મહાભારત · અધ્યાય 4.27

તત્કાલે તુ સમાગમ્ય સર્વે તત્રાસ્ય બાન્ધવાઃ . રુરુદુઃ કીચકં દૃષ્ટ્વા પરિવાર્યોપતસ્થિરે ॥ 1 ।

સર્વે સંહૃષ્ટરોમાણઃ સન્ત્રસ્તાઃ પ્રેક્ષ્ય કીચકમ્ ।
તથા સમ્ભુગ્નસર્વાઙ્ગં કૂર્મં સ્થલ ઇવોદ્ધૃતમ્ ॥ 2 ॥

પોથિતં ભીમસેનેન મહેન્દ્રેણેવ દાનવમ્ ।
કીચકં બલસમ્મત્તં દુર્ધર્ષં યેન કેન ચિત્ ॥ 3 ॥

ગન્ધર્વેણ હતં શ્રુત્વા કીચકં પુરુષર્ષભમ્ ।
સંસ્કારયિતુમિચ્છન્તો બહિર્નેતું પ્રચક્રમુઃ ॥ 4 ॥

અપશ્યન્નથ તે કૃષ્ણાં મૂતપુત્રાઃ સમાગતાઃ ।
અદૂરાદનવદ્યાઙ્ગીં સ્તમ્ભમાલિઙ્ગ્ય તિષ્ઠતીમ્ ॥ 5 ॥

સમાગતેષુ સૂતેષુ તાનુવાચોપકીચકઃ ।
હસન્નિવ પદાઽમર્ષાન્નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા ॥ 6 ॥

હન્યતાં શીઘ્રમસતી યત્કૃતે કીચકો હતઃ ।
અથવા નૈવ હન્તવ્યા દહ્યતાં કામિના સહ ॥ 7 ॥

મૃતસ્યાપિ પ્રિયં કાર્યં સૂતપુત્રસ્ય સર્વથા ।
ઇયં હિ દુષ્ટચરિતા મમ ભ્રાતુરમિત્રિણી ॥ 8 ॥

યત્કૃતે મરણં પ્રાપ્તો નેયં જીવિતુમર્હતિ । સહેયં દહ્યતાં સૂતા આમન્ત્ર્ય ચ જનાધિપમ્ ।
હતસ્યાપિ હિ ગન્ધર્વૈઃ કીચકસ્ય પ્રિયં ભવેત્ ॥ 9 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતો વિરાટમાસાદ્ય સૂતાઃ પ્રાઞ્જલયોઽબ્રુવન્ ।
કીચકોઽયં હતઃ શેતે ગન્ધર્વૈઃ કામરૂપિભિઃ ॥ 10 ॥

સૈરન્ધ્ર્યા ઘાતિતો રાત્રૌ તં દહેમ સહાનયા ।
માનિતાઃ સ્મસ્ત્વયા વીર તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥ 11 ॥

પરાક્રમં તુ સૂતાનાં જ્ઞાત્વા રાજાઽન્વમન્યત ।
સૈરન્ધ્ર્યાઃ સૂતપુત્રેણ સહ દાહં નરાધિપઃ ॥ 12 ॥

તતસ્તે સમનુજ્ઞાતાઃ સર્વે તત્રાસ્ય બાન્ધવાઃ ।
રુરુદુઃ કીચકં દૃષ્ટ્વા પરિવાર્યાભિતઃ સ્થિતાઃ ॥ 13 ॥

આરોપ્ય કૃષ્ણાં સહ કીચકેન નિબધ્ય કેશેષુ ચ પાદયોશ્ચ ।
તે ચાપિ સૂતા વચનૈરવોચન્નુદ્દિશ્ય ચૈનામભિવીક્ષ્ય કૃષ્ણામ્ ॥ 14 ॥

યસ્યાઃ કૃતેઽયં નિહતો મહાત્મા તસ્માદ્ધિ સા કીચકમાર્ગમેતુ ।
અવાર્યસત્વેન ચ કીચકેન ગતાસુના સુન્દરી સ્વર્ગલોકમ્ ॥ 15 ॥

સા તેન કૃષ્ણા શયને નિબદ્ધા યશસ્વિની ચૈવ મનસ્વિની ચ । અનાર્યસત્ત્વેન મહાર્યસત્ત્વા ગતાસુના સા પ્રરુરોદ કૃષ્ણા ।
વિલમ્બમાના વિવશા હિ દુષ્ટૈસ્તત્રૈવ પર્યઙ્કવરે શુભાઙ્ગી ॥ 16 ॥

હ્રિયમાણાઽથ સુશ્રોણી સૂતપુત્રૈરનિન્દિતા ।
પ્રાક્રોશન્નાથમિચ્છન્તી કૃષ્ણા નાથવતી સતી ॥ 17 ॥

મૃતેન સહ બદ્ધાઙ્ગી નિરાશા જીવિતે તદા ।
શ્મશાનાભિમુખં નીતા કરેણુરિવ રૌતિ સા ॥ 18 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

જયો જયેશો વિજયો જયત્સેનો જયદ્બલઃ ।
ત મે વાચં વિજાનન્તુ સૂતપુત્રા નયન્તિ મામ્ ॥ 19 ॥

યેષાં દુન્દુભિનિર્ઘોષો જ્યાઘોષઃ શ્રૂયતે મહાન્ ।
તે મે વાચં વિજાનન્તુ સૂતપુત્રા નયન્તિ મામ્ ॥ 20 ॥

યેષાં જ્યાતલનિર્ઘોષો વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ।
અશ્રૂયત મહાન્યુદ્ધે ભીમઘોપસ્તરસ્વિનામ્ ॥ 21 ॥

રથઘોપશ્ચ બલવાન્ગન્ધર્વાણાં તરસ્વિનામ્ ।
તે મે વાચં બિજાનન્તુ સૂતપુત્રા નયન્તિ મામ્ ॥ 22 ॥

યેષાં વીર્યમતુલ્યં તુ શક્રસ્યેવ બલં યશઃ ।
રાજસિંહા ઇવાગ્ર્યાસ્તે માં જાનન્તુ સુદુઃખિતાં ॥ 23 ॥

ઇત્યસ્યાઃ કૃપણા વાચઃ કૃષ્ણાયાઃ પરિદેવિતાઃ ।
શ્રુત્વૈવાભ્યુત્થિતો ભીમઃ શયનાદવિચારયન્ ॥ 24 ॥
ભીમ ઉવાચ ।

અહં સૈરન્ધ્રિ તે વાચઃ શૃણોમિ તવ ભાષિતાઃ ।
તસ્માત્તે સૂતપુત્રેભ્યો ન ભયં જાતુ વિદ્યતે ॥ 25 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાબાહુર્વિજજૃમ્ભે જિઘાંસયા ॥ 26 ॥

તતઃ સ વ્યાયતં બદ્ધ્વા વસ્ત્રં વિપરિવેષ્ટ્ય ચ ।
અદ્વારેણાભ્યવસ્કન્દ્ય નિર્જગામ બહિસ્તદા ॥ 27 ॥

સ લઙ્ઘયિત્વા પ્રાકારમારુહ્ય તરસા દ્રુમમ્ ।
શ્મશાનાભિમુખઃ પ્રાયાદ્યત્ર તે કીચકા ગતાઃ ॥ 28 ॥

સ લઙ્ઘયિત્વા પ્રાકારં નિઃસૃત્ય ચ પુરોત્તમાત્ ।
જવેનોત્પતિતો ભીમઃ સૂતાનામગ્રતસ્તદા ॥ 29 ॥

ચિતાસમીપં ગત્વા સ તત્રાપશ્યન્મહાબલઃ ।
તાલમાત્રં મહાસ્કન્ધમૂર્ધ્વશુષ્કં વનસ્પતિમ્ ॥ 30 ॥

તં નાગવદુપક્રમ્ય બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ।
વૃક્ષમુત્પાટયામાસ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥ 31 ॥

તતો વૃક્ષં દશવ્યામં નિષ્પત્રમકરોત્તદા ॥ 32 ॥

તં મહાકાયમુદ્યમ્ય ભ્રામયિત્વા ચ વેગિતઃ ।
પ્રગૃહ્યાભ્યપતત્સૂતાન્દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥ 33 ॥

ઊરુવેગેન તસ્યાથ ન્યગ્રોધાશ્વત્થકિંશુકાઃ ।
ભૂમૌ નિપતિતા વૃક્ષાઃ સમ્ભગ્નાસ્તત્ર શેરતે ॥ 34 ॥

તં સિંહમિવ સન્ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વમાગતમ્ ।
વિત્રેસુશ્ચ તદા સૂતા વિપાદભયપીડિતાઃ ॥ 35 ॥

તમન્તકમિવ ક્રુદ્ધં ગન્ધર્વભયશઙ્કિતાઃ । દિધક્ષન્તસ્તથા જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં ચોપકીચકાઃ ।
પરસ્પરમથોચુસ્તે વિષાદભયમોહિતાઃ ॥ 36 ॥

ગન્ધર્વો બલવાનેતિ ક્રુદ્ધ ઉદ્યમ્ય પાદપમ્ । પ્રબુદ્ધાઃ સુમહાભાગા ગન્ધર્વાઃ સૂર્યવર્ચસઃ ।
સૈરન્ધ્રી મુચ્યતાં શીઘ્રં ભયં નો મહદાગતમ્ ॥ 37 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તે દૃષ્ટ્વાઽથ સમાવિદ્ધં ભીમસેનેન પાદપમ્ ।
વિમુચ્ય દ્રૌપદીં ત્રસ્તાઃ પ્રાદ્રવન્નગરં પ્રતિ ॥ 38 ॥

દ્રવતસ્તાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય સ વજ્રી દાનવાનિવ ।
અથ ભીમઃ સમુત્પત્ય દ્રવતાં પુરતોઽભવત્ ॥ 39 ॥

તે તં દૃષ્ટ્વા ભયોદ્વિગ્ના નિશ્ચેષ્ટાઃ સમવસ્થિતાઃ ॥ 40 ॥

દૃષ્ટ્વા તાઞ્શતસઙ્ખ્યકાન્સ વજ્રી દાનવાનિવ । એકેનૈવ પ્રહારેણ દશ સપ્ત ચ વિંશતિમ્ ।
અષ્ટાદશ ચ પઞ્ચાશઞ્જઘાન સ વૃકોદરઃ ॥ 41 ॥

શતં પઞ્ચાધિકં ભીમઃ પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્ । વૃક્ષેણૈકેન રાજેન્દ્ર પ્રભઞ્જનસુતો બલી ।
વાયુવેગસમઃ શ્રીમાન્સર્વાન્સૂતાનશેષતઃ ॥ 42 ॥

તાન્નિહત્ય મહાબાહુર્ભીમસેનો મહાબલઃ ।
આશ્વાસયત્તદા કૃષ્ણાં પ્રતિમુચ્ય ચ બન્ધનાત્ ॥ 43 ॥

ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા પાઞ્ચાલીં ભરતર્ષભઃ . અશ્રુપૂર્ણમુખીં ભીતામુદ્ધરન્સ વૃકોદરઃ ॥ 44 ॥ 4-27-45અ[ મા ખિદસ્ત્વં યાજ્ઞસેનિ પાતિવ્રત્યવ્રતે સ્થિતા । પાતિવ્રત્યે સ્થિતા નારી વ્રતં રક્ષેત્સદાઽત્મનઃ ॥ 45 ॥

પુરા સ્ત્રી દેવરાતસ્ય પતિપ્રીતા શિરોમણિઃ ।
કદાચિદ્ભર્તૃરૂપેણ રક્ષસાઽપહૃતા સતી ॥ 46 ॥

કસ્યચિત્સરસસ્તીરે તાં નિવેશ્ય સ રાક્ષસઃ ।
તદ્ભર્તૃરૂપં સન્ત્યજ્ય રક્ષો ભૂત્વા સુદારુણમ્ ॥ 47 ॥

સામ્ના દાનેન ભેદેન સા યદા નાન્વમન્યત ।
તદા તાં પાતયિત્વા સ મૈથુનાયોપચક્રમે ॥ 48 ॥

તતઃ સા ધૈર્યમાસ્થાય વિવરં ત દદૌ તદા ।
તતઃ સ ખઙ્ગમુત્કૃષ્ય ભીષયામાસ તાં સતીમ્ ॥ 49 ॥

સાઽપિ ત્યક્તભયા સાધ્વી પ્રાણત્યાગે સુનિશ્ચિતા ।
પ્રતિજ્ઞામકરોત્કૃષ્ણે પાતિવ્રત્યપરાયણા ॥ 50 ॥

આરાધિતો યદિ મયા ભર્તા મે દૈવતં મહત્ । કર્મણા મનસા વાચા ગુરવસ્તોષિતા મયા ।
તેન સત્યેન યોનિર્મે ભવત્વદ્ય શિલા દૃઢા ॥ 51 ॥

એવં તયા પ્રતિજ્ઞાતે તદ્યોનિઃ સા શિલાઽભવત્ ।
અન્તરા નાભિજાન્વોર્યત્તત્સર્વં ચ શિલાઽભવત્ ॥ 52 ॥

તતઃ સ ખઙ્ગમુદ્ધૃત્ય વેગેનાસ્યાઃ શિરોઽહરત્ ॥ 53 ॥

જયા નામ સખી સાઽભૂત્પાર્વત્યા નખમાંસવત્ ।
તસ્માત્પતિવ્રતાયાશ્ચ દુઃખમલ્પં સુખં બહુ ॥ ] ॥ 54 ॥

એવં તે ભીરુ વધ્યન્તે યે ત્વાં હિંસન્તિ માનવાઃ ।
ગચ્છ ત્વં નગરં કૃષ્ણે ન ભયં વિદ્યતે તવ ॥ 55 ॥

અન્યેન ત્વં પથા શીઘ્રં સુદેષ્ણાયા નિવેશનમ્ । અન્યેનાહં ગમિષ્યામિ વિરાટસ્ય મહાનસમ્ ।
યથા નૌ નાવબુધ્યેરન્રાત્રાવેવં વ્યવસ્થિતૌ ॥ 56 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સાઽગચ્છન્નગરં કૃષ્ણા ભીમેનાશ્વાસિતા સતી ॥ 57 ॥ કૃતકૃત્યા સુદેષ્ણાયા ભવનં શુભલક્ષણા ।

શચીવ નહુષે શપ્તે પ્રવિવેશ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥ 58 ॥ ભીમોઽપ્યમિતવીર્યસ્તુ બલવાનરિમર્દનઃ ।

સર્વાંસ્તાન્કીચકાંસ્તત્ર હત્વા ધર્માત્મજાનુજઃ ॥ 59 ॥ નિઃશેષં કીચકાન્હત્વા રામો રાત્રિચરાનિવ ।

જિતશત્રુરદીનાત્મા પ્રવિવેશ પુરં તતઃ ॥ 60 ॥ પઞ્ચાધિકં શતં તત્ર નિહતં તેન ભારત ।

મહાવનમિવ છિન્નં શિશ્યે વિગલિતદ્રુમમ્ ॥ 61 ॥ એવં તે નિહતા રાજઞ્શતં પઞ્ચોપકીચકાઃ ।

સ ચ સેનાપતિઃ સૂત ઇત્યેતત્સૂતષટ્શતમ્ ॥ 62 ॥ ન ગન્ધર્વભયાકિઞ્ચિદ્વક્તું કીચકબાન્ધવાઃ ।

અશક્નુવન્તસ્તાં તત્ર ભયાદપ્યભિવીક્ષિતુમ્ ॥ 63 ॥ વિરાટનગરે ચાપિ સર્વે માત્સ્યાઃ સમાગતાઃ ।

કાલ્યં પઞ્ચશતં ચૈતાનપશ્યન્સારથીન્હતાન્ ॥ 64 ॥ તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં નરા નાર્યશ્ચ નાગરાઃ ।

વિસ્મયં પરમં ગત્વા નોચુઃ કિઞ્ચન ભારત ॥ 65 ॥