મહાભારત · અધ્યાય 4.31

અથાઽબ્રવીત્સભામધ્યે દ્રોણઃ સૂક્ષ્માર્થદર્શિવાન્ ।
ન તાદૃશા વિનશ્યન્તિ નાપિ યાન્તિ પરાભવમ્ ॥ 1 ॥

શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ બુદ્ધિમન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।
ધર્મજ્ઞાઃ સત્યસન્ધાશ્ચ યુધિષ્ઠિરમનુવ્રતાઃ ॥ 2 ॥

નીતિધર્માર્થતત્વજ્ઞં પિતૃવચ્ચ સમાહિતમ્ ।
ધર્મે સ્થિતં સત્યધૃતિં જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠાપચાયિનમ્ ॥ 3 ॥

અનુવ્રતા મહાત્માનો ભ્રાતરો ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।
અજાતશત્રું શ્રીમન્તં સર્વભ્રાતૄનનુવ્રતમ્ ॥ 4 ॥

તેષાં તથાવિધેયાનાં નિભૃતાનાં મહાત્મનામ્ ।
કિમર્થં નીતિમાન્પ્રાજ્ઞઃ શ્રેયો નૈષાં કરિષ્યતિ ॥ 5 ॥

તસ્માદ્યત્નાત્પરીક્ષધ્વં ન તાવત્સમયો ગતઃ ।
ન તે વિનાશમૃચ્છેયુરિતિ મે નૈષ્ઠિકી મતિઃ ॥ 6 ॥

ચિન્ત્યતાં ચૈવ યત્કાર્યં તચ્ચ ક્ષિપ્રમકાલિકમ્ ।
ક્રિયતાં સાધુ સઞ્ચિન્ત્ય વાસશ્ચૈષાં પ્રચિન્ત્યતાં ॥ 7 ॥

યથા ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં સર્વાર્થેષુ ધૃતાત્મનામ્ ।
પ્રવૃત્તિરુપલભ્યેત તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥ 8 ॥

સર્વોપાયૈર્યતસ્વ ત્વં યથા પશ્યસિ પાણ્ડવાન્ ।
દુર્જ્ઞેયાઃ ખલુ શૂરાસ્તે રક્ષ્યા નિત્યં ચ દૈવતૈઃ ॥ 9 ॥

શુદ્ધાત્મા માનવાન્પાર્થઃ સત્યવાન્નીતિમાઞ્શુચિઃ ।
તેજોરાશિભિરાપૂર્ણો દહેદપિ ચ ચક્ષુષા ॥ 10 ॥

તસ્માદ્યત્નશ્ચ ક્રિયતાં ભૂયશ્ચ મૃગયામહે ।
બ્રાહ્મણૈશ્ચારકૈઃ સિદ્ધૈસ્તાપસૈર્નિપુણૈરપિ ॥ 11 ॥

વિવિધૈસ્તત્પરૈઃ સમ્યઙ્વિર્ભીકૈસ્તજ્જ્ઞસમ્મતૈઃ ।
અન્વેષ્ટવ્યા મનુષ્યેન્દ્ર પાણ્ડવાશ્છન્નચારિણઃ ॥ 12 ॥

તતઃ શાન્તનવો ધીમાન્ભારતાનાં પિતામહઃ ।
શ્રુતવાન્દેશકાલજ્ઞો નીતિમાંશ્ચ મહામતિઃ ॥ 13 ॥

તસ્મિન્નુપરતે વાક્યે આચાર્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
અનન્તરમુવાચેદં વાક્યં હેત્વર્થસમ્મિતમ્ ॥ 14 ॥

યુધિષ્ઠિરે સમાયુક્તાં ધર્મજ્ઞે ધર્મસંહિતામ્ ।
પાણ્ડવે નિત્યમવ્યગ્રાં ગિરં ભીષ્મઃ સમાદદે ॥ 15 ॥

અસત્સુ દુર્લભાં નિત્યં સતાં ચાભિમતાં સદ ।
ભીષ્મસ્ત્વભ્યવદત્તત્ર ગિરં સાધુભિરર્ચિતામ્ ॥ 16 ॥

યથા નો બ્રાહ્મણોઽવાદીદાચાર્યઃ સર્વધર્મવિત્ ।
શ્રુતવૃત્તોપસમ્પન્ના નાશં નાયાન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥ 17 ॥

સર્વલક્ષણસમ્પન્નાઃ સાધુવૃત્તસમન્વિતાઃ ।
વૃદ્ધાનુશાસને યત્તાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ ॥ 18 ॥

સમયં સમયજ્ઞાસ્તે પાલયન્તઃ શુભવ્રતાઃ ।
ન વિષીદન્તિ તે પાર્થા ઉદ્વહન્તઃ સતાં ધુરમ્ ॥ 19 ॥

તપસા ચૈવ ગુપ્તાસ્તે સ્વવીર્યેણ ચ પાણ્ડવાઃ ।
ન નાશમભિગચ્છેયુરિતિ મે નૈષ્ઠિકી મતિઃ ॥ 20 ॥

ક્ષત્રધર્મરતા નિત્યં કેશવાનુગતાઃ સદા ।
પ્રવીરપુરુષાસ્તે વૈ મહાત્માનો મહાબલાઃ ॥ 21 ॥

તત્ર બુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ પાણ્ડવાન્વેષણે શૃણુ ।
ન તુ નીતિઃ સુનીતસ્ય શક્યતે વેદિતું પરૈઃ ॥ 22 ॥

યત્તુ શક્યમિહાસ્માભિસ્તાન્વૈ સઞ્ચિન્ત્ય પાણ્ડવાન્ ।
બુદ્ધ્યા પ્રણેતું તત્તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધ તત્ ॥ 23 ॥

ન ત્વિયં સાધુ વક્તવ્યા તસ્ય નીતિઃ કથઞ્ચન ।
વૃદ્ધાનુશાસને તાત તિષ્ઠતઃ સત્યશીલિનઃ ॥ 24 ॥

અયુક્તં તુ મયા વક્તું તુલ્યા મે કુરુપાણ્ડવાઃ । નિવાસં પાણ્ડુપુત્રાણાં સઞ્ચિન્ત્ય ચ વદામ્યહમ્ ।
બહુના કિં પ્રલાપેન યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ॥ 25 ॥

અવશ્યં તુ નિયુક્તેન સભામધ્યે વિવક્ષતા ।
યથાર્હમિહ વક્તવ્યં સર્વથા ધર્મલિપ્સયા ॥ 26 ॥

યત્ર નાહં તથા મન્યે યથાઽન્યે મેનિરે જનાઃ ।
નિવાસં પાણ્ડુપુત્રાણાં શૃણુષ્વં મનુજાધિપ ॥ 27 ॥

[ભ્રાતૃભિઃ સહિતો વીરૈઃ કૃષ્ણયા ચ મહાયશાઃ ।
કિમર્થં સ મહારાજો નાત્મશ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥ 28 ॥

પાણ્ડવો નિકૃતઃ પૂર્વં યથાવદ્વિદિતં તવ । ક્લેશિતશ્ચ પુરે નિત્યં રાજ્યકામૈશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।
છન્નશ્ચરતિ તસ્માત્સ પ્રકૃત્યા નીતિમાન્નૃપઃ ॥ 29 ॥

વર્ષમેકં સુસઞ્ચ્છન્નમુષ્ય વાસમનુત્તમમ્ ।
આયાતિ ચોદયે કાલે ક્ષિપ્રં દક્ષ્યસિ પાણ્ડવં ॥ 30 ॥

સોદરૈઃ સહિતં વીરં દ્રૌપદ્યા ચ પરન્તપ ।
સંવિધત્સ્વ મહાબાહો યથા નઃ સ્યાત્સુખોદયઃ ॥ 31 ॥

યસ્મિન્સ રાજા વસતિ ચ્છન્નઃ સત્ત્વભૃતાંવરઃ ।
ભવિષ્યન્તિ નરાસ્તત્ર રાગમોહવિવર્જિતાઃ ॥ 32 ॥

નાધયો હિ મહારાજ ન વ્યાધિઃ ક્ષત્રિયર્ષભ] ।
પુરે જનપદે વાઽપિ યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 33 ॥

દાનશીલો વદાન્યશ્ચ નિભૃતો હ્રીનિષેવકઃ । પ્રિયવાક્સત્યવાક્શૂરો ધર્મશીલો જિતેન્દ્રિયઃ ।
હૃષ્ટઃ પુષ્ટઃ શુચિર્દક્ષો યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 34 ॥

નાસૂયકો ન ચાપીર્ષ્યુર્નાભિમાની ન મત્સરી ।
ભવિષ્યતિ જનસ્તત્ર સ્વયં ધર્મમનુવ્રતઃ ॥ 35 ॥

બ્રહ્મઘોષાશ્ચ ભૂયાંસઃ પુણ્યશબ્દાસ્તથૈવ ચ ।
ક્રતવશ્ચ ભવિષ્યન્તિ ભૂયાંસો ભૂરિદક્ષિણાઃ ॥ 36 ॥

સદા ચ તત્ર પર્જન્યઃ સમ્યગ્વર્ષી ન સંશયઃ ।
સમ્પન્નસસ્યા ચ મહી ભવિષ્યતિ નિરામયા ॥ 37 ॥

રસવન્તિ ચ ધાન્યાનિ ગુણવન્તિ ફલાનિ ચ ।
ગન્ધવન્તિ ચ માલ્યાનિ શુભશબ્દા ચ ભારતી ॥ 38 ॥

વાયુશ્ચ સુખસંસ્પર્શો યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
નીરોગાસ્તત્ર વિદ્યન્તે વધબન્ધા ન સન્તિ ચ ॥ 39 ॥

ન ચોરા ન ચ દણ્ડાશ્ચ ન ચ બાધા ભવન્ત્યુત ।
નાશક્તા ન ચ દુષ્ટાશ્ચ યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 40 ॥

ભયં ચ નાવિશેત્તત્ર નિષ્પ્રતીપં ચ દર્શનમ્ ।
બહુક્ષીરાસ્તથા ગાવઃ સુપુષ્ટાશ્ચ સુદોહનાઃ ॥ 41 ॥

પયાંસિ દધિસર્પીષિ રસવન્તિ હિતાનિ ચ ।
સલિલાનિ પ્રસન્નાનિ સર્વે ભાવાશ્ચ શોભનાઃ ॥ 42 ॥

ગુણવન્તિ ચ પાનાનિ ભોજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
તત્ર દેશે ભવિષ્યન્તિ યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 43 ॥

રસાઃ સ્પર્શાશ્ચ ગન્ધાશ્ચ શબ્દાશ્ચાપિ ગુણાન્વિતાઃ ।
દૃશ્યાનિ ચ પ્રસન્નાનિ યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 44 ॥

ધર્માશ્ચ તત્ર સર્વૈસ્તુ સેવિતાશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ । સ્વૈઃસ્વૈર્ગુણૈશ્ચ સંયુક્તા કસ્મિન્વર્ષે ત્રયોદશે ।
દેશે તસ્મિન્ભવિષ્યન્તિ તત પાણ્ડવસંશ્રિતે ॥ 45 ॥

સમ્પ્રીતિમાઞ્જનસ્તત્ર સન્તુષ્ટઃ શુચિરવ્યયઃ ।
દેવતાતિથિભૂયાંસ્તુ સર્વભૂતાનુરાગવાન્ ॥ 46 ॥

ઇષ્ટદાનમહોત્સાહા નિત્યં ધર્મપરાયણાઃ ।
વ્યક્તવાક્યાસ્તતસ્તાત શુભકલ્યાણમઙ્ગલાઃ ॥ 47 ॥

શુભત્વિષઃ શુભેચ્છાશ્ચ નિત્યતુષ્ટાઃ શ્રિયાઽન્વિતાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ જનાસ્તત્ર યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 48 ॥

નિત્યોત્સવપ્રમુદિતો નિત્યહૃષ્ટઃ શ્રિયા વૃતઃ ।
ભવિષ્યતિ નિવાસોઽયં યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 49 ॥

ધર્મજ્ઞઃ સ તુ દુર્જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞૈશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ ।
કિમ્પુનઃ પ્રાકૃતૈસ્તાત પાર્થો વિજ્ઞાયતે ક્વચિત્ ॥ 50 ॥

યસ્મિન્સત્યં ધૃતિર્દાનં પરા શાન્તિર્ધ્રુવા ક્ષમા ।
હ્રીઃ શ્રીઃ કીર્તિઃ પરં તેજ આનૃશંસ્યમથાર્જવમ્ ॥ 51 ॥

તસ્માન્નિવાસઃ પાર્થાનાં ચિન્ત્યતાં યદ્બ્રવીમિ વઃ ।
ગતિર્વા પરમા તત્ર નોત્સહે વક્તુમન્યથા ॥ 52 ॥

એવમેતત્તુ સઞ્ચિન્ત્ય યત્કૃત્યં સાધુ મન્યસે । તત્ક્ષિપ્રં કુરુ કૌરવ્ય યદ્યેતચ્છ્રદ્દધાસિ મે ।
કુલસ્ય હિ ક્ષમં તાત યદહં પ્રબ્રવીમિ તે ॥ 53 ॥