મહાભારત · અધ્યાય 3.77

પ્રશાન્તે તુ પુરે હૃષ્ટે સમ્પ્રવૃત્તે મહોત્સવે ।
મહત્યા સેનયા રાજા દમયન્તીમુપાનયત્ ॥

પુણ્યશ્લોકં તુ રાજ્યસ્થં શ્રુત્વા ભીમો મહીપતિઃ ।
મુદા પરમયા યુક્તો બભૂવ ભરતર્ષભ ॥

અથ હૃષ્ટમના રાજા મહત્યા સેનયા સહ ।
સુતાં પ્રસ્થાપયામાસ પુણ્યશ્લોકાય ધીમતે ॥

દમયન્તીમપિ પિતા સત્કૃત્યપરવીરહા ।
પ્રાસ્થાપયદમેયાત્મા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

આગતાયાં તુ વૈદર્ભ્યાં સપુત્રાયાં નલો નૃપઃ ।
વર્તયામાસ મુદિતો દોવરાડિવ નન્દને ॥

તથા પ્રકાશતાં યાતો જમ્બૂદ્વીપે સ રાજસુ ।
પુનઃ સ્વે ચાવસદ્રાજ્યે પ્રત્યાહૃત્ય મહાયશાઃ ॥

ઈજે ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિધિવચ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર સસુહૃદ્વક્ષ્યસે ચિરાત્ ॥

દુઃખમેતાદૃશમ્પ્રાપ્તો નલઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
દેવનેન નરશ્રેષ્ઠ સભાર્યો ભરતર્ષભ ॥

એકાકિનૈવ સુમહન્નલેન પૃથિવીપતે ।
દુઃખમાસાદિતં ઘોરં પ્રાપ્તશ્ચાભ્યુદયઃ પુનઃ ॥

ત્વં પુનર્ભ્રાતૃસહિતઃ કૃષ્ણયા ચૈવ પાણ્ડવ ।
કથાશ્ચાપિ સમાકર્ણ્ય ધર્મમેવાનુચિન્તયન્ ॥

બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
નિત્યમન્વાસ્યસે રાજંસ્તત્ર કા પરિદેવના ॥

કર્કોટકસ્ય નાગસ્ દમયન્ત્યા નલસ્ય ચ ।
ઋતુપર્ણસ્ય રાજર્ષેઃ કીર્તનં કલિનાશનમ્ ॥

ઇતિહાસમિમં ચાપિ કલિનાશનમચ્યુત ।
શક્યમાશ્વસિતું શ્રુત્વા ત્વદ્વિધેન વિશામ્પતે ॥

અસ્થિરત્વં ચ સઞ્ચિન્ત્ય પુરુષાર્થસ્ નિત્યદા ।
તસ્યોદયે વ્યયે ચાપિ ન ચિન્તયિતુમર્હસિ ॥

શ્રુત્વેતિહાસં નૃષતે સમાશ્વસિહિ મા શુચઃ ।
વ્યસને ત્વં મહારાજ ન વિષીદિતુમર્હસિ ॥

વિષમાવસ્થિતે દૈવે પૌરુષેઽફલતાં ગતે ।
વિષાદયન્તિ નાત્માનં સત્ત્વાપાશ્રયિણો નરાઃ ॥

યે ચેદં કથયિષ્યન્તિ નલસ્ ચરિતં મહત્ ।
શ્રોષ્યન્તિ ચાપ્યભીક્ષ્ણં વૈ નાલક્ષ્મીસ્તાન્ભજિષ્યતિ ॥

અર્થાસ્તસ્યોપપત્સ્યન્તે ધન્યતાં ચ ગમિષ્યતિ ।
ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા પુરાણં શશ્વદુત્તમમ્ ॥

પુત્રાન્પૌત્રાન્પશૂંશ્ચાપિ લભતે નૃષુ ચાગ્ર્યતામ્ ।
આરોગ્યપ્રીતિમાંશ્ચૈવ ભવિષ્તિ ન સંશયઃ ॥

ભયાત્રસ્યસિ યચ્ચ ત્વમાહ્વયિષ્યતિ માં પુનઃ ।
અક્ષજ્ઞ ઇતિ તત્તેઽહં નાશયિષ્યામિ પાર્થિવ ॥

વેદાક્ષહૃદયં કૃત્સ્નમહં સત્યપરાક્રમ ।
ઉપપદ્યસ્વ કૌન્તેય પ્રસન્નોઽહં બ્રવીમિ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો હૃષ્ટમના રાજા બૃહદશ્વમુવાચ હ ।
ભગવન્નક્ષહૃદયં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥

કૌન્તેયેનૈવમુક્તસ્તુ બૃહદશ્વો મહામુનિઃ । તતોઽક્ષહૃદયં પ્રાદાત્પાણ્ડવાય મહાત્મને ।
લબ્ધ્વા ચ પાણ્ડવો રાજા વિશોકઃ સમપદ્યત ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

પુનરેવ તુ વક્ષ્યામિ યસ્ત્વત્તો દુઃખિતો નૃપઃ ।
તં શૃણુષ્વ મહારાજ સર્વદુઃખાપનુત્તયે ॥

ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતો મહાત્મા પૃથિવીપતિઃ ।
ત્રિશઙ્કુરિતિ વિખ્યાતોરાજરાજો મહાદ્યુતિઃ ॥

હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો જજ્ઞે ગુણરત્નાકરો નૃપાત્ ।
તતો વિશેષૈર્વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥

સ તુ લોકે વરઃ પુંસાં પુણ્યશ્લોકો મહાયશાઃ ।
સત્યવાદી મધુરવાક્સત્યેન બહુભાષિતા ॥

તસ્ય ભાર્યાઽભવદ્ભૂમૌ સૌશીલ્યસમલન્કૃતા ।
ઉશીનરસ્ય રાજર્ષેર્દુહિતા પુણ્યલક્ષણા ॥

સ્વયંવરે મહાભાગં વરયામાસ ભામિની ।
હરિશ્ચન્દ્રં સમેતાનાં રાજ્ઞાં મદ્યે પતિં વિભુમ્ ॥

તયા સહ મહીપાલઃ સત્યવત્યા મનોજ્ઞયા ।
રેમે ચ સુચિરં કાલં રાજા રાજ્યમવાપ્ય ચ ॥

તસ્યાં દેવ્યાં હરિશ્ચન્દ્રાજ્જજ્ઞે રાજીવલોચનઃ ।
પુત્રઃ પુણ્યવતાં શ્રેષ્ઠો લોહિતાશ્વ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

દેવ્યા પુત્રેણ સહિતઃ પુણ્યશ્લોકો મહાયશાઃ ।
વસિષ્ઠયાજ્યો નૃપતિરીજે શુણ્યૈર્મહાધ્વરૈઃ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિશ્વામિત્રો દિવં ગતઃ ।
પુરુહૂતપુરીં રમ્યામાજગામેન્દ્રસેવયા ॥

ઉપસ્થાને ચ સંવૃત્તે દેવેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
આજગામ વસિષ્ઠોઽપિ વામદેવસહાયવાન્ ॥

ઉપસ્થાને ચ સંવૃત્તે સુખાસીને પુરન્દરે ।
વર્ણ્યમાનેષુ ચ તદા સત્યવાદિષુ રાજસુ ॥

તસ્યાં સંસદિસર્વસ્માદ્ધરિશ્ચન્દ્રોઽપિ પપ્રથે ।
યજ્ઞદાનતપઃશીલસત્યવાક્યદૃઝવ્રતૈઃ ॥

વસિષ્ઠઃ પરમપ્રીતઃ સ્વયાજ્યપરિકીર્તનાત્ ।
તથાપિ વિશ્વામિત્રસ્તં ન સેહે સત્યભૂષિતમ્ ॥

હરિશ્ચન્દ્રં પ્રતિ તદા વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ ।
પણઃ કૃતસ્તદા પશ્ચાદ્વિશ્વામિત્રેણ પાર્થિવઃ ॥

રાજ્યાચ્ચાપિ સુખાચ્ચાપિ સહસા ચાવરોપિતઃ ।
અવાપ પરમં દુઃખં મરણાદમનોહરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા પરમપ્રીતો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ । ભ્રાતૃભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચૈવ દ્રૌપદ્યા ચ સમન્વિતઃ ।
વિસ્મયં પરમં ગત્વા સાધુસાધ્વિત્યભાષત ॥

તતો હરિશ્ચન્દ્રકથાં ચ સર્વે શ્રુત્વા તુ રાજા મનુજેન્દ્રકેતુઃ ।
વિહાય શોકં વિજહાર ભૂયઃ સ્મરન્હરિશ્ચન્દ્રમનન્તકીર્તિમ્ ॥

કથામેવં તથા કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રનલાશ્રયામ્ । આમન્ત્ર્ય પાણ્ડવાન્સર્વાન્બૃહદશ્વો જગામ હ ।
ઉક્ત્વા ચાશુ સરોઽગચ્છદુપસ્પ્રષ્ટું મહાતપાઃ ॥

બૃહદશ્વ ગતે પાર્થમશ્રૌષીત્સવ્યસાચિનમ્ ।
વર્તમનં તપસ્યુગ્રે વાયુભક્ષં મનીષિણમ્ ॥

બ્રાહ્મણએભ્યસ્તપસ્વિભ્યઃ સમ્પતદ્ભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
તીર્થશૈલવનેભ્યશ્ચ સમેતેભ્યો દૃઢવ્રતઃ ॥

ઇતિપાર્થો મહાબાહુર્દુરાપં તપ આસ્થિતઃ ।
ન તથા દૃષ્ટપૂર્વોઽન્યઃ કશ્ચિદુગ્રતપા ઇતિ ॥

યથા ધનઞ્જયઃ પાર્થસ્તપસ્વી નિયતવ્રતઃ ।
મુનિરેકચરઃ શ્રીમાન્ધર્મો વિગ્રહવાનિવ ॥

તં શ્રુત્વા પાણ્ડવો રાજંસ્તપ્યમાનં મહાવને ।
અન્વશોચત કૌન્તેયઃ પ્રિયં વૈ ભ્રાતરં જયમ્ ॥

દહ્યમાનેન તુ હૃદા શરણાર્થી મહાવને ।
બ્રાહ્મણાન્વિવિધજ્ઞાનાન્પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

પ્રતિગૃહ્યાક્ષહૃદયં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
આસીદ્ધૃષ્ટમના રાજન્ભીમસેનાદિભિર્યુતઃ ॥

સ્વભ્રાતૄન્સહિતાન્પશ્યન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અપશ્યન્નર્જુનં તત્રબભૂવાશ્રુપરિપ્લુતઃ ॥

સન્તપ્યમાનઃ કૌન્તેયો ભીમસેનમુવાચ હ ।
કદા દ્રક્ષ્યામિ વૈ ભીમ પાર્તમત્ર તવાનુજમ્ ॥

મત્કૃતે હિ કુરુશ્રેષ્ઠ તષ્યતે પરમં તપઃ ।
તસ્યાક્ષહૃદયજ્ઞાનમાખ્યાસ્યામિ કદા ન્બહમ્ ॥

સ હિ શ્રુત્વાઽક્ષહૃદયં સમુપાત્તં મયા વિભો । પ્રહૃષ્ટઃ પુરુષવ્યાઘ્રો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥