મહાભારત · અધ્યાય 4.24

આશ્વાસયંસ્તાં પાઞ્ચાલીં ભીમસેન ઉવાચ હ ।
શૃણુ ભદ્રે વરારોહે ક્રોધાત્તત્ર તુ ચિન્તિતમ્ ॥ 1 ॥

ત્વં વૈ સભાગતાં દૃષ્ટ્વા માત્સ્યાનાં કદનં મહત્ ।
કર્તુકામેન ભદ્રં તે વૃક્ષશ્ચાવેક્ષિતો મયા ॥ 2 ॥

તત્ર માં ધર્મરાજસ્તુ કટાક્ષેણ ન્યવારયત્ ।
તજ્જ્ઞાત્વાઽવાઙ્ભુખસ્તૂષ્ણીમાસ્થિતોસ્મિ મહાનસં ॥ 3 ॥

શૃણુષ્વાન્યત્પ્રતિજ્ઞાતં યદ્વદામીહ ભામિનિ . ધિગસ્તુ મે બાહુબલં ગાણ્ડીવં ફલ્ગુનસ્ય ચ ।
યત્તે રક્તૌ પુરા ભૂત્વા પાણી કૃતકિણાવિમૌ ॥ 4 ॥

તદદ્ય માં તુ તપતિ યત્કૃતં ન મયા પુરા ।
સભાયાં સ્મ વિરાટસ્ય કરોમિ કદનં મહત્ ॥ 5 ॥

તત્ર મે કારણં ભાતિ કૌન્તેયો યત્પ્રતીક્ષતે ।
તદહં તસ્ય વિજ્ઞાય સ્થિતો ધર્મસ્ય શાસને ॥ 6 ॥

યચ્ચ રાજ્યાત્પ્રચ્યવનં કુરૂણામવધશ્ચ યઃ ।
સુયોધનસ્ય કર્ણસ્ય શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ॥ 7 ॥

દુઃશાસનસ્ય પાપસ્ય યન્મયા ન હૃતં શિરઃ ।
તન્માં દહતિ કલ્યાણિ હૃદિ શલ્યમિવાર્પિતમ્ ॥ 8 ॥

અપિ ચાન્યદ્વરારોહે સ્મરિષ્યસિ વચો મમ । પુણ્યે તીરે સરસ્વત્યા યત્પ્રતિષ્ઠામ સન્ગતાઃ ।
તત્રાહમબ્રવં કૃષ્ણે સર્વક્લેશાનનુસ્મરન્ ॥ 9 ॥

ન ચાહમનુગચ્છેયં ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ । ધનઞ્જયં ચ પાઞ્ચાલિ માદ્રિપુત્રૌ ચ ભ્રાતરૌ ।
કૃત્વૈતાં ચ મતિં કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરમગર્હયમ્ ॥ 10 ॥

પરુષં વચનં શ્રુત્વા મમ ધર્માત્મજસ્તદા । હીમાન્વાક્યમહીનાર્થં બ્રુવન્રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
સર્વાનન્વનયદ્ભ્રાતૄન્મુનેર્ધૌમ્યસ્ય પશ્યતઃ ॥ 11 ॥

મા રોદી રાજ્ઞિ લોકાનાં સર્વાગમગુણાન્વિતા ।
રક્ષિતવ્યં સહાસ્માભિઃ સત્યમપ્રતિમં ભુવિ ॥ 12 ॥

અનુનીતેષુ ચાસ્માસુ અનુનીતા ત્વમપ્યસિ ।
મા ધર્મં જહિ સુશ્રોણિ ક્રોધં જહિ મહામતે ॥ 13 ॥

ઇમં તુ સમુપાલમ્ભં ત્વત્તો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
શૃણુયાદ્યદિ કલ્યાણિ કૃત્સ્નં જહ્યાત્સ જીવિતં ॥ 14 ॥

ધનઞ્જયો વા સુશ્રોણિ યમૌ ચાપિ સુમધ્યમે ।
લોકાન્તરગતેષ્વેષુ નાહં શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥ 15 ॥

ધર્મં શૃણુષ્વ પાઞ્ચાલિ યત્તે વક્ષ્યામિ માનિનિ ॥ 16 ॥

દુહિતા જનકસ્યાસીદ્વૈદેહી યદિ તે શ્રુતા ।
પતિમન્વચરત્સીતા મહારણ્યનિવાસિનમ્ ॥ 17 ॥

વસન્તી ચ મહારણ્યે રામસ્ય મહિષી પ્રિયા । રાવણેન હૃતા સીતા રાક્ષસીભિશ્ચ તર્જિતા ।
સા ક્લિશ્યમાના સુશ્રોણી રામમેવાન્વપદ્યત ॥ 18 ॥

લોપામુદ્રા તથા ભીરુ ભર્તારમૃષિસત્તમમ્ ।
ભગવન્તમગસ્ત્યં સા વનાયૈવાન્વપદ્યત ॥ 19 ॥

સુકન્યા નામ શર્યાતેર્ભાર્ગવચ્યવનં વને ।
વલ્મીકભૂતં સાધ્વી તમન્વપદ્યત ભામિની ॥ 20 ॥

નાલાયની ચેન્દ્રસેના રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
પતિમન્વચરદ્વૃદ્ધં પુરા વર્ષસહસ્રિણમ્ ॥ 21 ॥

નલં રાજાનમેવાથ દમયન્તી વનાન્તરે ।
અન્વગચ્છત્પુરા કૃષ્ણે તથા ભર્તૄંસ્ત્વમન્વગાઃ ॥ 22 ॥

યથૈતાઃ કીર્તિતા નાર્યો રૂપવત્યઃ પતિવ્રતાઃ ।
તથા ત્વમપિ કલ્યાણિ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ॥ 23 ॥

મા દીર્ઘં ક્ષમ કાલં ત્વં ત્રિંશદ્રાત્રમનિન્દિતે ।
પૂર્ણે ત્રયોદશે વર્ષે રાજ્ઞાં રાજ્ઞી ભવિષ્યસિ ॥ 24 ॥

સત્યેન તે શપે ચાહં ભવિતા નાન્યથેતિ ચ ॥ 25 ॥

સર્વાસાં પરમસ્ત્રીણાં પ્રામાણ્યં કર્તુમર્હસિ ।
સર્વેષાં ચ નરેન્દ્રાણાં મૂર્ધ્નિ સ્થાસ્યસિ ભામિનિ ॥ 26 ॥

ભર્તૃભક્ત્યા ચ વૃત્તેન ભોગાનાપ્સ્યસિ દુર્લભાન્ ।
યાતાયાં તુ પ્રતિજ્ઞાયાં મહાન્તં ભોગમાપ્નુયાઃ ॥ 27 ॥

ગુરુભક્તિકૃતં જ્ઞાત્વા રાજ્ઞાં મૂર્ધ્નિ સ્થિતા ભવેઃ ॥ 28 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

આર્તપ્રલાપા કૌન્તેય ન રાજાનમુપાલભે ।
અપારયન્ત્યા દુઃખાનિ કૃતં બાષ્પપ્રમોચનમ્ ॥ 29 ॥

ઇદં તુ દુઃખં કૌન્તેય મમાસદ્યં નિબોધ તત્ ॥ 30 ॥

યોઽયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય સૂતપુત્રસ્તુ કીચકઃ ।
સ્યાલો નામ પ્રવાદેન ભોજસ્ત્રૈગર્તદેશજઃ ॥ 31 ॥

ત્યક્તધર્મો નૃશંસશ્ચ સર્વાર્થેષુ ચ વલ્લભઃ . નિત્યમેવાહ દુષ્ટાત્મા ભાર્યા મે ભવ શોભને ।
અવિનીતઃ સુદુષ્ટાત્મા મામનાથેતિ ચિન્તયન્ ॥ 32 ॥

કિમુક્તેન વ્યતીતેન ભીમસેન મહાબલ ।
પ્રત્યુપસ્થિતકાલસ્ય કાર્યસ્યાનન્તરો ભવ ॥ 33 ॥

મમેહ ભીમ કૈકેયી રૂપાદ્ધિ ભયશઙ્કિતા ।
નિત્યમુદ્વિજતે રાજા કથં નેયાદિમામિતિ ॥ 34 ॥

તસ્યા વિદિત્વા તં ભાવં સ્વયં ચાનૃતદર્શનઃ ।
કીચકોપિ ચ દુષ્ટાત્મા પુનઃ પ્રાર્થયતે ચ માં ॥ 35 ॥

તમહં કુપિતા ભીમ પુનઃ કોપં નિયમ્ય ચ ।
અબ્રવં કામસમ્મૂઢમાત્માનં રક્ષ કીચક ॥ 36 ॥

ગન્ધર્વાણામહં ભાર્યા પઞ્ચાનાં મહિષી પ્રિયા ।
તે ત્વાં નિહન્યુર્દુર્ધર્ષાઃ શૂરાઃ સાહસકારિણઃ ॥ 37 ॥

એવમુક્તસ્તુ દુષ્ટાત્મા કીચકઃ પ્રત્યુવાચ હ ।
નાહં બિભેમિ ભૈરન્ધ્રિ ગન્ધર્વાણાં શુચિસ્મિતે ॥ 38 ॥

શતં સહસ્રમપિ વા ગન્ધર્વાણામહં રણે ।
સમાગતં હનિષ્યામિ ત્વં ભીરુ કુરુ મે ક્ષણમ્ ॥ 39 ॥

ઇત્યુક્તા ચાબ્રવં સૂતં કામાતુરમહં પુનઃ ।
ન ત્વં પ્રતિબલસ્તેષાં ગન્ધર્વાણાં યશસ્વિનામ્ ॥ 40 ॥

ધર્મે સ્થિતાઽસ્મિ સતતં કુલશીલસમન્વિતા ।
નેચ્છામિ કિઞ્ચિદ્વધ્યં ત્વાં તસ્માજ્જીવસિ કીચક ॥ 41 ॥

એવમુક્તસ્તુ દુષ્ટાત્મા પ્રહસ્ય સ્વનવત્તતઃ ।
ન તિષ્ઠિતિ સ સન્માર્ગે ન ચ ધર્મં બુભૂષતિ ॥ 42 ॥

પાપાત્મા પાપકારી ચ કામરાજવશાનુગઃ ।
અવિનીતશ્ચ દુષ્ટાત્મા પ્રત્યાખ્યાતઃ પુનઃ પુનઃ ॥ 43 ॥

દર્શનેદર્શને હન્યાદ્યદિ જહ્યાં ચ જીવિતમ્ ।
ધર્મે પ્રયતમાનાનાં મહાન્ધર્મો નશિષ્યતિ ॥ 44 ॥

સમયં રક્ષમાણાનાં દારા વો ન ભવન્તિ ચ . ભાર્યાજાં રક્ષ્યમાણાયાં પ્રજા ભવતિ રક્ષિતા ।
પ્રજાયાં રક્ષ્યમાણાયામાત્મા ભવતિ રક્ષિતઃ ॥ 45 ॥

વન્દતાં વર્ણધર્માંશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ મે શ્રુતમ્ ।
ક્ષત્રિયસ્ય સદા ધર્મો નાન્યો દસ્યુનિબર્હણાત્ ॥ 46 ॥

પશ્યતો ધર્મરાજસ્ય કીચકો માઽન્વધાવત ।
તવેવ ચ સમક્ષં વૈ ભીમસેન મહાબલ ॥ 47 ॥

ત્વયા ચાહં પરિત્રાતા ભીમ તસ્માઞ્જટાસુરાત્ ॥ 48 ॥

જયદ્રથં તથૈવ ત્વમજૈષીર્ભ્રાતૃભિઃ સહ । જહીમમપિ પાપિષ્ઠં યોયં મામવમન્યતે ।
કીચકો રાજવાલ્લભ્યાચ્છોકકૃન્મમ ભારત ॥ 49 ॥

કીચકં કામસન્તપ્તં ભિન્ધિ કુમ્ભમિવાશ્મનિ ।
યો નિમિત્તમનર્થાનાં બહૂનાં મમ ભારત ॥ 50 ॥

તં ચેઞ્જીવન્તમાદિત્યઃ પ્રાતરભ્યુદયિષ્યતિ ।
વિષમાલોડ્ય પાસ્યામિ મા કીચકવશન્ગમમ્ ॥ 51 ॥

શ્રેયો હિ મરણં મહ્યં ભીમસેન તવાગ્રતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રારુદત્કૃષ્ણા ભીમસ્યોરસિ સંશ્રિતા ॥ 52 ॥

ભીમશ્ચ તાં પરિષ્વજ્ય મહત્સાન્ત્વં પ્રયુજ્ય ચ ।
કીચકં મનસાઽગચ્છત્સૃક્કિણી પરિલેલિહન્ ॥ 53 ॥

આશ્વાસયિત્વા બહુશો ભૃશમાર્તાં સુમધ્યમામ્ ।
હેતુતત્વાર્થસંયુક્તૈર્વચોભિર્દ્રુપદાત્મજામ્ ॥ 54 ॥

પ્રમૃજ્ય વદનં તસ્યાઃ પાણિનાઽશ્રુસમાકુલમ્ ।
ઉવાચ ચૈનાં દુઃખાર્તાં ભીમઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ॥ 55 ॥