મહાભારત · અધ્યાય 4.38

મહાજનસમક્ષં તુ સ્ત્રીણાં મધ્યે વિશેષતઃ ।
ગવાધ્યક્ષેણ સમ્પ્રોક્તો વિરાટતનયસ્તદા ॥ 1 ॥

સ્ત્રીમધ્ય ઉક્તસ્તેનાસૌ વાક્યં તેજઃપ્રવર્ધનમ્ ।
અન્તઃપુરે શ્લાઘમાન ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 2 ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

અદ્યાહમનુગચ્છેયં દૃઢધન્વા ગવાં પદમ્ ।
યદિ મે સારથિઃ કશ્ચિદ્ભવેદશ્વેષુ કોવિદઃ ॥ 3 ॥

તમેવ નાધિગચ્છામિ યો મે યન્તા સમો ભવેત્ ।
પશ્યધ્વં સારથિં શીઘ્રં મમ યુક્તં પ્રયાસ્યતઃ ॥ 4 ॥

અષ્ટાવિંશતિરાત્રં વા માસં વા નૂનમન્તતઃ ।
યત્તદાસીન્મહાયુદ્ધં તત્ર મે સારથિર્હતઃ ॥ 5 ॥

યદ્યહં ત્વધિગચ્છેયં યો મે યન્તા ભવેદ્યુધિ ।
ત્વરાવાનદ્ય યાસ્યામિ સમુચ્છ્રિતમહાધ્વજઃ ॥ 6 ॥

વિગાહ્ય તત્પરાનીકં ગજવાજિરથાકુલમ્ ।
શસ્ત્રપ્રતાપાન્નિર્વીર્યાન્કુરૂઞ્જિત્વાઽનયે પશૂન્ ॥ 7 ॥

દુર્યોધનં વિકર્ણં ચ કર્ણં વૈકર્તનં કૃપમ્ ।
દ્રોણં ચ સહ પુત્રેણ મહેષ્વાસાન્સમાગતાન્ ॥ 8 ॥

વિદ્રાવયિત્વા સન્ગ્રામે દાનવાન્મઘવાનિવ ।
અનેનૈવ મુહૂર્તેન પુનઃ પ્રત્યાનયે પશૂન્ ॥ 9 ॥

શૂન્યમાજ્ઞાય કુરવઃ પ્રયાન્ત્યાદાય ગોધનમ્ ।
કિં ન શક્યં ચ તૈઃ કર્તું યદહં તત્ર નાભવમ્ ॥ 10 ॥

પશ્યયુરદ્ય મે વીર્યં કુરવસ્તે સમાગતાઃ ।
કિન્નુ પાર્થોઽર્જુનઃ સાક્ષાદિતિ મંસ્યન્તિ માં પરે ॥ 11 ॥
વૈશમ્પયાન ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્ત્રીષુ ચાત્મપ્રશંસનમ્ ।
નામર્ષયત પાઞ્ચાલી બીભત્સોઃ પરિકીર્તનમ્ ॥ 12 ॥

શ્રુત્વા તદર્જુનો વાક્યમુત્તરેણ પ્રભાષિતમ્ ।
અતીતસમયે કાલે પ્રિયાં ભાર્યામભાષત ॥ 13 ॥

દ્રુપદસ્ય સુતાં રાજ્ઞઃ પાઞ્ચાલીં રૂપસમ્મતામ્ . સત્યાર્જવગુણોપેતાં ભર્તુઃ પ્રિયહિતૈષિણીમ્ ।
ઉવાચ રહસિ પ્રીતઃ કૃષ્ણાં સર્વાર્થકોવિદઃ ॥ 14 ॥

ઉત્તરાં બ્રૂહિ પાઞ્ચાલિ ગત્વા ક્ષિપ્રં શુચિસ્મિતે ॥ 15 ॥

ઇયં કિલ પુરા યુદ્ધે ખાણ્ડવે સવ્યસાચિનઃ . સારથિઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય પાર્થસ્ય તુ બૃહન્નલા ।
મહાઞ્જયો ભવેદ્યુદ્ધે સા ચેદ્યન્તા બૃહન્નલા ॥ 16 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા ચોદિતા તદા હ્યેન હ્યર્જુનેન શુચિસ્મિતા ।
પાઞ્ચાલી ચ તદાઽગમ્ય ઉત્તરાયા નિવેશનમ્ ॥ 17 ॥

જ્ઞાત્વા તુ સમયાન્મુક્તં ચન્દ્રં રાહુમુખાદિવ ।
યુધિષ્ઠિરં ધર્મપરં સત્યાર્જવપથે સ્થિતમ્ ॥ 18 ॥

અમર્ષયન્તી તદ્દુઃખં કૃષ્ણા કમલલોચના ।
ઉત્તરામાહ વચનં સખીમધ્યે વિલાસિનીમ્ ॥ 19 ॥

યોઽયં યુવા વારણયૂથપોપમો બૃહન્નલાઽસ્મીતિ જનોઽભ્યભાષત ।
પુરાઽપિ પાર્થસ્ય સ સારથિસ્તદા ધનુર્ધરાણાં પ્રવરસ્ય મન્યે ॥ 20 ॥

એતેન વા સારથિના તદાઽર્જુનઃ સદેવગન્ધર્વમહાસુરોરગાન્ ।
સર્વાણિ ભૂતાન્યજયસ્તસ વીર્યવાનતર્પયચ્ચાપિ હિરણ્યરેતસમ્ ॥ 21 ॥

યદસ્ય સંસ્થામપિ તસ્ય સંયુગે જાનામિ વીર્યં પરવીરમધ્યગમ્ ।
સન્ગૃહ્ય રશ્મીનપિ ચાસ્ય વીર્યવાનાદાય ચાપં પ્રયયૌ રથે સ્થિતઃ ॥ 22 ॥

ન સર્વભૂતાનિ ન દેવદાનવા ન ચાપિ સર્વે કુરવઃ સમાગતાઃ ।
ધનં હરેયુસ્તવ જાતુ ધન્વિનો બૃહન્નલા તૂત્તરસારથિર્યદિ ॥ 23 ॥

ધનુષ્યનવમશ્ચાસીત્તસ્ય શિષ્યો મહાત્મનઃ ।
સુદૃષ્ટપૂર્વો હિ મયા ચરન્ત્યા પાણ્ડવાલયે ॥ 24 ॥

સ ચાનેન સહાયેન ખાણ્ડવં ચાદહત્પુરા ।
અર્જુનસ્ય તદાઽનેન સન્ગૃહીતા હયોત્તમાઃ ॥ 25 ॥

તેન સારથિના પાર્થઃ સર્વભૂતાનિ સર્વશઃ ।
અજયત્ખાણ્ડવપ્રસ્થે ન હિ યન્તાઽસ્તિ તાદૃશઃ ॥ 26 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સૈરન્ધ્રિસહિતા ઉત્તરા ભ્રાતુરબ્રવીત્ ।
અભ્યર્થયૈનાં સારથ્યે વીર શીઘ્રં બૃહન્નલામ્ ॥ 27 ॥

શિક્ષિતૈષા હિ સારથ્યે નર્તને ગીતવાદિતે ।
સૈરન્ધ્ય્રાહ મહાપ્રાજ્ઞા સ્તુવન્તી વૈ બૃહન્નલામ્ ॥ 28 ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

સૈરન્ધ્રિ જાનાસિ મમ વ્રતં હિ ક્લીબેન પુંસા ન હિ સંવદામ્યહમ્ ।
સોહં ન શક્ષ્યામિ બૃહન્નલાં શુભે વક્તું સ્વયં યચ્છ હયાન્મમેતિ ॥ 29 ॥
સૈરન્ધ્ર્યુવાચ ।

ભયકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે ન વ્રતં નાવ્રતં પુનઃ । યથા દુઃખં પ્રતરતિ કર્તું યુક્તં ચરેદ્બુધઃ ।
ઇતિ ધર્મવિદઃ પ્રાહુસ્તસ્માદ્વાચ્યા બૃહન્નલા ॥ 30 ॥

યેયં કુમારી સુશ્રોણી ભગિની તે યવીયસી ।
અસ્યાસ્તુ વચનં વીર કરિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ 31 ॥

યદિ તે સારથિઃ સા સ્યાત્કુરૂન્સર્વાન્ન સંશયઃ ।
જિત્વા ગાશ્ચ સમાદાય ધ્રુવમાગમનં ભવેત્ ॥ 32 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સ સૈરન્ધ્ર્યા ભગિનીં પ્રત્યભાષત ।
ગચ્છ ત્વમનવદ્યાઙ્ગિ તામાનય બૃહન્નલામ્ ॥ 33 ॥

સા પ્રાદ્રવત્કાઞ્ચનમાલ્યધારિણી જ્યેષ્ઠેન ભ્રાત્રા પ્રહિતા યશસ્વિની ।
ભ્રાતુર્નિયોગં તુ નિશમ્ય સુભ્રુઃ શુભાનના હાટકવજ્રભૂષિતા ॥ 34 ॥

સા વજ્રમુક્તામણિહેમકુણ્ડલા મૃદુક્રમા ભ્રાતૃનિયોગચોદિતા ।
પ્રદક્ષિણાવર્તતનુઃ શિખણ્ડિની પદ્માનના પદ્મદલાયતાક્ષી ॥ 35 ॥

તન્વી સમાઙ્ગી મૃદુમન્દ્રલોચના માત્સ્યસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા વિલાસિની ।
સા નર્તનાગારમરાલપક્ષ્મા શતહ્રદા મેઘમિવાન્વપદ્યત ॥ 36 ॥

સા નાગનાસોપમસંહિતોરૂરનિન્દિતા વેદિવિલગ્નમધ્યા ।
આસાદ્ય તસ્થૌ વરમાલ્યધારિણી પાર્થં શુભા નાગવધૂરિવ દ્વિપમ્ ॥ 37 ॥

તામાગતામાયતતામ્રલોચનામવેક્ષ્ય પાર્થઃ સમયેઽભ્યભાષત ॥ 38 ॥

કિમાગતા કાઞ્ચનમાલ્યધારિણી સુગાત્રિ કિઞ્ચિત્ત્વરિતાઽસિ સુભ્રુ ।
કિં તે મુખં સુન્દરિ ન પ્રસન્નમાચક્ષ્વ શીઘ્રં મમ ચારુહાસિનિ ॥ 39 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા વજ્રવૈડૂર્યવિકારકુણ્ડલા વિનિદ્રપદ્મોત્પલપન્નગન્ધિની ।
પ્રસન્નતારાધિપસન્નિભાનના પાર્થે કુમારી વચનં બભાષે ॥ 40 ॥
ઉત્તરોવાચ ।

હરન્તિ વિત્તં કુરવાઃ પિતુર્મે શતં સહસ્રાણિ ગવાં બૃહન્નલે ।
સા ભ્રાતુરશ્વાન્મમ સંયમસ્વ પુરા પરે દૂરતરં હરન્તિ ગાઃ ॥ 41 ॥

સૈરન્ધ્રિરાખ્યાતિ બૃહન્નલે ત્વાં સુશિક્ષિતા સન્ગ્રહણે રથાશ્વયોઃ ।
અહં મરિષ્યામિ ન મેઽત્ર સંશયો મયા વૃતા તત્ર ન ચેદ્ગમિષ્યસિ ॥ 42 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથા નિયુક્તો નરદેવકન્યયા નરોત્તમઃ પ્રીતમના ધનઞ્જયઃ ।
ઉવાચ પાર્થઃ શુભમન્દ્રયા ગિરા શુભાનનાં શુક્લદતીં શુચિસ્મિતામ્ ॥ 43 ॥

ગચ્છામિ યત્રેચ્છસિ ચારુહાસિનિ હુતાશનં પ્રજ્વલિતં વિશામિ વા । ઇચ્છામિ તેઽહં વરગાત્રિ જીવિતં કરોમિ કિં તે પ્રિયમદ્ય સુન્દરિ ।
ન મત્કૃતે દ્રક્ષ્યસિ તત્પુરં પ્રિયે વૈવસ્વતં પ્રેતપતેર્મહાભયમ્ ॥ 44 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા કુરુવીરપુઙ્ગવો વિલાસિનીં શુક્લદતીં શુચિસ્મિતામ્ ।
બૃહન્નલારૂપવિભૂષિતાનનો વિરાટપુત્રસ્ય સમીપમાવ્રજત્ ॥ 45 ॥

તથા વ્રજન્તં વરભૂષણૈર્વૃતં મહાપ્રભં વારણયૂથપોપમમ્ ।
ગજેન્દ્રબાહું કમલાયતેક્ષણં કવાટવક્ષસ્થલમુન્નતાંસમ્ ॥ 46 ॥

તમાગતં પાર્થમમિત્રકર્શનં મહાબલં નાગમિવ પ્રમાથિનમ્ ।
વૈરાટિરામન્ત્ર્ય તતો બૃહન્નલાં ગવાં નિનીષન્પદમુત્તરોઽબ્રવીત્ ॥ 47 ॥

તમાવ્રજન્તં ત્વરિતં પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્ ।
અન્વગચ્છદ્વિશાલાક્ષી ગજં ગજવધૂરિવ ॥ 48 ॥

દૂરાદેવ તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય રાજપુત્રોઽભ્યભાષત ।
ત્વયા સારથિના પાર્થઃ ખાણ્ડવેઽગ્નિમતર્પયત્ ॥ 49 ॥

પૃથિવીં ચાજયત્કૃત્સ્નાં કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
સૈરન્ધ્રી ત્વાં મમાચષ્ટ સા હિ જાનાતિ પાણ્ડવાન્ ॥ 50 ॥

દેવેન્દ્રસારથિર્વીરો માતલિઃ ખ્યાતવિક્રમઃ ।
સુમહો જામદગ્નેશ્ચ વિષ્ણોર્યન્તા ચ દારુકઃ ॥ 51 ॥

સુમન્ત્રો વા દાશરથેઃ સૂર્યયન્તા તથાઽરુણઃ ।
સર્વે સારથયઃ ખ્યાતા ન બૃહન્નલયા સમાઃ ॥ 52 ॥

ઇત્યુક્તોઽહં ચ સૈરન્ધ્ર્યા તેન ત્વામાહ્વયામિ વૈ ।
આહુતા ત્વં મયા સાર્ધં યોદ્ધું યાહિ બૃહન્નલે ॥ 53 ॥

દૂરાદ્દૂરતરં ગાવો ભવન્તિ કુરુભિર્હૃતાઃ ।
તથોક્તા પ્રત્યુવાચેદં રાજપુત્રં બૃહન્નલા ॥ 54 ॥

કા શક્તિર્મમ સારથ્યં કર્તું સન્ગ્રામમૂર્ધનિ . નૃત્તં વા યદિ વા ગીતં વાદિત્રં વા પૃથગ્વિધમ્ ।
તત્કરિષ્યામિ ભદ્રં તે સારથ્યં તુ કુતો મમ ॥ 55 ॥
ઉત્તર ઉવાચ ।

ત્વં નર્તકો વા યદિ વાઽપિ ગાયકઃ ક્ષિપ્રં તનુત્રં પરિધત્સ્વ ભાનુમત્ ।
અભીક્ષ્ણમાહુસ્તવ કર્મ પૌરુષં સ્ત્રિયઃ પ્રશંસન્તિ મમાદ્ય ચાન્તિકે ॥ 56 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા નૃપસૂનુસત્તમસ્તદા સ્મયિત્વાઽર્જુનમભ્યનન્દયત્ ।
અથોત્તરઃ પારશવં શતાક્ષિમત્સુવર્ણચિત્રં પરિગૃહ્ય ભાનુમત્ ॥ 57 ॥

બૃહન્નલાયૈ પ્રદદૌ સ્વયં તદા વિરાટપુત્રઃ પરવીરઘાતિને ।
તદાજ્ઞયા માત્સ્યસુતસ્ય વીર્યવાનકર્તુકામેવ સમાદદે તદા ॥ 58 ॥
બૃહન્નલોવાચ ।

યદ્યસ્તિ ચ રણે શૌર્યં શક્યઃ સ્યાદ્દ્વિષતાં વધઃ ।
અહં ત્વામભિગચ્છામિ યત્ર ત્વં યાસિ તત્ર ભો ॥ 59 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સ નર્મસંયુક્તમકરોત્પાણ્ડવો બહુ ।
ઉત્તરાયાઃ પ્રમુખતઃ સર્વં જાનન્નરિન્દમઃ ॥ 60 ॥

તમાદદાનં પ્રમદા જહાસિરે હ્યધોમુખં વીરવરોઽભ્યધારયત્ ।
તતસ્તિરશ્ચીનકૃતં સપત્નહા હ્યધોમુખં કવચમથાભ્યકર્ષત ॥ 61 ॥

સમ્યક્પ્રજાનન્નપિ સત્યવિક્રમો હ્યજ્ઞાતવત્સર્વકુરુપ્રવીરઃ ।
ઊર્ધ્વં ક્ષિપન્વીરતરોઽભ્યધારયત્પુનશ્ચ યન્તા કવચં ધનઞ્જયઃ ॥ 62 ॥

એવમ્પ્રકારાણિ બહૂનિ કુર્વતિ તસ્મિન્કુમાર્યઃ પ્રમદા જહાસિરે ।
તથાપિ કુર્વન્તમમિત્રકર્શનં નૈવોત્તરઃ પર્યભવદ્ધનઞ્જયમ્ ॥ 63 ॥

તં રાજપુત્રઃ સમનાહયત્સ્વયં જામ્બૂનદાન્તેન શુભેન વર્મણા ।
કૃશાનુતપ્તપ્રતિમેન ભાસ્વતા જાજ્વલ્યમાનેન સહસ્રરશ્મિના ॥ 64 ॥

અથાસ્ય શીઘ્રં પ્રસમીક્ષ્ય ભોજયદ્રથે હયાન્કાઞ્ચનજાલસંવૃતાન્ ।
સુવર્ણજાલાન્તરયોક્તભૂષણં સિંહં ચ સૌવર્ણમુપાશ્રયદ્રથે ॥ 65 ॥

ધનૂંષિ ચ વિચિત્રાણિ બાણાંશ્ચ રુચિરાન્બહૂન્ ।
આયુધાનિ ચ વૈ તત્ર રથોપસ્થે ચ સ ન્યસત્ ॥ 66 ॥

આરુહ્ય પ્રયયૌ વીરઃ સબૃહન્નલસારથિઃ ।
અથોત્તરા ચ કન્યાશ્ચ સ ખ્યશ્ચૈવાબ્રુવંસ્તદા ॥ 67 ॥

બૃહન્નલે આનયેથા વાસાંસિ રુચિરાણિ નઃ । પાઞ્ચાલિકાર્થં સૂક્ષ્માણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
વિજિત્ય સન્ગ્રામગતાન્ભીષ્મદ્રોણમુખાન્કુરૂન્ ॥ 68 ॥

અથ તા બ્રુવતીઃ કન્યાઃ સહિતાઃ કુરુનન્દનઃ ।
પ્રત્યુવાચ હસન્પાર્થો મેઘદુન્દુભિનિસ્વનઃ ॥ 69 ॥

યદ્યુત્તરોઽયં સન્ગ્રામે વિજેષ્યતિ મહારથાન્ ।
અથાહરિષ્યે વાસાંસિ સૂક્ષ્માણ્યાભરણાનિ ચ ॥ 70 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથોત્તરો વર્મ મહાપ્રભાવં સુવર્ણવૈડૂર્યપરિષ્કૃતં શુભમ્ ।
આમુચ્ય વીરઃ પ્રયયૌ રથોત્તમં ધનઞ્જયં સારથિનં પ્રગૃહ્ય ॥ 71 ॥

તમુત્તરં પ્રેક્ષ્ય રથોત્તમે સ્થિતં બૃહન્નલાં ચૈવ મહાજનસ્તદા ।
સ્ત્રિયશ્ચ કન્યાશ્ચ દ્વિજાશ્ચ સુવ્રતાઃ પ્રદક્ષિણં મઙ્ગલિનોઽભ્યપૂજયન્ ॥ 72 ॥

યદર્જુનસ્યર્ષભતુલ્યગામિનઃ પુરાઽભવત્ખાણ્ડવદાહમઙ્ગલમ્ ।
કુરૂન્સમાસાદ્ય રણે બૃહન્નલે સહોત્તરેણાસ્તુ તવાદ્ય મઙ્ગલમ્ ॥ 73 ॥