મહાભારત · અધ્યાય 4.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥
॥ જનમેજય ઉવાચ ।
કથં વિરાટનગરે મમ પૂર્વપિતામહાઃ . અજ્ઞાતવાસમુષિતા દુર્યોધનભયાર્દિતાઃ ॥

પતિવ્રતા મહાભાગા સતતં સુખભાગિની ।
દ્રૌપદી સા કથં બ્રહ્મન્નજ્ઞાતા દુઃખિતાઽવસત્ ॥

તે ચ બ્રાહ્મણમુખ્યાશ્ચ સૂતપૌરોગવૈઃ સહ ।
અજ્ઞાતવાસમુષિતાઃ કથં ચ પરિચારકાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યથા વિરાટનગરે તવ પૂર્વપિતામહાઃ ।
અજ્ઞાતવાસમુષિતાસ્તાવદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

તથા સ તાન્વરાઁલ્લબ્ધ્વા ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ગત્વાઽશ્રમં બ્રાહ્મણેભ્ય આચખ્યૌ વૃત્તમાત્મનઃ ॥

કથયિત્વા ચ તત્સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અરણીસહિતં ભાણ્ડં બ્રાહ્મણાય ન્યવેદયત્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા કુન્તીપુત્રો દૃઢવ્રતઃ ।
સમાહૂયાનુજાન્સર્વાનિતિ હોવાચ ભારત ॥

દ્વાદશેમાનિ વર્ષાણિ રાષ્ટ્રાદ્વિપ્રોષિતા વયમ્ ।
છદ્મના હૃતરાજ્યાશ્ચ નિસ્વાશ્ચ બહુશઃ કૃતાઃ ॥

ઉષિતાશ્ચ વને વાસં યથા દ્વાદશ વત્સરાન્ ।
અજ્ઞાતચર્યાં વત્સ્યામશ્છન્ના વર્ષં ત્રયોદશમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ધર્મેણ તેઽભ્યનુજ્ઞાતાઃ પાણ્ડવાઃ સત્યવિક્રમાઃ ।
અજ્ઞાતવાસં વત્સ્યન્તશ્છન્ના વર્ષં ત્રયોદશમ્ ॥

ઉપોપવિશ્ય વિદ્વાંસઃ સ્નાતકાઃ સંશિતવ્રતાઃ . યે તત્ર બ્રાહ્મણા આસન્વનવાસસહાયિનઃ ।
યે ચ ભક્તા વસન્તિ સ્મ વનવાસે તપસ્વિનઃ ॥

તાનબ્રુવન્મહાત્માનો હૃષ્ટાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ ।
અભ્યનુજ્ઞાપયિષ્યન્તસ્તાન્પ્રવાસે ધૃતવ્રતાઃ ॥

વિદિતં ભવતાં સર્વં ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્યથા વયમ્ ।
છદ્મના હૃતરાજ્યાશ્ચ નિસ્વાશ્ચ બહુશઃ કૃતાઃ ॥

ઉષિતાશ્ચ વને વાસં યથા દ્વાદશવત્સરાન્ ।
ભવદ્ભિરેવ સહિતા વન્યાહારા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અજ્ઞાતવાસસમયં શેષં વર્ષં ત્રયોદશમ્ ।
તદ્વત્સ્યામો વયં છન્નાસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હથ ॥

સુયોધનશ્ચ દુષ્ટાત્મા કર્ણશ્ચ સહસૌબલઃ ।
જાનન્તો વિષમં કુર્યુરસ્માસ્વત્યન્તવૈરિણઃ ॥

યુક્તચારાશ્ચ યત્તાશ્ચ દાયે સ્વસ્ય જનસ્ય ચ ।
દુરાત્મનાં હિ કસ્તેષાં વિશ્વાસં ગન્તુમર્હતિ ॥

અપિ નસ્તદ્ભવેદ્ભૂયો યદ્વયં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
સમસ્તેષુ ચ રાષ્ટ્રેષુ સ્વરાજ્યસ્થા ભવેમ હિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા દુઃખશોકાર્તઃ શુચિર્ધર્મસુતસ્તદા ।
સમ્મૂર્ચ્છિતોઽભવદ્રાજા સાસ્રકણ્ઠો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તમથાશ્વાસયન્સર્વે બ્રાહ્મણા ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥

પ્રબુધ્ય દુઃખમોહાર્તો ધૌમ્યં ધર્મભૃતાંવરમ્ ।
પ્રાવૈક્ષત તદા રાજા સાશ્રુકણ્ઠો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અથ ધૌમ્યોઽબ્રવીદ્વાક્યં મહાર્થં નૃપતિં તદા ।
આશ્વાસયંસ્તં સ નૃપં ભ્રાતૄંશ્ચ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

રાજન્વિદ્વાન્ભવાન્દાન્તઃ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
નૈવંવિધાઃ પ્રમુહ્યન્તિ ધીરાઃ કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ॥

દેવૈરપ્યાપદઃ પ્રાપ્તાશ્છન્નૈશ્ચ બહુભિસ્તદા ।
તત્રતત્ર સપત્નાનાં નિગ્રહાર્થં મહાત્મભિઃ ॥

દિતિપુત્રૈર્હૃતે રાજ્યે દેવરાજઃ સુદુઃખિતઃ ।
બ્રહ્માણં તોષયિષ્યંશ્ચ બ્રહ્મરૂપં વિધાય ચ ॥

ઇન્દ્રેણ નિષધં પ્રાપ્ય ગિરિપ્રસ્થાહ્વયે પુરે ।
છન્નેનોષ્ય કૃતં કર્મ દ્વિષતાં બલનિગ્રહે ॥

પ્રસાદાદ્્બ્રહ્મણો રાજન્દિતેઃ પુત્રાન્મહાબલાન્ ।
નિર્જિત્ય તરસા શત્રૂન્પુનર્લોકાઞ્જુગોપ ચ ॥

વિષ્ણુનાઽશ્મગિરિં પ્રાપ્ય તદા દિત્યાં નિવત્સ્યતા ।
ગર્ભે વધાર્થં દૈત્યાનામજ્ઞાતેનોષિતં ચિરમ્ ॥

પ્રોષ્ય વામનરૂપેણ ચ્છન્નેન બ્રહ્મચારિણા ।
બલેર્યથા હૃતં રાજ્યં વિક્રમૈસ્તચ્ચ તે શ્રુતમ્ ॥

ઔર્વેણ વસતા છન્નમૂરૌ બ્રહ્મર્ષિણા તદા ।
યત્કૃતં તાત લોકેષુ તચ્ચ સર્વં શ્રુતં ત્વયા ॥

પ્રચ્છન્નેનાપિ સર્વત્ર હરિણા વૃત્રનિગ્રહે ।
વજ્રં પ્રવિશ્ય શક્રસ્ય યત્કૃતં તચ્ચ તે શ્રુતમ્ ॥

હુતાશનેન યચ્ચાપઃ પ્રવિશ્ય ચ્છન્નમૂષિતમ્ ।
વિબુધાનાં હિ યત્કર્મ કૃતં તચ્ચાપિ તે શ્રુતમ્ ॥

યથા વિવસ્વતા તાત છન્નેનોત્તમતેજસા ।
નિર્દગ્ધાઃ શત્રવઃ સર્વે વસતા ગવિ વર્ષશઃ ॥

વિષ્ણુના વસતા ચાત્ર ગૃહે દશરથસ્ય વૈ ।
દશગ્રીવો હતશ્છન્નં સંયુગે ભીમકર્મણા ॥

એવમેતે મહાત્માનઃ પ્રચ્છન્નાસ્તત્રતત્ર હિ ।
અજયઞ્છાત્રવાન્મુખ્યાંસ્તથા ત્વમપિ જેષ્યસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇતિ ધૌમ્યેન ધર્મજ્ઞો વાક્યૈઃ સ પરિહર્ષિતઃ ।
શાન્તબુદ્ધિઃ પુનર્ભૂત્વા વ્યષ્ટમ્ભત યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અથાબ્રવીન્મહાબાહુર્ભીમસેનો મહાબલઃ ।
રાજાનં બલિનાં શ્રેષ્ઠો ગિરા સમ્પરિહર્ષયન્ ॥

અવેક્ષય મહારાજ તવ ગાણ્ડીવધન્વના ।
ધર્માર્થપરયા બુદ્ધ્યા ન કિઞ્ચિત્સાહસં કૃતમ્ ॥

સહદેવો મયા નિત્યં નકુલશ્ચ નિવારિતૌ ।
શક્તૌ વિધ્વંસને તેષાં શત્રુઘ્નૌ ભીમવિક્રમૌ ॥

ન વયં વર્ત્મ હાસ્યામો યસ્મિન્યોક્ષ્યતિ નો ભવાન્ ।
તદ્વિધત્તાં ભવાન્સર્વં ક્ષિપ્રં જેષ્યામહે પરાન્ ॥

ઇત્યુક્તો ભીમસેનેન ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
સુખોપવિષ્ટો વિદ્વદ્ભિસ્તાપસૈઃ સંશિતવ્રતૈઃ ॥

યે તદ્ભક્ત્યાઽભવંસ્તસ્મિન્વનવાસે તપસ્વિનઃ . તાનબ્રવીન્મહાપ્રાજ્ઞઃ શિષ્ટાન્રાજા કૃતાઞ્જલિઃ ।
અભ્યનુજ્ઞાપયિષ્યન્વૈ તસ્મિન્વાસે ધૃતવ્રતઃ ॥

વિદિતં ભવતાં સર્વે ર્ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્યથા વયમ્ । સમ્મન્ત્રાહૃતરાજ્યાશ્ચ નિસ્સ્વાશ્ચ બહુશઃ કૃતાઃ ।
ઉષિતાઃ સ્મો વને કૃચ્છ્રં તથા વર્ષાણિ દ્વાદશ ॥

અજ્ઞાતચર્યાસમયં શેષં વર્ષં ત્રયોદશમ્ ।
તદ્વત્સ્યામઃ ક્વચિચ્છન્નાસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હથ ॥

ઇત્યુક્તા ધર્મરાજેન બ્રાહ્મણાઃ પરમાશિષઃ ।
પ્રયુજ્યાપૃચ્છ્ય ભરતાન્યથાસ્વં પ્રયયુર્ગૃહાન્ ॥

સર્વે વેદવિદો મુખ્યા યતયો મુનયસ્તદા ।
આશીરુક્ત્વા યથાન્યાયં પુનર્દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

તે તુ ભૃત્યાશ્ચ દૂતાશ્ચ શિલ્પિનઃ પરિચારકાઃ ।
અનુજ્ઞાપ્ય યથાન્યાયં પુનર્દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સહ ધૌમ્યેન વિદ્વાંસસ્તથા તે પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ ।
ઉત્થાય પ્રયયુર્વીરાઃ કૃષ્ણામાદાય ભારત ॥

ક્રોશમાત્રમતિક્રમ્ય તસ્માદ્વાસાન્નિમિત્તતઃ ।
શ્વોભૂતે મનુજવ્યાઘ્રાશ્છન્નવાસાર્થમુદ્યતાઃ ॥

પૃથક્ શાસ્ત્રવિદઃ સર્વે સર્વે મન્ત્રવિશારદાઃ ।
સન્ધિવિગ્રહતત્વજ્ઞા મન્ત્રાય સમુપાવિશન્ ॥