ્રવીત્કિઞ્ચિદિવ પ્રહસ્ય ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા ।
મયા સહાયેન કુતોઽસ્તિ તે ભયં પ્રેહ્યુત્તરાશ્વાનનુમન્ત્ર્ય વાહય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

આશ્વાસિતસ્તેન ધનઞ્જયેન વૈરાટિરશ્વાન્પ્રતુતોદય શીઘ્રમ્ ।
ધનઞ્જયશ્ચાપિ વિકૃષ્ય ચાપં વિષ્ફારયામાસ મહેન્દ્રકલ્પઃ ॥

ઉત્તરં ચૈવ બીભત્સુરબ્રવીત્પુનરર્જુનઃ ।
ન ભેતવ્યં મયા સાર્ધં તાત સન્ગ્રામમૂર્ધનિ ॥

રાજપુત્રોઽસિ તે ભદ્રં કુલે મહતિ માત્સ્યકે ।
જાતસ્ત્વં ક્ષત્રિયકુલે ન વિષીદિતુમર્હસિ ॥

ધૃતિં કૃત્વા સુવિપુલાં રાજપુત્ર રથં મમ ।
યુધ્યમાનસ્ય સન્ગ્રામે રાજભિઃ સહ વાહય ॥

ઉક્ત્વા તમેવં બીભત્સુરર્જુનઃ પુનરબ્રવીત્ ।
પાણ્ડવો રથિનાં શ્રેષ્ઠો ભારદ્વાજં સમીક્ષ્ય તુ ॥

યત્રૈષા કાઞ્ચની વેદિર્દૃશ્યતેઽગ્નિશિખોપમા ।
ઉચ્છ્રિતા કાઞ્ચને દણ્ડે પતાકાભિરલન્કૃતા ॥

તત્ર માં વહ ભદ્રં તે દ્રોણં યોત્સ્યામિ સત્તમમ્ ।
ભારદ્વાજેન યોત્સ્યેઽહમાચાર્યેણ મહાત્મના ॥

અમી શોણાઃ પ્રકાશન્તે તુરગાઃ સાધુવાહિનઃ ।
મુક્તા રથવરે તસ્ય સર્વશિક્ષાવિશારદાઃ ॥

યતો રથવરે શૂરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ ।
સ્નિગ્ધવૈડૂર્યસન્કાશસ્તામ્રાક્ષઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥

આદિત્ય ઇવ તેજસ્વી બલવીર્યસમન્વિતઃ । સર્વલોકધનુઃશ્રેષ્ઠઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ ।
અઙ્ગિરોશનસોસ્તુલ્યો નયે બુદ્ધિમતાંવરઃ ॥

ચત્વારો નિખિલા વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સલક્ષણાઃ ।
ધનુર્વેદશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન બ્રાહ્મં ચાસ્ત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

પુરાણમિતિહાસશ્ચ અર્થવિદ્યા ચ માનવમ્ ।
ભારદ્વાજે સમસ્તાનિ સર્વાણ્યેતાનિ સામ્પ્રતમ્ ॥

ક્ષમા દમશ્ચ સત્યં ચ તેજો માર્દવમાર્જવમ્ ।
પ્રતિષ્ઠિતા ગુણા યસ્મિન્બહવો દ્વિજસત્તમે ॥

યસ્યાહમિષ્ટઃ સતતં મમ ચેષ્ટઃ સદા ચ સઃ ।
ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય તેન યોત્સ્યે હિ સામ્પ્રતમ્ ॥

આચાર્યં પ્રાપયેદાનીં મમોત્તર મહારથમ્ ।
અપરં પશ્ય સન્ગ્રામમદ્ભુતં મમ તસ્ય ચ ॥

ઉત્તરસ્ત્વેવમુક્તોઽશ્વાંશ્ચોદયામાસ તં પ્રતિ ।
આજગામાર્જુનરથો ભારદ્વાજરથં પ્રતિ ॥

તમાપતન્તં વેગેન પાણ્ડવં સરથં રણે ।
દ્રોણોપ્યભ્યદ્રવત્પાર્થં મતો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

સ તુ રુક્મરથં દૃષ્ટ્વા કૌન્તેયઃ સમભિદ્રુતમ્ ।
આચાર્યં તં મહાબાહુઃ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

ઉષિતાઃ સ્મો વને વાસં પ્રતિકર્મચિકીર્ષવઃ ।
કોપં નાર્હસિ નઃ કર્તું સદા સમરદુર્જય ॥

અહં તુ તાડિતઃ પૂર્વં પ્રહરેયં તવાનઘ ।
ઇતિ મે વર્તતે બુદ્ધિસ્તદ્ભવાન્ક્ષન્તુમર્હતિ ॥

તતઃ પ્રાધ્માપયચ્છઙ્ખં ભેરીપટહવાદિતમ્ ।
વ્યક્ષોભત બલં સર્વમુદ્ધૂતમિવ સાગરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતસ્તુ પ્રાહિણોદ્દ્રોણઃ શરાનથ સ વિંશતિમ્ ।
અપ્રાપ્તાનેવ તાન્પાર્થશ્ચિચ્છેદ કૃતહસ્તવાન્ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ રથં પાર્થસ્ય વીર્યવાન્ ।
અવાકિરત્તતો દ્રોણઃ શીઘ્રહસ્તં પ્રદર્શયન્ ॥

એવં પ્રવવૃતે યુદ્ધં ભારજ્વાજકિરીટિનોઃ ॥

અશ્વાઞ્શોણાન્મહાવેગાન્હંસવર્ણૈસ્તુ વાજિભિઃ ।
મિશ્રિતાન્સમરે દૃષ્ટ્વા વ્યસ્મયન્ત પૃથગ્જનાઃ ॥

રથં રથેન પાર્થસ્ય સમાહત્ય પરન્તપઃ ।
હર્ષયુક્તસ્તદાઽચાર્યઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્સ પાણ્ડવમ્ ॥

સમાશ્લિષ્ટાવિવાન્યોન્યં દ્રોણપાણ્ડવયોર્ધ્વજૌ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રાકમ્પત મુહુર્ભારતાનાં મહાચમૂઃ ॥

તત્તુ યુદ્ધં પ્રવવૃતે હ્યાચાર્યસ્યાર્જુનસ્ય ચ ।
વિમુઞ્ચતોઃ શરાનુગ્રાન્વિશિખાન્દીપ્તતેજસઃ ॥

તૌ વીરૌ વીર્યસમ્પન્નૌ દૃષ્ટ્વા સમરમૂર્ધનિ ।
આચાર્યશિષ્યૌ રથિનૌ કૃતવીર્યૌ તરસ્વિનૌ ॥

ઉભૌ વિશ્રુતકર્માણાવુભૌ શ્રમગતૌ જયે । ઉભાવતિરથૌ લોકે હ્યુભૌ પરપુંરજયૌ ।
ક્ષિપન્તૌ શરજાલાનિ ક્ષત્રિયાન્મોહ આવિશત્ ॥

વ્યસ્મયન્ત નરાઃ સર્વે દ્રોણાર્જુનસમાગમે ।
નરાણાં બ્રુવતાં વાક્યં શ્રૂયતે સ મહાસ્વનઃ ॥

દ્રોણં હિ સમરે કોઽન્યો યોદ્ધુમર્હત્યથાર્જુનાત્ ।
રૌદ્રઃ ક્ષત્રિયધર્મોઽયં ગુરં વૈ યદયોધયત્ ॥

ઇત્યબ્રુવઞ્જનાસ્તત્ર સન્ગ્રામશિરસિ સ્થિતાઃ ।
તૌ સમીક્ષ્ય તુ સંરબ્ધૌ સન્નિકૃષ્ટૌ મહારથૌ ॥

છાદ્યેતાં શરૌઘૈસ્તાવન્યોન્યમુપરાજિતૌ ।
સંયુગે સઞ્ચકાશેતાં કાલસૂર્યાવિવોદિતૌ ॥

વિષ્ફાર્ય ચ મહાચાપં હેમપૃષ્ઠં દુરાસદમ્ ।
સંરબ્ધસ્તુ તદા દ્રોણઃ પ્રત્યયુધ્યત ફલ્ગુનમ્ ॥

સ સાયકમયૈર્જાલૈરર્જુનસ્ય રથં પ્રતિ ।
ભાનુમદ્ભિઃ શિલાધૌતૈર્બાણૈઃ પ્રાચ્છાદયદ્દિશઃ ॥

અર્જુનસ્તુ તદા દ્રોણં મહાવેગૈર્મહારથઃ ।
વિવ્યાધ શતશો બાણૈર્ધારાભિરિવ પર્વતમ્ ॥

કાલમેઘ ઇવોષ્ણાન્તે ફલ્ગુનઃ સમવાકિરત્ ॥

તસ્ય જામ્બૂનદમયૈશ્ચિતરૈશ્ચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
પ્રાચ્છાદયદ્રથશ્રેષ્ઠં ભારદ્વાજોઽર્જુનસ્ય વૈ ॥

તથૈવ દિવ્યં ગાણ્ડીવં ધનુરાનમ્ય ચાર્જુનઃ ।
શત્રુઘ્નં વેગવત્સૃષ્ટં ભારસાધનમુત્તમમ્ ॥

શોભતે સ્મ મહાવાહુર્ગાણ્ડીવં વિક્ષિપન્ધનુઃ ।
શરાંશ્ચ વિસૃજંશ્ચિત્રાન્સુવર્ણવિકૃતાન્બહૂન્ ॥

પ્રાચ્છાદયદમેયાત્મા ભારદ્વાજરથં પ્રતિ ।
દ્રોણચાપવિનિર્મુક્તાન્બાણાન્બાણૈરવારયત્ ॥

સરથોઽપ્યચરત્પાર્થઃ પ્રેક્ષણીયો મહારથઃ ।
યુગપદ્દિક્ષુ સર્વાસુ સર્વતોઽસ્ત્રાણ્યવાસૃજમ્ ॥

આદદાનં શરાન્ઘોરાન્સન્દધાનં ચ પાણ્ડવમ્ ।
વિસૃજન્તં ચ ક્રૌન્તેયં ન સ્મ પશ્યન્તિ લાઘવામ્ ॥

એકચ્છાયમિવાકાશં બાણૈશ્ચક્રે સમન્તતઃ ।
નાદૃશ્યત તતો દ્રોણો નીહારેણેવ પર્વતઃ ॥

મરીચિવિકચસ્યેવ રાજન્ભાનુમતો વપુઃ ।
આસીત્પાર્થસ્ય સુમહદ્વપુઃ શરશતાર્ચિતમ્ ॥

ક્ષિપતઃ શરજાલાનિ કૌન્તેયસ્ય મહાત્મનઃ . તાન્વિધૂય શરાન્ઘોરાન્દ્રોણોઽપિ સમિતિઞ્જયઃ ।
બભાસે તિમિરં વ્યોમ્નિ વિધૂય સવિતા યથા ॥

અગ્નિચક્રોપમં ઘોરં મણ્ડલીકૃતમાહવે । વિકૃષ્ય સુમહચ્ચાપં મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ ।
અસકૃત્મુઞ્ચતો બાણાન્દદૃશુઃ કુરવો યુધિ ॥

દિક્ષુ સર્વાસુ વિપુલઃ શુશ્રુવેઽથ જનૈસ્તદા । દ્રોણસ્યાપિ ધનુર્ઘોષો વિદ્યુત્સ્તનિતનિસ્વનઃ ।
અભવદ્વિસ્મયકરઃ સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ ॥

તપ્તજામ્બૂનદમયૈર્દીપ્તૈરગ્નિસમૈઃ શરૈઃ ।
પ્રાચ્છાદયદમેયાત્મા દિશઃ સૂર્યસ્ય ચ પ્રભામ્ ॥

તતઃ કાઞ્ચનપઙ્ખાનાં શરાણાં નતપર્વણામ્ ।
વિયદ્ગતાનાં ચરતાં દૃશ્યન્તે બહવો વ્રજાઃ ॥

શરાસનાત્તુ દ્રોણસ્ય પ્રભવન્તિ સ્મ સાયકાઃ । એકો દીર્ઘ ઇવાભાન્તઃ પ્રદૃશ્યન્તે મહાશરાઃ ।
આકાશે સમદૃશ્યન્ત હંસાનામિવ પઙ્ક્તયઃ ॥

એવં સુવર્ણવિકૃતાન્વિમુઞ્ચન્તૌ શરાન્બહૂન્ ।
આકાશં સંવૃતં વીરાવુલ્કાભિરિવ ચક્રતુઃ ॥

તયોઃ શરાશ્ચ વિબભુઃ કઙ્કબર્હિણવાસસઃ ।
પઙ્ક્ત્યઃ શરદિ મત્તાનાં સારસાનામિવામ્બરે ॥

તત્તુ યુદ્ધં મહાઘોરં તયોઃ સંરબ્ધયોરભૂત્ ।
અત્યદ્ભુતમચિન્ત્યં ચ વૃત્રવાસવયોરિવ ॥

મહાગજાવિવાસાદ્ય વિષાણાગ્રૈઃ પરસ્પરમ્ ।
શરૈઃ પૂર્ણાયતોત્સૃષ્ટૈરન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ ॥

અથ ત્વાચાર્યમુખ્યેન શરાન્સૃષ્ટાઞ્શિલાશિતાન્ ।
અવારયચ્છિતૈર્બાણૈરર્જુનો જયતાંવરઃ ॥

દર્શયન્નૈન્દ્રમાત્માનમુગ્રમુગ્રુપરાક્રમઃ । ઇષુભિસ્તૂર્ણમાકાશં બહુભિશ્ચ સમાવૃણોત્ ।

જિઘાંસન્તં નરવ્યાઘ્રમર્જુનં ભીમદર્શનમ્ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્દ્રોણઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

હૃષ્ટઃ સમભવદ્દ્રોણો રણશૌણ્ડઃ પ્રતાપવાન્ ।
અર્જુનેન સમં ક્રીડઞ્શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

તૌ વ્યદારયતાં શૂરૌ સન્નદ્ધૌ રણશોભિનૌ ।
ઉદીરયન્તૌ દિવ્યાનિ બ્રાહ્માદ્યસ્ત્રાણિ ભાગશઃ ॥

પાર્થસ્તુ સમરે શૂરો દર્શયન્વીર્યમાત્મનઃ ।
સ મહ્યસ્ત્રૈર્મહાત્માનં દ્રોણં પ્રાચ્છાદયચ્છરૈઃ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય પાર્થો દ્રોણમવારયત્ ॥

તયોરાસીત્સમ્પ્રહારઃ ક્રુદ્ધયોર્નરસિંહયોઃ ।
અમૃષ્યમાણયોઃ સઙ્ખ્યે બલિવાસવયોરિવ ॥

દર્શયેતાં મહાસ્રાણિ ભારદ્વાજાર્જુનૌ રણે ॥

ઐન્દ્રં વાયવ્યમાગ્નેયમસ્ત્રમસ્ત્રેણ પાણ્ડવઃ ।
મુક્તમ્મુક્તં દ્રોણચાપાદ્ગ્રમતે સ્મ પુનઃ પુનઃ ॥

એવં શૂરૌ મહેષ્વાસૌ વિસૃજન્તૌ શિલાશિતાન્ ।
એકચ્છાયમકુર્વાતાં ગગનં શરવૃષ્ટિભિઃ ॥

તતોઽર્જુનેન મુક્તાનાં પતતાં ચ શરીરિપુ ।
પર્વતેષ્વિવ વજ્રાણાં શરાણાં શ્રૂયતે સ્વનઃ ॥

તતો નાગા રથાશ્વાશ્ચ સાદિનશ્ચ વિશામ્પતે ।
શોણિતાક્તાશ્ચ દૃશ્યન્તે પુષ્પિતા ઇવ કિંશુકાઃ ॥

બાહુભિશ્ચ સકેયૂરૈર્નિકૃત્તૈશ્ચ મહારથૈઃ ।
સુવર્ણાચિત્રૈઃ કવચૈર્ધ્વજૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ ॥

યોધૈશ્ચ નિહતૈસ્તત્ર પાર્થબાણાભિપીડિતૈઃ ।
બલમાસીત્સુસમ્ભ્રાન્તં દ્રોણાર્જુનસમાગમે ॥

વિધૃન્વાનૌ તુ તૌ વીરૌ ધનુષી ભારસાધને ।
પ્રાચ્છાદયેતામન્યોન્યં દિધક્ષન્તૌ વરેષુભિઃ ॥

અથાન્તરિક્ષે નાદોઽભૂદ્દ્રોણં તત્ર પ્રશંસતામ્ ।
દુષ્કરં કૃતવાન્દ્રોણો યદર્જુનમયોધયત્ ॥

પ્રમાથિનં મહાવીર્યં દૃઢમુષ્ટિં દુરાસદમ્ ।
જેતારં સર્વદૈત્યાનાં સર્વેષાં ચ મહારથમ્ ॥

અવિભ્રમં ચ શિક્ષાં ચ લાઘવં દૂરપાતનમ્ ।
પાર્થસ્ય સમરે દૃષ્ટ્વા દ્રોણસ્યાસીચ્ચ વિસ્મયઃ ॥

તત્પ્રવૃત્તં ચિરં ઘોરં તયોર્યુદ્ધં મહાત્મનોઃ ।
અવર્તત મહારૌદ્રં લોકસન્ક્ષોભકરકમ્ ॥

અથ ગાણ્ડીવમુદ્યમ્ય દિવ્યં ધનુરમર્ષણઃ ।
વિચકર્ષ રણે પાર્થો બાહુભ્યાં ભરતર્ષભઃ ॥

તસ્ય બાણમયં વર્ષે શલભાનામિવાભવત્ ।
ન ચ બાણાન્તરે તસ્ય વાયુઃ શક્નોતિ સર્પિતુમ્ ॥

અભીક્ષ્ણં સન્દધાનસ્ય બાણાનુત્સૃજતસ્તથા ।
નાન્તરં દદૃશે કિઞ્ચિત્પાર્થસ્યાપતતોપી ચ ॥

યુદ્ધે તુ કૃતશીઘ્રાસ્ત્રે વર્તમાને સુદારુણે ।
શીઘ્રાચ્છીઘ્રતરં પાર્થઃ શરાનન્યાનુદૈરયત્ ॥

તતઃ શરસહસ્રાણિ શરાણાં નતપર્વણામ્ ।
યુગપત્પ્રાપતંસ્તત્ર દ્રોણસ્ય રથમન્તિકાત્ ॥

વિકીર્યમાણે દ્રોણે તુ શરૈર્ગાણ્ડીવધન્વના ॥
હાહાકારો મહાનાસીત્સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ ॥

પાણ્ડવસ્ય તુ શીઘ્રાસ્ત્રં મઘવા સમપૂજયત્ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ યે ચ તત્ર સમાગતાઃ ॥

દ્રોણં યુદ્ધાર્ણવે મગ્નં દૃષ્ટ્વા પુત્રઃ પ્રતાપવાન્ । તતો વૃન્દેન મહતા રથિનાં રથિયૂથપઃ ।
આચાર્યપુત્રસ્તુ શરૈઃ પાણ્ડવં પ્રત્યવારયત્ ॥

અશ્વત્થામા તુ તત્કર્મ હૃદયેન મહાત્મનઃ ।
પૂજયામાસ પાર્થસ્ય કોપં ચાસ્ય તદાઽકરોત્ ॥

સ ભન્યુવશમાપન્નઃ પાર્થમભ્યદ્રવદ્રણે ।
કિરઞ્શરસહસ્રાણિ પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ॥

આવૃત્ય ચ મહાબાહુર્યતો દ્રોણસ્તતોઽભવત્ ।
અન્તરં પ્રદદૌ પાર્થો દ્રોણસ્ય વ્યપસર્પિતુમ્ ॥

સ તુ લબ્ધાન્તરસ્તૂર્ણમપાયાઞ્જવનૈર્હયૈઃ ।
છિન્નવર્મધ્વજરથો નિકૃત્તઃ પરમેષુભિઃ ॥

પરાજિતે તદા દ્રોણે દ્રોણપુત્રઃ સમાગતઃ ।
સદણ્ડ ઇવ રક્તાક્ષઃ કૃતાન્તઃ સમરે સ્થિતઃ ॥