મહાભારત · અધ્યાય 4.55

તમદૂરમુપાયાન્તં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવમર્જુનમ્ ।
નારયઃ પ્રેક્ષિતું શેકુસ્તપન્તં હિ યથા રવિમ્ ॥

સ તં દૃષ્ટ્વા રથાનીકં પાર્થઃ સારથિમબ્રવીત્ . ઇષુપાતમાત્રે સેનાયાઃ સ્થાપયાશ્વાનરિન્દમ ।
યાવત્સમીક્ષે વ્યૂહેઽસ્મિન્મમ શત્રું સુયોધનમ્ ॥

રક્તવૈડૂર્યવિકૃતં મણિપ્રવરભૂષિતમ્ ।
પરં જાનામ્યહં તસ્ય ધ્વજં દૂરાત્સમુચ્છ્રિતમ્ ॥

યદ્યેનમિહ પશ્યામિ દુર્બુદ્ધિમતિમાનિનમ્ ।
યમાય પ્રેષયિષ્યામિ સહાયઃ સ્યાદ્યદીશ્વરઃ ॥

સર્વાનન્યાનનાદૃત્ય દૃષ્ટ્વા તમતિમાનિનમ્ ।
સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગસ્યેવ પતિષ્યે તસ્ય મૂર્ધનિ ॥

હનિષ્યામિ તમેવાદ્ય શરૈર્ગાણ્ડીવનિઃસૃતૈઃ ।
તસ્મિન્હતે ભવિષ્યન્તિ સર્વ એવ પરાજિતાઃ ॥

શરૈશ્ચ શમયિષ્યેઽહં ધાર્તરાષ્ટ્રં સસૌબલમ્ ।
અસભ્યાનાં ચ વક્તારં કુરૂણાં કિલ કિલ્વિષમ્ ॥

રાજાનં નેહ પશ્યામિ નિરાપિષમિદં બલમ્ ।
અભિદ્રેવ હ રાજાનં વ્યક્તમિત્યત્ર નિર્ભયઃ ॥

આસ્થિતો મધ્યમાચાર્યોપ્યશ્વત્થામાઽપ્યનન્તરમ્ ।
કૃપકર્ણૌ પુરસ્તાત્તુ મહેષ્વાસૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥

ભૂરિશ્રવાઃ સોમદત્તો બાહ્લીકશ્ચ જયદ્રથઃ ।
દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા યુદ્ધવિશારદાઃ ॥

સાલ્વરાજો દ્યુમત્સેનો વૃષસેનશ્ચ સૌબલઃ ।
દશાર્ણશ્ચૈવ કાલિઙ્ગો વામં પક્ષં સમાશ્રિતઃ ॥

પૃષ્ઠતઃ કુરુમુખ્યશ્ચ ભીષ્મસ્તિષ્ઠતિ દંશિતઃ ।
સોઽર્ધસૈન્યેન બલવાન્સર્વેષાં નઃ પિતામહઃ ॥

દુર્યોધનં ન પશ્યામિ ક્વ નુ રાજા સ તિષ્ઠતિ ।
ઉત્સૃઞ્જ્યૈતદ્રથાનીકં યાહિ યત્ર સુયોધનઃ ॥

તં હત્વા સન્નિવર્તિષ્યે ગાઃ સ આદાય ગચ્છતિ ।
ગવાગ્રમભિતો યાહિ યત્ર રાજા ભવિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સમરે પાર્થો વૈરાટિમપરાજિતઃ ।
સંસ્પૃશાનો ધનુર્દિવ્યં ત્વરમાણોઽગમત્તદા ॥

તતો ભીષ્મોઽબ્રવીદ્વાક્યં કુરુમધ્યે પરન્તપઃ । ચિરદૃષ્ટોઽયમસ્માભિર્ધર્મજ્ઞો બાન્ધવપ્રિયઃ ।

અતીવ જ્વલતે લક્ષ્મ્યા પાકશાસનિરાગતઃ ।
એષ દુર્યોધનં પાર્થો માર્ગતે નિકૃતિં સ્મરન્ ॥

સેનામત્યર્થમાલોક્ય ત્વરતે ગ્રહણેઽસ્ય ચ ।
મૃગં સિંહ ઇવાદાતુમીક્ષતે પાકશાસનિઃ ॥

નૈષોઽન્તરેણ રાજાનં બીભત્સુઃ સ્થાતુમર્હતિ ।
તસ્ય પાર્ષ્ણિ ગ્રહીષ્યામો જવેનાભિપ્રધાવતઃ ॥

ન હ્યેનમભિસન્ક્રુદ્ધમેકો યુદ્ધ્યેત સંયુગે । અન્યો દેવાન્મહાદેવાત્કૃષ્ણાદ્વા દેવકીસુતાત્ ।
આચાર્યાચ્ચ સપુત્રાદ્વા ભારદ્વાજાન્મહારથાત્ ॥

કિં નો ગાવઃ કરિષ્યન્તિ દ્રવ્યં વા વિપુલં તથા ।
દુર્યોધનઃ પાર્થગતઃ પુરા પ્રાણાન્વિમુઞ્ચતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સમરે ભીષ્મઃ સેનયા સહ કૌરવઃ ।
અન્વધાવત્તદા પાર્થં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય રક્ષણે ॥

વિક્રોશમાત્રં યાત્વા તુ પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્ ।
ઇષુપાતમાત્રે સેનાયાઃ સ્થાપયાશ્વાનરિન્દમ ॥

એતદગ્રં ગવાં દૃષ્ટં મન્દં વાહય સારથે ।
યાહ્યુત્તરેણ સેનાયા ગાશ્ચૈવ પ્રવિભજ્ય ચ ॥

પરિક્ષિપ્ય ગવાં યૂથમત્ર યોત્સ્યે સુયોધનમ્ ।
ગચ્છન્તિ સત્વરા ગાવઃ સગોપાઃ પરિમોચય ॥

તત્ર ગત્વા પશૂન્વીર સગોપાન્પરિમોચય ।
અન્તરેણ ચ સેનાયાઃ પ્રાઙ્મુખો ગચ્છ ચોત્તર ॥

ઇમે ત્વતિરથાઃ સર્વે મમ વીર્યપરાક્રમમ્ ।
પશ્યન્તુ કુરવો યુદ્ધે મહેન્દ્રસ્યેવ દાનવાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સ રથિનાં શ્રેષ્ઠો નામ વિશ્રાવ્ય ચાત્મનઃ ।
નિશિતાગ્રાઞ્શરાંસ્તીક્ષ્ણાન્મુમોચાન્તકસન્નિભાન્ ॥

શલભૈરિવ ચાકાશં ધારાભિરિવ પર્વતમ્ ।
નિરાવકાશમભવચ્છરૈઃ ક્ષિપ્તૈઃ કિરીટિના ॥

વિકીર્યમાણાસ્તુ શરૈસ્તે યોધા ધાર્તરાષ્ટ્રિકાઃ ।
ગાશ્ચૈવ ન ચ પશ્યન્તિ પાર્થમુક્તૈરજિહ્મગૈઃ ॥

સા ચાપિ બહુલા સેના પાર્થબાણાભિપીડિતા ।
નાપશ્યદ્વિવૃતાં ભૂમિં નાન્તરિક્ષં દિશોપિ વા ॥

અર્જુનસ્તુ તદા હૃષ્ટો દર્શયન્વીર્યમાત્મનઃ ।
પીડયામાસ સૈન્યાનિ ગાણ્ડીવપ્રસૃતૈઃ શરૈઃ ॥

તેષાં નૈવાપયાને ચ નાભિયાને ભવન્મતિઃ ।
શીઘ્રતામેવ પાર્થસ્ય પૂજયન્તસ્તુ વિસ્મિતાઃ ॥

ચન્દ્રાવદાતં સામુદ્રં કુરુસૈન્યભયન્કરમ્ । તતઃ શઙ્ખમુપાધ્માસીદ્દ્વિષતાં રોમહર્ષણમ્ ।
જ્યાઘોષં તલઘોષં ચ કૃત્વા ભૂતાન્યમોહયત્ ॥

તસ્ય શઙ્ખસ્ય શબ્દેન ધનુષો નિસ્વનેન ચ । શબ્દેનામાનુષાણાં ચ ભૂતાનાં ધ્વજવાસિનામ્ ।
વિયદ્ગતાનાં દેવાનાં માનુષાણાં રવેણ ચ ॥

ઊર્ધ્વં પુચ્છં વિધૂન્વાના હેમમાણાઃ સમન્તતઃ ।
ગાવઃ સવત્સાઃ સન્ત્રસ્તા નિવૃત્તા દક્ષિણાં દિશં ॥

તતઃ સ સમરે શૂરો બીભત્સુઃ શત્રુપૂગહા ।
ગોપાલાંશ્ચોદયામાસ ગાવશ્ચોદયતેતિ ચ ॥

ઉત્તરં ચાહ બીભત્સુર્હર્ષયન્પાણ્ડુનન્દનઃ ।
ગવામગ્રં સમીક્ષસ્વ ગશ્ચૈવાશુ નિવર્તય ॥

યાવદેતે નિવર્તન્તે કુરવો જવમાસ્થિતાઃ ।
યાહ્યુત્તરેણ ગાશ્ચૈતાઃ સૈન્યાનાં ચ નૃપાત્મજ ॥

પશ્યન્તુ કુરવઃ સર્વે મમ વીર્યપરાક્રમમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તે લાભમિવ મન્વાનાઃ કુરવોઽર્જુનમાહવ ।

દૃષ્ટવા યાન્તમદૂરસ્થં ક્ષિપ્રમભ્યપતન્રથૈઃ ॥ હસ્ત્યશ્વપરિવારેણ મહતાઽભિવિરાજતા ।

યોધૈઃ પ્રાસાસિહસ્તૈશ્ચ ચાપબાણોદ્યતાયુધૈઃ ॥ તાન્યનીકાન્યશોભન્ત કુરૂણામાતતાયિનામ્ ।

સંસર્પન્ત ઇવાકાશે વિદ્યુત્વન્તો વલાહકાઃ ॥ તાનિ દૃષ્ટ્વાઽપ્યનીકાનિ નિવર્તિતરથાનિ ચ ।

પાર્થોઽપિ વાયુવદ્ધોરં સૈન્યાગ્રં વ્યધુનોચ્છરૈઃ ॥ તાં શત્રુસેનાં તરસા પ્રણુદ્ય ગાશ્ચાપિ જિત્વા ધનુષા પરેણ ।

દુર્યોધનાયાભિમુખં પ્રયાન્તં કુરુપ્રવીરાઃ સહસાઽભ્યગચ્છન્ ॥ ગોષુ પ્રયાતાસુ જવેન માત્સ્યાન્કિરીટિનં પ્રીતિયુતં ચ દૃષ્ટ્વા ।

પશૂન્સમાદાય તતો નિવૃત્તા ગોપાઃ સમસ્તાઃ પ્રયયુશ્ચ રાષ્ટ્રમ્ ॥