મહાભારત · અધ્યાય 4.47

તતો દુર્યોધનો રાજા સમરે ભીષ્મમબ્રવીત્ ।
દ્રોણં ચ રથિશાર્દૂલં કૃપં ચ સુમહાબલમ્ ॥

ઉક્તોઽયમર્થ આચાર્ય મયા કર્ણેન ચાસકૃત્ ।
પુનરેવ ચ વક્ષ્યામિ ન હિ તૃપ્યામિ તદ્બ્રુવન્ ॥

પરાજિતૈર્વિવસ્તવ્યં તૈશ્ચ દ્વાદશવત્સરાન્ ।
વને જનપદેઽજ્ઞાતૈરેષ એવ પણો હિ નઃ ॥

તેષાં ન તાવન્નિર્વૃત્તો વત્સરઃ સ ત્રયોદશઃ ।
અજ્ઞાતવાસે બીભત્સુરથાસ્માભિઃ પરિશ્રુતઃ ॥

અનિર્વૃત્તે તુ નિર્વાસે યદિ બીભત્સુરાગતઃ ।
પુનર્દ્વાદશવર્ષાણિ વને વત્સ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

લોભાદ્વા તે ન જાનીયુરસ્માન્વા મોહ આવિશત્ ।
હીનાતિરિક્તમેતેષાં ભીષ્મો વેદિતુમર્હતિ ॥

અર્થાનાં હિ પુનર્દ્વૈધે નિત્યં ભવતિ સંશયઃ ।
અન્યથા ચિન્તિતો હ્યર્થઃ પુનર્ભવતિ ચાન્યથા ॥

ઉત્તરં માર્ગમાણાનાં માત્સ્યસેનાં યુયુત્સતામ્ ।
યદિ બીભત્સુરાયાતઃ કિન્તુ કૃત્યમતઃ પરમ્ ॥

ત્રિગર્તાનાં કૃતં કાર્યં પાણ્ડવાનાં ચ માર્ગણમ્ ।
વિપ્રકારૈર્હિ માત્સ્યેન સુશર્મા બાધિત પુરા ॥

તેષાં ભયાભિપન્નાનાં વસ્તાનાં ત્રાણભિચ્છતામ્ ।
અભયં યાચમાનાનાં તદાઽસ્માભિઃ પરિશ્રુતમ્ ॥

પ્રથમં વૈર્ગ્રહીતવ્યં માત્સ્યાનાં ગોધનં મહત્ ।
અષ્ટમ્યાશ્ચાપરાહ્ણે તુ ઇતિ નસ્તૈઃ સમાહિતમ્ ॥

નવમ્યાં પુનરસ્માભિઃ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ।
ઇમા ગાવો ગ્રહીતવ્યા યાતે મત્સ્યે ગવામ્પદમ્ ॥

ઇત્યેવં નિશ્ચયોઽસ્માકં મન્ત્રોઽભૂન્નાગસાહ્વયે ।
પાણ્ડવાનાં પરિજ્ઞાને સર્વેષાં નઃ પરસ્પરમ્ ॥

તે વા ગાશ્ચ નયિષ્યન્તિ યદિ વા સ્યુઃ પરાજિતાઃ ।
અસ્માન્વાઽપ્યતિસન્ધાય કુર્યુર્માત્સ્યેન સન્ગતિમ્ ॥

અથવા તાનુપાદાય માત્સ્યો જાનપદૈઃ સહ ।
સર્વથા સેનયા સાર્ધમસ્માનેષ યુયુત્સતિ ॥

તેષામેકો મહાવીર્યઃ કશ્ચિદેવ પુનઃસરઃ ।
અસ્માઞ્જેતુમિહાયાતો માત્સ્યો વાઽપિ સ્વયં ભવેત્ ॥

યદ્યેષ રાજા માત્સ્યાનાં યદિ બીભત્સુરાગતઃ ।
સર્વૈર્યોદ્ધવ્યમસ્માભિરિતિ નઃ સમયઃ કૃતઃ ॥

અથ કસ્માત્થિતા હ્યેતે રથેષુ રથિસત્તમાઃ . ભીષ્મદ્રોણકૃપાઃ કર્ણો વિકર્ણો દ્રૌણિરેવ ચ ।
સમ્ભ્રાન્તમનસઃ સર્વે પ્રાપ્તે હ્યસ્મિન્ધનઞ્જયે ॥

નાન્યત્ર યુદ્ધાચ્છ્રેયોસ્તિ તથાઽત્મા પ્રણિધીયતામ્ ।
સર્વલોકેન વા યુદ્ધં દેવૈર્વાઽસ્તુ સવાસવૈઃ ॥

અનાચ્છિન્ને ધનેઽસ્માકમથ શક્રેણ વજ્રિણા ।
યમેન વાઽપિ સન્ગ્રામે કો હાસ્તિનપુરં વ્રજેત્ ॥

શરૈરભિપ્રણુન્નાનાં ભગ્નાનાં ગહને વને ।
કો હિ જીવેત્પદાતીનાં ભવેદશ્વેષુ સંશયઃ ॥

આચાર્યં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ।
જાનામિ ચ મતં તેષામતસ્ત્રાસયતીવ નઃ ॥

અર્જુને ચાપિ સમ્પ્રીતિમધિકામુપલક્ષયે . તથા દૃષ્ટ્વા હિ બીભત્સુમુપાયાન્તં પ્રશંસતિ ।
યથા સેના ન ભજ્યેત તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥

અદેશિકા હ્યરણ્યેઽસ્મિન્કૃચ્છ્રે શત્રુવશં ગતા ।
યથા ન વિભ્રમેત્સેના તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥

અશ્વાનાં હેષિતં શ્રુત્વા કા પ્રશંસા ભવેત્પરે ।
સ્થાને વાઽપિ વ્રજન્તો વા સદા હેષન્તિ વાજિનઃ ॥

સદા ચ વાયવો વાન્તિ નિત્યં વર્ષતિ વાસવઃ ।
સ્તનયિત્નોશ્ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે બહુશસ્તથા ॥

ભીષયન્પાણ્ડવેયેભ્યો ભવાન્સર્વાનિમાઞ્જનાન્ ।
પ્રમુખે સર્વસૈન્યાનામબદ્ધં બહુ ભાષતે ॥

યથૈવાશ્વાન્માર્ગમાણાસ્તાનેવાભિપરીપ્સવઃ ।
હેષિતાનીવ શૃણ્વન્તિ તદિદં ભવતસ્તથા ॥

કિમત્ર કાર્યં પાર્થસ્ય કથં વા સ પ્રશસ્યતે ।
અન્યત્ર કામાદ્દ્વેષાદ્વા રોષાદ્વાઽસ્માસુ કેવલમ્ ॥

આચાર્યા વૈ કારુણિકાઃ પ્રાજ્ઞાશ્ચાપાયદર્શિનઃ ।
નૈતે મહાહવે ઘોરે સમ્પ્રષ્ટવ્યાઃ કથઞ્ચન ॥

પ્રાસાદેષુ વિચિત્રેષુ ગોષ્ઠીપાનાશનેષુ ચ ।
કથા વિચિત્રાઃ કુર્વાણાઃ પણ્ડિતાસ્તત્ર સોભનઃ ॥

બહૂન્યાશ્ચર્યરૂપાણિ કુર્વતે જનસંસદિ ।
ઇષ્વસ્ત્રે ચાપસન્ધાને પણ્ડિતાસ્તત્ર શોભનાઃ ॥

પરેષાં વિવરજ્ઞાને મનુષ્યાચરિતેષુ ચ ।
અન્નસંસ્કારદોષેષુ પણ્ડિતાસ્તત્ર શોભનાઃ ॥

પણ્ડિતાન્પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પરેષાં ગુણવાદિનઃ ।
વિધીયતાં તથા નીતિર્યથા વધ્યેત વૈ પરઃ ॥

ગાવશ્ચૈતાઃ પ્રતિષ્ઠન્તાં સેનાં વ્યૂહન્તુ માચિરમ્ ।
આરક્ષાશ્ચ વિધીયન્તાં યત્ર યોત્સ્યામહે પરૈઃ ॥