મહાભારત · અધ્યાય 4.33

તતસ્તેષાં મહારાજ તત્રૈવામિતતેજસામ્ ।
છદ્મલિઙ્ગપ્રવિષ્ટાનાં પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ॥ 1 ॥

વ્યતીતઃ સમયઃ સમ્યગ્વિરાટનગરે સતામ્ ।
કુર્વતાં તસ્ય કર્માણિ વીરાટસ્ય મહીપતેઃ ॥ 2 ॥

કીચકે તુ હતે રાજા વિરાટઃ પરવીરહા ।
પરાં સમ્ભાવનાં ચક્રે કુન્તીપુત્રે યુધિષ્ઠિરે ॥ 3 ॥

તતસ્ત્રયોદશસ્વાન્તે તસ્ય વર્ષસ્ય ભારત ।
શુશર્મણા ગૃહીતં તુ ગોધનં તરસા બહુ ॥ 4 ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીદ્રેણુશ્ચ દિવમસ્પૃશત્ । શઙ્ખદુન્દુભિઘોષશ્ચ ભેરીણાં ચ મહાસ્વનઃ ।
ગવાશ્વરથનાગાનાં નિશ્વનશ્ચ પદાતિનામ્ ॥ 5 ॥

એવં તૈસ્ત્વભિનિર્યાય મત્સ્યરાજસ્ય ગોધને ।
ત્રિગર્તૈર્ગૃહ્યમાણે તુ ગોપાલાઃ પ્રત્યષેધયન્ ॥ 6 ॥

અથ ત્રિગર્તા બહવઃ પરિગૃહ્ય ધનં બહુ . પરિક્ષિપ્ય હયૈઃ શીઘ્રૈ રથવ્રાતૈશ્ચ ભારત ।
ગોપાલાન્પ્રત્યયુધ્યન્ત રણે કૃત્વા જયે ધૃતિમ્ ॥ 7 ॥

તે હન્યમાના બહુભિઃ પ્રાસતોમરપાણિભિઃ ।
ગોપાલા ગોકુલે ભક્તા વારયામાસુરોજસા ॥ 8 ॥

પરશ્વથૈશ્ચ મુસલૈર્ભિણ્ડિપાલૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ ।
ગોપાલાઃ કર્ષણૈશ્ચિત્રૈર્જઘ્નુરશ્વાન્સમન્તતઃ ॥ 9 ॥

તે હન્યમાનાઃ સન્ક્રુદ્ધાસ્ત્રિગર્તા રથયોધિનઃ ।
વિસૃજ્ય શરવર્ષણિ ગોપાનદ્રાવયન્બલાત્ ॥ 10 ॥

હન્યમાનેષુ ગોપેષુ વિમુખેષુ વિશામ્પતે ।
તતો યુવાનઃ સમ્ભીતાઃ શ્વસન્તો રેણુગુણ્ઠિતાઃ ॥ 11 ॥

જવેન મહતા ચૈવ ગોપાલાઃ પુરમાવ્રજન્ ।
વિરાટનગરં પ્રાપ્ય નરા રાજાનમબ્રુવન્ ॥ 12 ॥

સભાયાં રાજશાર્દૂલમાસીનં પાણ્ડવૈઃ સહ ।
શૂરૈઃ પરિવૃતં યોધૈઃ કુણ્ડલાઙ્ગદધારિભિઃ ॥ 13 ॥

સદ્ભિશ્ચ પણ્ડિતૈઃ સાર્ધં મન્ત્રિભિશ્ચાપિ સંવૃતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શીઘ્રં તુ ગોપાલા વિરાટમિદમબ્રવન્ ॥ 14 ॥

અસ્માન્યુધિ વિનિર્જિત્ય પરિભૂય સબાન્ધવાન્ । ષષ્ટિં ગવાં સહસ્રાણિ ત્રિગર્તાઃ કાલયન્તિ ।
તા નિવર્તય રાજેન્દ્ર મા નેશુઃ પશવસ્તવ ॥ 15 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં ગોપાલાનામરિન્દમઃ । સ રાજા મહતીં સેનાં માત્સ્યાનાં સમવાહયત્ ।
રથનાગાશ્વકલિલાં પત્તિધ્વજસમાકુલામ્ ॥ 16 ॥

રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ તનુત્રાણ્યથ ભેજિરે ।
ભાનુમન્તિ વિવાતાનિ સૂપસેવ્યાનિ ભાગશઃ ॥ 17 ॥

પૃથક્કાઞ્ચનસન્નાહાન્રથેષ્વશ્વાનયોજયન્ ।
ઉત્કૃષ્ય પાશાન્મૌર્વીણાં શૂરાશ્ચાપેષ્વયોજયન્ ॥ 18 ॥

દૃઢમાયસગર્ભં તુ કવચં તપ્તકાઞ્ચનમ્ ।
વિરાટસ્ય પ્રિયો ભ્રાતા શતાનીકોઽભ્યહારયત્ ॥ 19 ॥

સર્વભારસહં વર્મ કલ્યાણપટલં દૃઢમ્ ।
શતાનીકાદવરજો મદિરાક્ષોઽભ્યહારયત્ ॥ 20 ॥

ઉત્સેધે યસ્ય પદ્માનિ શતં સૌગન્ધિકાનિ ચ ।
મૃષ્ટહાટકપર્યન્તં સૂર્યદત્તોઽભ્યહારયત્ ॥ 21 ॥

દૃઢમાયસગર્ભં ચ શ્વેતં રુક્મપરિષ્કૃતમ્ ।
વિરાટસ્ય સુતો જ્યેષ્ઠો વીરઃ શઙ્ખોઽભ્યહારયત્ ॥ 22 ॥

શતસૂર્યં શતાવર્તં શતબિન્દુ શતાક્ષિમત્ ।
અભેદ્યકલ્પં મત્સ્યાનાં રાજા કવચમાહરત્ ॥ 23 ॥

તતો નાનાતનુત્રાણિ સ્વાનિસ્વાનિ મહાબલાઃ ।
યુયુત્સવોઽભ્યનહ્યન્ત દેવકલ્પાઃ પ્રહારિણઃ ॥ 24 ॥

સોપસ્કરેષુ શુભ્રેષુ મહત્સુ ચ મહારથાઃ ।
પૃથક્કાઞ્ચનસન્નાહાન્રથેષ્વશ્વાનયોજયન્ ॥ 25 ॥

સૂર્યચન્દ્રપ્રતીકાશે મણિહેમવિભૂષિતે ।
મહાપ્રમાણં મત્સ્યસ્ય ધ્વજમુચ્છ્રિયતે રથે ॥ 26 ॥

ધ્વજાન્બહુવિધાકારાન્સૌવર્ણાન્હેમમાલિનઃ ।
યથાસ્વં ક્ષત્રિયાઃ શૂરા રથેષુ સમયોજયન્ ॥ 27 ॥

રથેષુ યુજ્યમાનેષુ કઙ્કો રાજાનમબ્રવીત્ ।
મયા હ્યસ્રં ચતુર્વર્ગમવાપ્તમૃષિસત્તમાત્ ॥ 28 ॥

દંશિતો રથમાસ્થાય પદં નિર્યામ્યહં ગવામ્ ।
અયં ચ બલવાઞ્છરો વલલો દૃશ્યતેઽનઘ ॥ 29 ॥

ગોસઙ્ખ્યમશ્વબન્ધં ચ સંયોજય રથેષુ વૈઃ ।
નૈતેન જાતુ યુધ્દ્યેયુર્ગવાર્થમિતિ મે મતિઃ ॥ 30 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથ માત્સ્યોઽબ્રવીદ્રાજા શતાનીકં જઘન્યજમ્ ।
કઙ્કશ્ચ વલલઃ સૂદો દામગ્રન્થિશ્ચ વીર્યવાન્ ॥ 31 ॥

તન્ત્રિપાલશ્ચ ગોસઙ્ખ્યો યથા તે પુરુષર્ષભાઃ . શૂરાઃ સુવીરાઃ પુરુષા નાગરાજવરોપમાઃ ।
યુદ્ધ્યેયુરિતિ મે બુદ્ધિર્વર્તતે નાત્ર સંશયઃ ॥ 32 ॥

એતેપામપિ દીયન્તાં રથા ધ્વજપતાકિનઃ ।
કવચાનિ વિચિત્રાણિ દૃઢાનિ ચ લઘૂનિ ચ ॥ 33 ॥

પ્રતિમુઞ્ચન્તુ ગાત્રેષુ દીયન્તામાયુધાનિ ચ ।
નેમે જાતુ ન યુદ્ધ્ય્રેયુરિતિ મે ધીયતે મતિઃ ॥ 34 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા નૃપતેર્વાક્યં શીઘ્રં ત્વરિતમાનસઃ ।
શતાનીકઃ સ પાર્થભ્યો રથાન્રાજન્સમાદિશત્ ॥ 35 ॥

સહદેવાય રાજ્ઞે ચ ભીમાય નકુલાય ચ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા સહસા સૂતા રાજભક્તિપુરસ્કૃતાઃ ॥ 36 ॥

નિર્દિષ્ટા નરદેવેન રથાઞ્છીઘ્રમયોજયન્ ।
કવચાનિ વિચિત્રાણિ નવાનિ ચ દૃઢાનિ ચ ॥ 37 ॥

વિરાટઃ પ્રદદૌ યાનિ તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
તાન્યામુચ્ય શરીરેષુ દંશિતાસ્તે મહારથાઃ ॥ 38 ॥

તરસ્વિનશ્છન્નરૂપાઃ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ . રથાન્હેમપરિષ્કારાન્સમાસ્થાય મહારથાઃ ।
પાણ્ડવા નિર્યયુર્હૃષ્ટા દંશિતા રાજસત્તમ ॥ 39 ॥

વિરાટમન્વયુઃ પશ્ચાત્સહિતાઃ કુરુપુઙ્ગવાઃ ।
ચત્વારો ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પાણ્ડવાઃ સત્યવિક્રમાઃ ॥ 40 ॥

દીર્ઘાનાં ચ દૃઢાનાં ચ ધનુષાં તે યથાબલમ્ ।
ઉત્કૃષ્ય પાશાન્મૌર્વીણાં વીરાશ્ચાપેષ્વયોજયન્ ॥ 41 ॥

તતઃ સુવાસસઃ સર્વે વીરાશ્ચન્દનરૂષિતાઃ ।
ચોદિતા નરદેવેન ક્ષિપ્રમશ્વાનચોદયન્ ॥ 42 ॥

તે હયા હેમસઞ્ચ્છન્ના બૃહન્તઃ સાધુવાહિનઃ ।
ચોદિતાઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત પત્રિણામિવ પઙ્ક્તયઃ ॥ 43 ॥

ભીમરૂપાશ્ચ માતઙ્ગાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ ।
સ્વારૂઢા યુદ્ધકુશલૈર્મહામાત્રાધિરોહિતાઃ ॥ 44 ॥

ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતાઃ સુદન્તાઃ ષાષ્ટિહાયનાઃ ।
રાજાનમન્વયુઃ પશ્ચાત્ક્રામન્ત ઇવ પર્વતાઃ ॥ 45 ॥

દૃઢાયુધજનાકીર્ણં રથાશ્વગજસન્કુલમ્ ।
તદ્બલાગ્રં વિરાટસ્ય શક્રસ્યેવ તદા બભૌ ॥ 46 ॥

તં પ્રયાન્તં મહારાજ નિનીષન્તં ગવાં પદમ્ ।
વિશારદાનાં વૈશ્યાનાં પ્રકૃષ્ટાનાં તદા નૃપ ॥ 47 ॥

વિંશતિસ્તુ સહસ્રાણિ નરાણામનુયાયિનામ્ । અષ્ટૌ રથસહસ્રાણિ દશ નાગશતાનિ ચ ।
વિંશચ્ચાશ્વસહસ્રાણિ માત્સ્યાનાં ત્વરિતં યયુઃ ॥ 48 ॥

તદનીકં વિરાટસ્ય શુશુભેઽતીવ ભારત ।
વસન્તે બહુપુષ્પાઢ્યં કાનનં ચિત્રિતં યથા ॥ 49 ॥