મહાભારત · અધ્યાય 4.39

સ રાજધાન્ય નિર્યાય વૈરાટિરકુતોભયઃ ।
પ્રયાહીત્યબ્રવીત્સૂતં યત્ર તે કુરવો ગતાઃ ॥ 1 ॥

સમવેતાન્કુરૂન્સર્વાઞ્જિગીષૂનવજિત્ય વૈ ।
ગાશ્ચૈતાઃ ક્ષિપ્રમાદાય પુનરેષ્યામ્યહં પુરમ્ ॥ 2 ॥

તતસ્તાંશ્ચોદયામાસ સદશ્વાન્પાણ્ડુનન્દનઃ ॥ 3 ॥

તે હયા નરસિંહેન ચોદિતા વાતરંહસઃ ।
આલિખન્ત ઇવાકાશમૂહુઃ કાઞ્ચનમાલિનઃ ॥ 4 ॥

નાતિદૂરમથો ગત્વા માત્સ્યપુત્રધનઞ્જયૌ ।
અવૈક્ષેતામવિત્રસ્તૌ કુરૂણાં બલિનાં બલમ્ ॥ 5 ॥

શ્મશાનમભિતો ગત્વા શૂરૌ દદૃશતુઃકુરૂન્ ॥ 6 ॥ તદનીકં મહત્તેષાં વિસ્તૃતં સાગરોપમમ્ ।

સર્પમાણમિવાકાશે વનં બહુલપાદપમ્ ॥ 7 ॥ દદૃશે પાર્થિવો રેણુર્જનિતસ્તેન સર્પતા ।

દૃષ્ટિપ્રણાશો ભૂતાનાં દિવસ્પૃક્કુરુસત્તમ ॥ 8 ॥ તદનીકમથો વીક્ષ્ય ગજાશ્વરથસન્કુલમ્ ।

કર્ણદુર્યોધનકૃપૈર્ગુપ્તં શાન્તનવેન ચ ।
દ્રોણેન સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસેન ધીમતા ॥ 9 ॥

હૃષ્ટરોમા ભયોદ્વિગ્નો નિમીલ્ય સ્વદૃશૌ તદા ।
કમ્પમાનશરીરશ્ચ પાર્થં વૈરાટિરબ્રવીત્ ॥ 10 ॥

નોત્સહે કુરુભિર્યોદ્ધું રોમહર્ષં હિ પશ્ય મે । બહુપ્રવીરમત્યુગ્રં દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ।
પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોમિ કુરુસૈન્યં ભયાનકમ્ ॥ 11 ॥

નાશંસે ભારતીં સેનાં પ્રવેષ્ટું ભીમકાર્મુકામ્ ।
દેવૈરપિ સહેન્દ્રેણ ન શક્યં કિમ્પુનર્નરૈઃ ॥ 12 ॥

રથનાગાશ્વકલિલં પત્તિધ્વજસમાકુલમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ હિ પરાનીકં મનઃ પ્રવ્યથતીવ મે ॥ 13 ॥

યત્ર દ્રોણશ્ચ ભીષ્મશ્ચ કૃપઃ કર્ણો વિવિંશતિઃ . અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લિકઃ ।
દુર્યોધનસ્તથા રાજા વીરો દુર્મર્ષણઃ પરઃ ॥ 14 ॥

નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ।
મત્તા ઇવ મહાનાગા યુક્તધ્વજપતાકિનઃ ॥ 15 ॥

નીતિમન્તો મહેષ્વાસાઃ સર્વાર્થકૃતનિશ્ચયાઃ ।
તાઞ્જેતું સમરે શૂરાન્દુર્બુદ્ધિરહમાગતઃ ॥ 16 ॥

દૃષ્ટ્વૈવ હિ કુરૂન્સર્વાન્વ્યૂઢાનીકાન્પ્રહારિણઃ ।
હૃષિતાનિ ચ રોમાણિ કશ્મલેનાહતં મનઃ ॥ 17 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દૃષ્ટ્વા તુ મહતીં સેનાં કુરૂણાં દૃઢધન્વિનામ્ ।
પરિદેવયતે મન્દઃ સકાશે સવ્યસાચિનઃ ॥ 18 ॥

ત્રિગર્તાન્મે પિતા યાતઃ શૂન્યે વૈ પ્રણિધાય મામ્ ।
સર્વાં સેનામુપાદાય ન મે સન્તીહ સૈનિકાઃ ॥ 19 ॥

અહમેકો બહૂન્બાલઃ કૃતાસ્ત્રાનકૃતશ્રમઃ ।
પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નોતિ નિવર્તય બૃહન્નલે ॥ 20 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તં તથા વાદિનં તત્ર બીભત્સુઃ પ્રત્યભાષત ।
સમ્પ્રહસ્ય પુનસ્તં વૈ સર્વલોકમહારથઃ ॥ 21 ॥

ભયેન દીનરૂપોઽસિ દ્વિષતાં હર્ષવર્ધનઃ ।
ન ચ તાવત્કૃતં કિઞ્ચિત્પરૈઃ કર્મ રણાજિરે ॥ 22 ॥

સ્વયમેવ ચ મામાત્થ નય માં કૌરવાન્પ્રતિ ।
સોહં ત્વાં તત્ર નેષ્યામિ યત્રૈતે બહુલા ધ્વજાઃ ॥ 23 ॥

મધ્યમામિષગૃધ્રૂનાં કુરૂણામાતતાયિનામ્ . નેષ્યામિ ત્વાં મહાબાહો મા ત્વં હિ વિમના ભવ ।
સમુદ્રમિવ ગમ્ભીરં કુરુસૈન્યમરિન્દમ ॥ 24 ॥

સ્ત્રીસકાશે પ્રતિજ્ઞાય પુરુષાણાં હિ શૃણ્વતામ્ ।
વિકત્થમાનો નિર્યાત્વા બ્રૂષિ કિં નાત્ર યુદ્ધ્યસે ॥ 25 ॥

તથા સ્ત્રીષુ પ્રતિશ્રુત્ય પૌરુષં પુરુષેષુ ચ ।
રથમારુહ્ય નિર્યાત્વા કિમર્થં નાવબુધ્યસે ॥ 26 ॥

ન ચેદ્વિજિત્ય ગાસ્ત્વં હિ નગરં પ્રતિયાસ્યસિ ।
પ્રહસિષ્યન્તિ વીરાસ્ત્વાં નરા નાર્યશ્ચ સન્ગતાઃ ॥ 27 ॥

અહમપ્યસ્મિ સૈરન્ધ્ર્યા સ્તુતઃ સારથ્યકર્મણિ ।
નાહં શક્નોમ્યનિર્જિત્ય ગાઃ પ્રયાતું પુરં પ્રતિ ॥ 28 ॥

સ્તોત્રેણ ચૈવ સૈરન્ધ્ર્યાસ્તવ વાક્યેન ચોદિતઃ ।
કથં ન યુદ્ધ્યેયમહં કુરૂનેતાન્સ્થિરો ભવ ॥ 29 ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

કામં હરન્તુ માત્સ્યાનાં ભૂયાંસઃ કુરવો ધનમ્ ।
પ્રહસન્તુ ચ માં નાર્યો નરા વાઽપિ બૃહન્નલે ॥ 30 ॥

સન્ગ્રામેણ ન મે કાર્યં ગાવો ગચ્છન્તુ ચાપિ મે ।
નગરં ચ પ્રવેક્ષ્યામિ પશ્યતસ્તે બૃહન્નલે ॥ 31 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા પ્રાદ્રવદ્ભીતો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય કુણ્ડલી ।
ત્યક્ત્વા માનં સુસન્ત્રસ્તો વિસૃજ્ય સશરં ધનુઃ ॥ 32 ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

નૈષ શૂરૈઃ સ્મૃતો ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય પલાયનમ્ ।
શ્રેયો હિ મરણં યુદ્ધે ન ભીતસ્ય પલાયનમ્ ॥ 33 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ કૌરવ્યઃ સોઽવપ્લુત્ય રથોત્તમાત્ । તમન્વધાવદ્ધાવન્તં રાજપુત્રં ધનઞ્જયઃ ।
દીર્ઘાં વેણીં વિધૂન્વાનઃ સાધુ રક્તે ચ વાસસી ॥ 34 ॥

વિક્રમન્તં પદન્યાસૈર્નમયન્તં ચ ભૂતલમ્ . વિધૂય વેણીં ધાવન્તમજાનન્તોઽર્જુનં તદા ।
સૈનિકાઃ પ્રાહસન્કેચિદ્યોષિદ્રૂપમવેક્ષ્ય તમ્ ॥ 35 ॥

તં ચ શીઘ્રં પ્રધાવન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય કુરવોઽબ્રુવન્ ।
કોઽયં ધાવત્યસઙ્ગેન પૂર્વં મુક્ત્વા રથોત્તમમ્ ॥ 36 ॥

ક એષ વેષસઞ્ચ્છન્નો ભસ્મનેવ હુતાશનઃ ।
કિઞ્ચિદસ્ય યથા પુંસઃ કિઞ્ચિદસ્ય યથા સ્ત્રિયઃ ॥ 37 ॥

ઇત્યેવં સૈનિકાઃ પ્રાહુર્દ્રોણસ્તાનિદમબ્રવીત્ ।
આચાર્યઃ કુરુપાણ્ડૂનાં મતૌ શુક્રાઙ્ગિરોપમઃ ॥ 38 ॥

કિં વિચારેણ વઃ કાર્યમેતેનાનુસૃતેન વા । ધાવન્તમનુધાવંશ્ચ નિર્ભયો ભયવિપ્લુતમ્ ।
વેણીકલાપં નિર્ધૂય પ્રવિભાતિ નરર્ષભઃ ॥ 39 ॥

આકારમર્જુનસ્યેવ ક્લીબરૂપં બિભર્તિ ચ ।
રૂપેણ પાર્થસદૃશઃ સ્ત્રીવેષસમલન્કૃતઃ ॥ 40 ॥

તદેવૈતચ્છિરોગ્રીવં તૌ બાહૂ પરિઘોપમૌ ।
તત્તદેવાસ્ય વિક્રાન્તં નાયમન્યો ધનઞ્જયાત્ ॥ 41 ॥

અમરેષ્વિવ દેવેન્દ્રો મનુષ્યેષુ ધનઞ્જયઃ ।
એકઃ કોસ્માનુપાયાયાદન્યો લોકે ધનઞ્જયાત્ ॥ 42 ॥

દ્રોણેન ચૈવમુક્તસ્તુ કર્ણઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્ ।
એકઃ પુત્રો વિરાટસ્ય શૂન્યે સન્નિહિતઃ પુરે ॥ 43 ॥

સ એષ કિલ નિર્યાતો બાલભાવાન્ન પૌરુષાત્ ।
ક્લીબં વૈ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ ॥ 44 ॥

છન્નં સત્રેણ વૈ નૂનં જાનીધ્વં યાન્તમર્જુનમ્ . તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સન્ગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ ।
કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ॥ 45 ॥

ઉત્તરઃ સારથિં કૃત્વા નિર્યાતો નગરાદ્બહિઃ ।
સ નો મન્યે ધ્વજં દૃષ્ટ્વા ભીત એષ પલાયતિ ॥ 46 ॥
કૃપ ઉવાચ ।

નૂનં તમેવ ધાવન્તં જિઘૃક્ષતિ ધનઞ્જયઃ ।
સારથિં હ્યુત્તરં કૃત્વા સ્વયં યોદ્ધુમિહેચ્છતિ ॥ 47 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પૃથક્પૃથક્ ।
ન ચ વ્યવસિતું વીરા અર્જુનં શક્નુવન્તિ તે ॥ 48 ॥

દુર્યોધન ઉવાચેદં સૈનિકાન્રથસત્તમાન્ . અર્જુનો વાસુદેવો વા રામઃ પ્રદ્યુમ્ન એવ વા ।
તે હિ નઃ પ્રતિસંયાતું સન્ગ્રામે ન હિ શક્નુયુઃ ॥ 49 ॥

અન્યો વૈ ક્લીબરૂપેણ યદ્યાગચ્છેદ્ગવાં પદમ્ । શસ્ત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્પયિત્વા પાતયિષ્યામિ ભૂતલે ।
કથમેકતરસ્તેષાં સમસ્તાન્યોધયેત્કુરૂન્ ॥ 50 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

છન્નં તથા તં વેષેણ પાણ્ડવં પ્રેક્ષ્ય સૈનિકાઃ । અર્જુનેતિ ચ નેત્યેવ ન વ્યવસ્યન્તિ તે પુનઃ ।
ઇતિ સ્મ કુરવઃ સર્વે વિમૃશન્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥ 51 ॥

દૃઢેવધી મહાસત્ત્વઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
અદ્યાગચ્છતિ ચેદ્યોદ્ધું સર્વં સંશયિતં બલમ્ ॥ 52 ॥

ન ચાપ્યન્યતરં તત્ર વ્યવસ્યન્તિ ધનઞ્જયાત્ ॥ 53 ॥

ઉત્તરં તુ પ્રધાવન્તમનુદ્રુત્ય ધનઞ્જયઃ ।
ગત્વા શતપદં તૂર્ણં કેશપક્ષે પરામૃશત્ ॥ 54 ॥

મા મા ગૃહાણ ભદ્રં તે દાસોઽહં તે બૃહન્નલે । ઇતિ વાદિનમેવાશુ ધાવન્તં તરસાઽગ્રહીત્ ।
વિરાટપુત્રં બીભત્સુર્બલવાનરિમર્દનઃ ॥ 55 ॥

સોઽર્જુનેન પરામૃષ્ટઃ પર્યદેવયદાર્તવત્ ।
બહુલં કૃપણં ચૈવ વિત્તં પ્રાવેદયદ્બહુ ॥ 56 ॥

સુવર્ણમણિમુક્તાનાં યદ્યદિચ્છસિ દદ્મિ તે ।
હસ્તિનોશ્વાન્રથાન્ગાવઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમલઙ્કૃતાઃ ॥ 57 ॥

શાતકુમ્ભસ્ય શુદ્ધસ્ય શ્રેષ્ઠસ્ય રજતસ્ય ચ ।
દદામિ શતનિષ્કં તે મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ॥ 58 ॥

ષષ્ટિં સ્વલન્કૃતાઃ કન્યા ગ્રામમેકં દદામિ તે ।
મુઞ્ચ માં ત્વં ભૃશં દીનં વિહ્વલં ભયકમ્પિતમ્ ॥ 59 ॥

મણીનષ્ટૌ ચ વૈડૂર્યાન્હેમબદ્ધાન્મહાપ્રભાન્ ।
હેમદણ્ડપ્રતિચ્છન્નં રથં યુક્તં તુ વાજિભિઃ ॥ 60 ॥

મત્તાંશ્ચ દશ માતઙ્ગાન્મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ।
ગમિષ્યામિ પુરં ષણ્ડ દ્રષ્ટું માતરમદ્ય તામ્ ॥ 61 ॥

એકોઽહમેવ મે માતુઃ કુમારઃ કિં બ્રુવે તતઃ ।
વિધિરેવંવિધે કાલે ત્વદ્વશં કુરુતે હિ મામ્ ॥ 62 ॥

માત્સ્યસ્ય પુત્રો બાલોઽહં તેન ચાસ્મિ સુપોષિતઃ ।
માતૃપાર્શ્વશયાનોઽહમસ્પૃષ્ટાતપવાયુમાન્ ॥ 63 ॥

અદૃષ્ટબાલયુદ્ધોઽહં કુતસ્તે કુરવઃ કુતઃ ।
માતૃપાર્શ્વં ગમિષ્યામિ મુઞ્ચ માં ત્વં બૃહન્નલે ॥ 64 ॥

પ્રલયાર્ણવસન્કાશં દૃશ્યતે કૌરવં બલમ્ ॥ 65 ॥

સ્ત્રીણાં મધ્યેઽહમજ્ઞાનાદ્વીર્યશૌર્યાઙ્કિતાં ગિરમ્ । ઉક્તો યૌવનગર્વેણ કો જેતું શક્નુયાત્કુરૂન્ ।
અમુક્ત્વા માં યદિ નયેર્મરિષ્યામિ તવાગ્રતઃ ॥ 66 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમાદીનિ વાક્યાનિ વિલપન્તમચેતસમ્ ।
પ્રસભં પુરુષવ્યાઘ્રો રથસ્યાન્તિકમાનયત્ ॥ 67 ॥

અથૈનમબ્રવીત્પાર્થો ભયાર્તં નષ્ટચેતસમ્ ॥ 68 ॥

અહં યોત્સ્યામિ કૌરવ્યૈર્હયાન્સંયચ્છ મેતિ મામ્ ।
આદદાનઃ કિમર્થં ત્વં પલાયનપરોઽભવઃ ॥ 69 ॥

યુધ્યસ્વ કૌરવૈઃ સાર્ધં વિજયસ્તે ભવિષ્યતિ । યસ્ય યન્તાસ્મ્યહં યુદ્ધે સંયચ્છામિ હયોત્તમાન્ ।
રાજ્ઞો વા રાજપુત્રસ્ય તસ્ય યુદ્ધે જયો ધ્રુવમ્ ॥ 70 ॥

સર્વથોત્તર યુધ્યસ્વ યન્ત્રા સહ મયા કુરૂન્ ।
જિત્વા મહીં યશઃ પ્રાપ્ય ભોક્ષ્યસે સકલામિમામ્ ॥ 71 ॥

હતો વા પ્રાપ્સસે સ્વર્ગં ન શ્રેયસ્તે પલાયનમ્ ॥ 72 ॥

અદ્ય સર્વાન્કુરૂઞ્જિત્વા યથા જયમવાપ્સ્યસિ ।
તથાઽહં પ્રયતિષ્યેઽત્ર સહાયોઽત્ર મતો હ્યહમ્ ॥ 73 ॥

યદિ નોત્સહસે યોદ્ધું શત્રુભિઃ શત્રુકર્શન ।
એહિ મે ત્વં હયાન્યચ્છ યુધ્યમાનસ્ય શત્રુભિઃ ॥ 74 ॥

પ્રયાહ્યેતદ્રથાનીકં મદ્બાહુપરિરક્ષિતઃ . અપ્રધૃષ્યતમં ઘોરં ગુપ્તં ઘોરૈર્મહારથૈઃ ।
મા ભૈસ્ત્વં રાજપુત્રાગ્ર્ય ક્ષત્રિયોસિ પરન્તપ ॥ 75 ॥

અહં તૈઃ કુરુભિર્યોત્સ્યે પ્રત્યાનેષ્યામિ તે પશૂન્ ।
પ્રવિશૈતદ્રથાનીકમપ્રધૃષ્યં દુરાસદમ્ ॥ 76 ॥

યન્તા ભવ નરશ્રેષ્ઠ યોત્સ્યેઽહં કુરુભિઃ સહ ।
શૂરાન્સમરચણ્ડાંશ્ચ નયિષ્યે યમસાદનમ્ ॥ 77 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવાણો વૈરાટિં બીભત્સુરપરાજિતઃ ।
સમાશ્વાસ્ય ભયાર્તં તમુત્તરં ભરતર્ષભઃ ॥ 78 ॥

ઇતસ્તતો વિવેષ્ટન્તમકામં ભયપીડિતમ્ ।
રથમારોપમાયાસ પાર્થઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥ 79 ॥

તમારોપ્ય રથોપસ્થે વિલપન્તં ધનઞ્જયઃ । ગાણ્ડીવં ધનુરાદાતુમુપાયાત્તાં શમીં પ્રતિ ।

ઉત્તરં તં સમાશ્વાસ્ય કૃત્વા યન્તારમર્જુનઃ ॥ 80 ॥