મહાભારત · અધ્યાય 4.32

તતઃ શારદ્વતો વાક્યમિત્યુવાચ કૃતસ્તદા ।
યુક્તં પ્રાપ્તં ચ વૃદ્ધેન પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભાપિતમ્ ॥ 1 ॥

ધર્માર્થસહિતં શ્લક્ષ્ણં સર્વં સત્યં સહેતુકમ્ ।
તત્રાનુરૂપં ભીષ્મસ્ય મમાપિ વચનં શૃણુ ॥ 2 ॥

તેષાં ચૈવ ગતિસ્તત્ર ર્નિવાસશ્ચાનુચિન્ત્યતામ્ ।
નીતિર્વિધીયતાં તત્ર સામ્પ્રતં યા હિતા ભવેત્ ॥ 3 ॥

નાવજ્ઞેયો રિપુસ્તાત પ્રાકૃતોઽપિ બુભૂષતા ।
કિં પુનઃ પાણ્ડવાઃ શૂરા વિદ્વાંસો બલિનસ્તથા ॥ 4 ॥

તસ્માત્સત્રં પ્રવિષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
ગૂઢભાવેષુ છન્નેષુ કાલે ચોદયમાગતે ॥ 5 ॥

સ્વરાષ્ટ્રે પરરાષ્ટ્રે ચ જ્ઞાતવ્યં બલમાત્મનઃ ।
ઉદયઃ પાણ્ડવાનાં ચ પ્રાપ્તકાલો ન સંશયઃ ॥ 6 ॥

નિવૃત્તસમયાઃ પાર્થા મહાત્માનો મહાબલાઃ ।
મહોત્સાહા ભવિષ્યન્તિ પાણ્ડવા હ્યમિતૌજસઃ ॥ 7 ॥

તસ્માદ્બલં ચ કોશં ચ નાતિશ્ચાપિ વિધીયતામ્ ।
યથા કાલોદયે પ્રાપ્તે સમ્યક્ તૈઃ સન્દધામહે ॥ 8 ॥

યત્ર યન્મન્યસે શ્રેયો બુધ્યસ્વ બલમાત્મનઃ ।
નિયતં સર્વમિત્રેષુ બલવત્સ્વબલેષુ ચ ॥ 9 ॥

સારં ફલ્ગુ બલં જ્ઞાત્વા મધ્યસ્થં ચાપિ ભારત ।
સ્વરાષ્ટ્રપરરાષ્ટ્રેષુ જ્ઞાતવ્યં બલમાત્મનઃ ॥ 10 ॥

અપ્રહૃશષ્ટં પ્રાહૃષ્ટં વા સન્દધામ તથા પરૈઃ ।
સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેન બલિકર્મણા ॥ 11 ॥

ન્યાયેનાક્રમ્ય ચ પરાન્બલાચ્ચાનમ્ય દુર્બલાન્ ।
સાન્ત્વયિત્વા ચ મિત્રાણિ બલં ચાભાષ્યતાં સુખમ્ ॥ 12 ॥

સ્વકોશબલસંવૃદ્ધઃ સમ્યક્સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ . યોત્સ્યસે ચાપિ બલિભિરરિભિઃ પ્રત્યુપસ્થિતૈઃ ।
અન્યૈસ્ત્વં પાણ્ડવૈર્વાઽપિ હીનૈઃ સ્વબલવાહનૈઃ ॥ 13 ॥

એવં સર્વં વિનિશ્ચિત્ય વ્યવહર્તાસિ ન્યાયતઃ ।
યથાકાલં મનુષ્યેન્દ્ર ચિરં સુખમવાપ્સ્યસિ ॥ 14 ॥

ભીષ્માદ્રોણકૃપૈરુક્તે કર્ણદુઃશાસનાદિભિઃ । તતો દુર્યોધનો વાક્યં શ્રુત્વા તેષાં મહાત્મનામ્ ।
મુહૂર્તમનુસઞ્ચિન્ત્ય સચિવાનિદમબ્રવીત્ ॥ 15 ॥

શ્રુતમેતન્મયા પૂર્વં કથાસુ જનસંસદિ । ધીરાણાં શાસ્ત્રવિદુષાં પ્રાજ્ઞાનાં મતિનિશ્ચયે ।
કૃતિનાં સારફલ્ગુત્વે જાનામિ નયચક્ષુષા ॥ 16 ॥

સત્વે બાહુબલે ધૈર્યે પ્રાણે શારીરસમ્ભવે ।
સામ્પ્રતં માનુષે લોકે સદૈત્યનરરાક્ષસે ॥ 17 ॥

ચત્વારસ્તુ નરવ્યાઘ્રા બલે શક્રોપમા ભુવિ ।
ઉત્તમાઃ પ્રાણિનાં તેષાં નાસ્તિ કશ્ચિદ્બલે મમઃ ॥ 18 ॥

બલદેવશ્ચ ભીમશ્ચ મદ્રરાજશ્ચ વીર્યવાન્ ।
ચતુર્થઃ કીચકસ્તેષાં પઞ્ચમં નાનુશુશ્રુમઃ ॥ 19 ॥

અન્યોન્યાનન્તરબલાઃ પરસ્પરજયૈપિણઃ ।
બાહૂયુદ્ધમભીપ્સન્તો નિત્યં સંરબ્ધમાનસાઃ ॥ 20 ॥

તેનાહમવગચ્છામિ પ્રત્યયેન વૃકોદરમ્ ।
મનસ્યભિનિવિષ્ટં મે વ્યક્તં જીવન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥ 21 ॥

તત્રાહં કીચકં મન્યે ભીમસેનેન મારિતમ્ ।
સૈરન્ધ્રીં દ્રૌપદીં મન્યે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ 22 ॥

શઙ્કે કૃષ્ણાનિમિત્તં તુ ભીમસેનેન કીચકઃ ।
ગન્ધર્વવ્યપદેશેન હતો નિશિ મહાબલઃ ॥ 23 ॥

કો હિ શક્તઃ પરો ભીમાત્કીચકં હન્તુમોજસા ।
શસ્ત્રં વિના બાહુબલાત્તથા સર્વાઙ્ગચૂર્ણને ॥ 24 ॥

મર્દિતું વા તથા તીવ્રં ચર્મમાંસાસ્થિચૂર્ણનમ્ ।
રૂપમન્યત્સમાસ્થાય ભીમસ્યૈતદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥ 25 ॥

ધ્રુવં કૃષ્ણાનિમિત્તં તુ ભીમસેનેન સૂતજાઃ ।
ગન્ધર્વવ્યપદેશેન હતા નિશિ ન સંશયઃ ॥ 26 ॥

પિતામહેન યે ચોક્તા દેશસ્ય ચ જનસ્ય ચ ।
ગુણાસ્તે મત્સ્યરાષ્ટ્રેષુ બહુશોઽપિ મયા શ્રુતાઃ ॥ 27 ॥

વિરાટનગરે મન્યે પાણ્ડવાશ્છન્નચારિણઃ ।
નિવસન્તિ પુરે રમ્યે તત્ર યાત્રા વિધીયતામ્ ॥ 28 ॥

મત્સ્યરાષ્ટ્રં ગમિષ્યામો ગ્રહીષ્યામશ્ચ ગોધનમ્ ।
ગૃહીતે ગોધને નૂનં તેઽપિ યોત્સ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥ 29 ॥

અપૂર્ણે સમયે ચાપિ યદિ પશ્યેમ પાણ્ડવાન્ ।
દ્વાદશાન્યાનિ વર્ષાણિ પ્રવેક્ષ્યન્તિ પુનર્વનમ્ ॥ 30 ॥

તસ્માદન્યતરેણાપિ લાભોઽસ્માકં ભવિષ્યતિ ।
કોશવૃદ્ધિરિહાસ્માકં શત્રૂણાં નિધનં ભવેત્ ॥ 31 ॥

કથં સુયોધનં ગચ્છેદ્યુધિષ્ઠિરભૃતઃ પુરા ।
એતચ્ચાપિ વદત્યેષ માત્સ્યઃ પરિભવાન્મયિ ॥ 32 ॥

તસ્માત્કર્તવ્યમેતદ્વૈ તત્ર યાત્રા વિધીયતામ્ ।
એતત્સુનીતં મન્યેઽહં સર્વેષાં યદિ રોચતે ॥ 33 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો રાજા ત્રિગર્તાનાં સુશર્મા રથયૂથપઃ । પૂર્વમાભાષ્ય કર્ણેન તથા દુઃશાસનેન ચ ।
પ્રાપ્તકાલમિદં વાક્યમુવાચ ત્વરિતો બલી ॥ 34 ॥

અસકૃન્નિકૃતઃ પૂર્વં માત્સ્યસાલ્વેયકેકયૈઃ ।
સૂતેનૈવ ચ માત્સ્યસ્ય કીચકેન પુનઃ પુનઃ ॥ 35 ॥

બાધિતો બન્ધુભિઃ સાર્ધં બલાદ્બલવતા વિભો ।
સ કર્ણમભિવીક્ષ્યાથ દુર્યોધનમભાષત ॥ 36 ॥

રાષ્ટ્રં મમાસકૃદ્રાજન્રાજ્ઞા માત્સ્યેન બાધિતમ્ ॥ 37 ॥

પ્રણેતા કીચકસ્તસ્ય બલોત્સિક્તોઽભવન્પુરા । અમર્ષી દુર્જયો જેતા પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ ।
સ હતસ્તત્ર ગન્ધર્વૈઃ પાપકર્મા નૃશંસકૃત્ ॥ 38 ॥

તસ્મિન્વિનિહતે રાજન્હીનદર્પો નિરાશ્રયઃ ।
ભવિષ્યતિ નિરુત્સાહો વિરાટ ઇતિ મે મતિઃ ॥ 39 ॥

તત્ર યાત્રા મમ મતા યદિ તે રોચતેઽનઘ ।
કૌરવાણાં ચ સર્વેષાં કર્ણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥ 40 ॥

એતત્કાર્યમહં મન્યે પરમાત્યયિકં મહત્ ।
રાષ્ટ્રં તસ્યાભિયાસ્યામો ધનધાન્યસમાકુલમ્ ॥ 41 ॥

આદદામોઽસ્ય રત્નાનિ વિવિધાનિ વસૂનિ ચ ।
ગ્રામાન્રાષ્ટ્રાણિ વા તસ્ય હરિષ્યામો વિભાગશઃ ॥ 42 ॥

અથવા ગોસહસ્રાણિ બહૂનિ શુભદર્શન ।
વિવિધાનિ હરિષ્યામઃ પ્રતીપીડ્ય પુરં બલાત્ ॥ 43 ॥

કૌરવૈઃ સહ સન્ગમય ત્રિગર્તૈશ્ચ વિશામ્પતે ।
ગાસ્તસ્યાપહરિષ્યામઃ સહ સર્વૈર્મહારથૈઃ ॥ 44 ॥

સન્ધિં વા તેન કૃત્વા તુ નિબધ્નીમોઽસ્ય પૌરુષમ્ ।
હત્વા ચાસ્ય ચમૂં કૃત્સ્નાં વશમેવાનયામહે ॥ 45 ॥

તં વશે ન્યાયતઃ કૃત્વા સુખં વત્સ્યામહે વયમ્ ।
ભવતાં બલવૃદ્ધિશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ 46 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કર્ણો રાજાનમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥

સૂક્તં સુશર્મણા વાક્યં પ્રાપ્તકાલમિદં વચઃ ।
તસ્માત્ક્ષિપ્રં વિનિર્યામો યોજયિત્વા વરૂથિનીં ॥ 48 ॥

યદેતત્તેઽભિરુચિતં મમ ચૈતદ્ધિ રોચતે । પ્રવિભજ્ય ચ સૈન્યાનિ યથા વા મન્યતે ભવાન્ ॥ 49 ।

પ્રજ્ઞાવાન્કુલવૃદ્ધશ્ચ સર્વેષાં નઃ પિતામહઃ ।
આચાર્યશ્ચ કૃપો વિદ્વાઞ્શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ॥ 50 ॥

મન્યન્તે તે યથા સર્વે તથા યાત્રા વિધીયતામ્ ।
સમ્મન્ત્ર્ય ચાશુ ગચ્છામઃ સાધનાર્થં મહીપતે ॥ 51 ॥

કિન્નુ નઃ પાણ્ડવૈઃ કાર્યં હીનાર્થબલપૌરુષૈઃ ।
અત્યન્તં હિ પ્રનષ્ટાસ્તે પ્રાપ્તા વાઽપિ યમક્ષયમ્ ॥ 52 ॥

તદ્ભવાંશ્ચતુરઙ્ગેણ બલેન મહતા વૃતઃ । વિરાટનગરં યાતુ સર્વસૈન્યેન ભારત ।
આદાસ્યામોઽથ ગાસ્તસ્ય વિવિધાનિ વસૂનિ ચ ॥ 53 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો દુર્યોધનો રાજા વચઃ શ્રુત્વા તુ તસ્ય તત્ । વૈકર્તનસ્ય કર્ણસ્ય ક્ષિપ્રમાજ્ઞાપયત્સ્વયમ્ ।
શાસને નિત્યયુક્તં તુ દુઃશાસનમનન્તરમ્ ॥ 54 ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

સહ વૃદ્ધૈસ્તુ સમ્મન્ત્ર્ય ક્ષિપ્રં યોજય વાહિનીમ્ ।
યથોદ્દેશં તુ ગચ્છામઃ સહિતાઃ સર્વકૌરવૈઃ ॥ 55 ॥

સુશર્મા તુ યથોદ્દિષ્ટં દેશં યાતુ મહારથઃ । ત્રિગર્તૈઃ સહિતઃ સર્વૈઃ પ્રખ્યાતબલપૌરુષૈઃ ।
પ્રાગેવ હિ સુસંયત્તો વિરાટનગરં પ્રતિ ॥ 56 ॥

જઘન્યતો વયં તત્ર યાસ્યામો દિવસાન્તરે ।
વિષયં મત્સ્યરાજસ્ય સુસમૃદ્ધં સુસંહિતમ્ ॥ 57 ॥

સુશર્મણા ગૃહીતે તુ મત્સ્યરાજસ્ય ગોધને ।
વિરાટઃ સૈન્યમાદાય ત્રિગર્તૈઃ સહ યોત્સ્યતિ ॥ 58 ॥

અપરં દિવસં ગાસ્તુ તત્ર ગૃહ્ણન્તુ કૌરવાઃ ।
ગવાર્થે પાણ્ડવાસ્તત્ર યોત્સ્યન્તિ કુરુભિઃ સહ ॥ 59 ॥

તથા ગત્વા યથોદ્દેશં વિરાટનગરાન્તિકે ।
ક્ષિપ્રં ગોષ્ઠં સમાસાદ્ય ગૃહ્ણન્તુ વિપુલં ધનમ્ ॥ 60 ॥

ગવાં શતસહસ્રાણિ શ્રીમન્તિ ગુણવન્તિ ચ ।
વયમસ્ય નિગૃહ્ણીમો દ્વિધા કૃત્વા ચ વાહિનીમ્ ॥ 61 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તે સ્મ ગત્વા યથોદ્દિષ્ટં દેશં મત્સ્યમહીપતેઃ । સન્નદ્ધા રથિનઃ સર્વે સપતાકા બલોત્કટાઃ ।
પ્રતિવૈરં ચિકીર્ષન્તો ગોષુ ગૃદ્ધા મહાબલાઃ ॥ 62 ॥

આદત્ત ગાઃ સુશર્માઽથ કૃષ્ણપક્ષસ્ય ચાષ્ટમીમ્ ॥ 63 ॥

અપરે દિવસે સર્વે રાજન્સમ્ભૂય કૌરવાઃ । નવમ્યાં તે ન્યગૃહ્ણન્ત ગોકુલાનિ સહસ્રશઃ ।
કૌરવાસ્તુ મહાવીર્યા મત્સ્યાનાં વિષયાન્તરે ॥ 64 ॥