મહાભારત · અધ્યાય 4.52

કલાઃ કાષ્ઠાશ્ચ યુજ્યન્તે મુહૂર્તાશ્ચ દિનાનિ ચ ।
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ નક્ષત્રાણિ ગ્રહાસ્તથા ॥

ઋતવશ્ચાપિ યુજ્યન્તે તથા સંવત્સરા અપિ ।
એવં કાલવિભાગેન કાલચક્રં પ્રવર્તતે ॥

તેષાં કાલાતિરેકેણ જ્યોતિષાં ચ વ્યતિક્રમાત્ ।
પઞ્ચમે પઞ્ચમે વર્ષે દ્વૌ માસાવધિમાસકૌ ॥

એષામભ્યધિકા માસાઃ પઞ્ચ ચ દ્વાદશ ક્ષપાઃ ।
ત્રયોદશાનાં વર્ષાણામિતિ મે વર્તતે મતિઃ ॥

પૂર્વેદ્યુરેવ નિર્વૃત્તસ્તતો બીભત્સુરાગતઃ ॥

સર્વં યથાવચ્ચરિતં યદ્યદેભિઃ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
એવમેતદ્ભ્રુવં જ્ઞાત્વા તતો બીભત્સુરાગતઃ ॥

સર્વે પઞ્ચ મહાત્માનઃ સર્વે ધર્માર્થકોવિદાઃ ।
યેષાં યુધિષ્ઠિરો રાજા કસ્માદ્ધર્મેઽપરાધ્નુયુઃ ॥

કામાત્ક્રોધાચ્ચ લોભાચ્ચ કામક્રોધભયાદપિ ।
સ્નેહાદ્વા યદિ વા મોહાદ્ધર્મં નાત્યેતિ ધર્મજઃ ॥

અલુબ્ધાશ્ચૈવ કૌન્તેયાઃ કૃતવન્તશ્ચ દુષ્કરમ્ ।
ન ચાપિ કેવલં રાજ્યમિચ્છેયુસ્તે હ્યધર્મતઃ ॥

તદૈવ તે હિ વિક્રાન્તુમીષુઃ કૌરવનન્દનાઃ ।
ધર્મપાશનિબદ્ધાસ્તુ ન ચેલુઃ ક્ષત્રિયવ્રતાત્ ॥

યશ્ચાનૃત ઇતિ ખ્યાતઃ સ ચ ગચ્છેત્પરાભવમ્ ।
વૃણુયુર્માણં પાર્થા નાનૃતત્વં કથઞ્ચન ॥

પ્રાપ્તે તુ કાલે સ્વાનર્થાન્નોત્સૃજેયુર્નરર્ષભાઃ ।
અપિ વજ્રભૃતા ગુપ્તાંસ્તથાવીર્યા હિ પાણ્ડવાઃ ॥

પ્રતિયુદ્ધ્યેમ સમરે સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરમ્ ॥

તસ્માદ્યદત્ર કલ્યાણં લોકે સદ્ભિરનુષ્ઠિતમ્ ।
તત્સંવિધીયતાં શીઘ્રં મા વો હ્યર્થોઽભ્યગાત્પરમ્ ॥

ન હિ પશ્યામિ સન્ગ્રામે કદાચિદપિ કૌરવ ।
એકાન્તસિદ્ધિં રાજેન્દ્ર સમ્પ્રાપ્તશ્ચ ધનઞ્જયઃ ॥

સમ્પ્રવૃત્તે તુ સન્ગ્રામે ભાવાભાવૌ જયાજયૌ ।
અવશ્યમેકં સ્પૃશતો દૃષ્ટમેતદસંશયમ્ ॥

તસ્માદ્યુદ્ધોપચરિતં કર્મ વા ધર્મસંહિતમ્ ।
ક્રિયતામાશુ રાજેન્દ્ર સમ્પ્રાપ્તશ્ચ ધનઞ્જયઃ ॥

એકો હિ સમરે પાર્થઃ પૃથિવીં નિર્દહેચ્છરૈઃ . ભ્રાતૃભિઃ સહિતો ભૂત્વા કિં પુનઃ કૌરવાન્રણે ।
તસ્માત્સન્ધિં કુરુશ્રેષ્ઠ કુરુષ્વ યદિ મન્યસે ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

નાહં રાજ્યં પ્રદાસ્યામિ પાણ્ડવેભ્યઃ પિતામહ । ગ્રામં સેનાં ચ દાસાંશ્ચ સ્વલ્પં દ્રવ્યમપિ પ્રભો ।
યુદ્ધોપચારિકં યત્તુ તત્સર્વં સંવિધીયતામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભીષ્મસ્યોપરતે વાક્યે તથા દુર્યોધનસ્ય ચ ।
પ્રાપ્તમર્થ્યં ચ યદ્વાક્યં દ્રોણશ્વાહ દ્વિજોત્તમઃ ॥

યત્તુ યુદ્ધોપચરિતં ભવેદ્વા ધર્મસંહિતમ્ ।
કસ્ત્વયા સદૃશો લોકે ભૂયસ્ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥

અત્ર યા મામિકા બુદ્ધિઃ શ્રૂયતાં યદિ રોચતે ।
સર્વથા હિ મયા શ્રેયો વક્તવ્યં કુરુનન્દન ॥

રાજા બલચતુર્ભાગં ક્ષિપ્રમાદાય ગચ્છતુ . તતોઽપરશ્ચતુર્ભાગો ગાઃ સમાદાય ગચ્છતુ ।
વયં ચાર્ધેન સૈન્યસ્ય પ્રતિયોત્સ્યામ પાણ્ડવમ્ ॥

અહં ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ અશ્વત્થામા કૃપસ્તથા ।
પ્રતિયોત્સ્યામ બીભત્સુમાગતં કૃતનિશ્ચયમ્ ॥

એવં રાજા સુગુપ્તઃ સ્યાન્ન ક્લૈબ્યં ગન્તુમર્હતિ . મત્સ્યં વા પુનરાયાતમથવાપિ શતક્રતુમ્ ।
અહમાવારયિષ્યામિ વેલેવ મકરાલયમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદ્વાક્યં રુરુચે તેષાં દ્રોણેનોક્તં મહાત્મના ।
તથાહિ કૃતવાન્રાજા કૌરવાણામનન્તરમ્ ॥

ભીષ્મઃ પ્રસ્થાપ્ય રાજાનં ગોધનં તદનન્તરમ્ ।
સેનામુખ્યાન્વ્યવસ્થાપ્ય વ્યૂહિતું સમ્પ્રચક્રમે ॥

દ્રોણસ્યોપરતે વાક્યે ભીષ્મઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ । આચાર્ય મધ્યે તિષ્ઠ ત્વમશ્વત્થામા તુ સવ્યતઃ ।
કૃપઃ શારદ્વતો ધીમાન્પાર્શ્વં રક્ષતુ દક્ષિણમ્ ॥

વિકર્ણશ્ચ મહાવીર્યો દુર્મુખશ્ચ પરન્તપઃ । શકુનિઃ સૌબલશ્ચૈવ દુઃસહશ્ચ મહાબલઃ ।
દ્રોણસ્ય પાર્શ્વમજિતાઃ પાલયન્તુ મહાબલાઃ ॥

અગ્રતઃ સૂતપુત્રસ્તુ કર્ણસ્તિષ્ઠતુ દંશિતઃ ।
અહં સર્વસ્ય સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્સ્થાસ્યામિ પાલયન્ ॥

સર્વે મહારથાઃ શૂરા મહેષ્વાસા મહાબલાઃ ।
યુદ્ધ્યન્તુ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠમાગતં યત્નતો યુધિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અભેદ્યં પરસૈન્યાનાં વ્યૂહં વ્યૂહ્ય કુરૂત્તમઃ ।
વજ્રગર્ભં વ્રીહિમુખં પદ્મચન્દ્રાર્ધમણ્ડલમ્ ॥

તસ્ય વ્યૂહસ્ય પશ્ચાર્ધે ભીષ્મશ્ચાથોદ્યતાયુધઃ ।
સૌવર્ણં તાલમુચ્છ્રિત્ય રથે તિષ્ઠન્નશોભત ॥