મહાભારત · અધ્યાય 3.74

સર્વં વિકારં દૃષ્ટ્વા તુ પુણ્યશ્લોકસ્ય ધીમતઃ ।
આગત્ય કેશિની ક્ષિપ્રં દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્ ॥

દમયન્તી તતો ભૂયઃ પ્રેષયામાસ કેશિનીમ્ ।
માતુઃ સકાશં દુઃખાર્તા નલશઙ્કાસમુત્સુકા ॥

પરીક્ષિતો મે બહુશો બાહુકો નલશઙ્કયા ।
રૂપે મે સંશયસ્ત્વેકઃ સ્વયમિચ્છમિ વેદિતુમ્ ॥

સ વા પ્રવેશ્યતાં માતર્માં વાઽનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।
વિદિતં વાઽથવાઽજ્ઞાતં પિતુર્મે સંવિધીયતામ્ ॥

એવમુક્તા તુ વૈદર્ભ્યા સા દેવી ભીમમબ્રવીત્ ।
દુહિતુસ્તમભિપ્રાયમન્વજાનાત્સ પાર્થિવઃ ॥

સા ચૈ પિત્રાઽભ્યનુજ્ઞાતા માત્રા ચ ભરતર્ષભ ।
તયોર્નિયોગાત્કૌરવ્ય કેશિનીમિદમબ્રવીત્ ॥

ગચ્છ કેશિનિ શીઘ્રં ત્વમ્બાહુકં પિતૃશાસનાત્ ।
આનયસ્વ યથા માતા ત્વં તથા કુરુ મે પ્રિયમ્ ॥

ગત્વા તુ કેશિની શિઘ્રં બાહુકં વાક્યમબ્રવીત્ ।
ભીમસ્ય શાસનાત્સૂતાગતાહં વિદ્ધિ બાહુક ॥

પ્રવિશ્યતાં રાજવેશ્મ ઇત્યુક્તો ભરતર્ષભ । બાહુકસ્તુ ચિરં ધ્યાત્વા કેશિન્યા સહ ભારત ।
પ્રવિવેશ મહાબાહુર્દમયન્તીનિવેશનમ્ ॥

નલં પ્રવેશયામાસ યત્રતસ્યાઃ પ્રતિશ્રયઃ ॥

તાં સ્મ દૃષ્ટ્વૈવ સહસા દમયન્તીં નલો નૃપઃ ।
આવિષ્ટઃ શોકદુઃખાભ્યાં બભૂવાશ્રુપરિપ્લુતઃ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વાતથાયુક્તં દમયન્તી નલં તદા ।
તીવ્રશોકસમાવિષ્ટા બભૂવ વરવર્ણિની ॥

તતઃ કાષાયવસના જટિલા મલપઙ્કિની ।
દમયન્તી મહારાજ બાહુકં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

પૂર્વં દૃષ્ટસ્ત્વયા કશ્ચિદ્ધર્મજ્ઞો નામ બાહુક ।
સુપ્તામુત્સૃજ્યવિપિને ગતો યઃ પુરુષઃ સ્ત્રિયમ્ ॥

અનાગસં પ્રિયાં ભાર્યાં વિજને શ્રમમોહિતામ્ ।
અપહાય તુ કો ગચ્ચેત્પુણ્યશ્લોકમૃતેનલમ્ ॥

કિમુ તસ્ય મયા બાલ્યાદપરાદ્ધં મહીપતેઃ ।
યો મામુત્સૃજ્ય વિપિને ગતવાન્નિદ્રયાઽર્દિતામ્ ॥

સાક્ષાદ્દેવાનપાહાય વૃતો યઃ સ પુરા મયા ।
અનુવ્રતામભિમતાં પુત્રિણીં ત્યક્તવાન્કથમ્ ॥

અગ્નૌ પાણિગૃહીતા ચ હંસાનાં વચને સ્થિતામ્ ।
ભરિષ્યામીતિ સત્યં તુ પ્રતિશ્રુત્ય ક્વ તદ્ગતમ્ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

દમયન્ત્યા બ્રુવન્ત્યાસ્તુ સર્વમેતદરિદમ ।
શોકજં વારિનેત્રાભ્યામસુખં પ્રાસ્રવદ્બહુ ॥

અતીવ કૃષ્ણતારાભ્યાં રક્તાન્તાભ્યાં જલન્તુ તત્ ।
પરિસ્રવન્નલો રાજા શોકાર્તૈદમબ્રવીત્ ॥

નલોઽહં વિપુલશ્રોણિ ત્વામુત્સૃજ્ય યતો ગતઃ । આવિષ્ટઃ કલિના ભદ્રે તેન મોહવશં ગતઃ ॥

મમ રાજ્યં પ્રનષ્ટં યન્નાહં તત્કૃતવાન્સ્વયમ્ ।
કલિના તત્કૃતં ભીરુ યચ્ચ ત્વામહમત્યજમ્ ॥

યત્ત્વયા ધર્મકૃચ્છ્રે તુ શાપેનાભિહતઃ પુરા ।
વનસ્થયા દુઃખિતયા શોચન્ત્યા માન્દિવાનિશમ્ ॥

સ મચ્છરીરે ત્વચ્છાપાદ્દહ્યમાનોઽવસત્કલિઃ ।
ત્વચ્છાપદગ્ધઃ સતતં સોઽગ્નાવગ્નિરિવાહિતઃ ॥

મમ ચ વ્યવસાયેન તપસા ચૈવ નિર્જિતઃ ।
દુઃખસ્યાન્તેન ચાનેન ભવિતવ્યં હિ નૌ શુભે ॥

વિમુચ્ય માં ગતઃ પાપસ્તતોઽહમિહ ચાગતઃ ।
ત્વદર્થં વિપુલશ્રોણિ ન હિ મેઽન્યત્પ્રયોજનમ્ ॥

કથં નુ નારી ભર્તારમનુરક્તમનુવ્રતમ્ ।
ઉત્સૃજ્ય વરયેદન્યં યથા ત્વં ભીરુ કર્હિચિત્ ॥

દૂતાશ્ચરન્તિ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં નૃપતિશાસનાત્ ।
ભૈમી કિલ સ્મ ભર્તારં દ્વિતીયં વરયિષ્યતિ ॥

સ્વૈરવૃત્તા યથાકામમનુરૂપમિવાત્મનઃ ।
શ્રુત્વૈવ ચૈવં ત્વરિતો ભાગસ્વરિરુપસ્થિતઃ ॥

દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા નલસ્ય પરિદેવિતમ્ ।
પ્રાઞ્જલિર્વેપમાના ચ ભીતા વચનમબ્રવીત્ ॥

ન મામર્હસિ કલ્યાણ પાપેન પરિશઙ્કિતુમ્ ।
મયા હિ દેવાનુત્સૃજ્ય વૃતસ્ત્વં નિષધાધિપ ॥

તવાભિગમનાર્થં તુ સર્વતો બ્રાહ્મણા ગતાઃ ।
વાક્યાનિ મમ ગાથાભિર્ગાયમાના દિશો દશ ॥

તતસ્ત્વાં બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્પર્ણાદો નામ પાર્થિવ ।
અભ્યગચ્છત્કોસલાયામૃતુપર્ણનિવેશને ॥

તેન વાક્યે કૃતેસમ્યક્પ્રતિવાક્યે તથા હૃતે ।
ઉપાયોઽયમ્મયા દૃષ્ટો નૈષધાનયને તવ ॥

ત્વામૃતે નહિ લોકેઽન્ય એકાહ્ના પૃથિવીપતે ।
સમર્થો યોજનશતં ગન્તુમશ્વૈર્નરાધિપ ॥

તથાપિ માં મહીપાલ ભજેતાં ચરણૌ તવ । સ્પૃશેયં તેન સત્યેન પાદાવેતૌ મહીપતે ।
યથા નાસત્કૃતં કિઞ્ચિન્મનસાઽપિ ચરામ્યહમ્ ॥

અયં ચરતિ લોકેઽસ્મિન્ભૂતસાક્ષી સદાગતિઃ ।
એષ મે મુઞ્ચતુ પ્રાણાન્યદિ પાપં ચરામ્યહમ્ ॥

યથા ચરતિ તિગ્માંશુઃ પરિતો ભુવનં સદા ।
સ મુઞ્ચતુ મમ પ્રાણાન્યદિ પાપં ચરામ્યહમ્ ॥

ચન્દ્રમાઃ સર્વભૂતાનામન્તશ્ચરતિ સાક્ષિવત્ ।
સ મુઞ્ચતુ મમ પ્રાણાન્યદિ પાપં ચરામ્યહમ્ ॥

એતે દેવાસ્ત્રયઃ કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યં ધારયન્તિ વૈ ।
વિબ્રુવન્તુ યથા સત્યમેતદ્દેવાસ્ત્યજન્તુ મામ્ ॥

એવમુક્તે તતો વાયુરન્તરિક્ષાદભાષત ।
નૈષા કૃતવતી પાપં નલ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥

રાજઞ્શીલનિધિઃ સ્ફીતો દમયન્ત્યા સુરક્ષિતઃ ।
સાક્ષિણો રક્ષિણશ્ચાસ્યા વયં ત્રીન્પરિવત્સરાન્ ॥

ઉપાયો વિહિતશ્ચાયં ત્વદર્થમતુલોઽનયા ।
ન હ્યેકાહ્ના શતં ગન્તા ત્વામૃતેઽન્યઃ પુમાનિહ ॥

ઉપપન્ના ત્વયા ભૈમી ત્વં ચ ભૈમ્યા મહીપતે ।
નાત્ર શઙ્કા ત્વયા કાર્યા સન્ગચ્છ સહ ભાર્યયા ॥

તથા બ્રુવતિ વાયૌ તુ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ ।
દેવદુન્દુભયો નેદુર્વવૌ ચ પવનઃ શિવઃ ॥

તદદ્ભુતમયં દૃષ્ટ્વા નલો રાજાઽથ ભારત ।
દમયન્ત્યાં વિશઙ્કાં તામુપાકર્ષદરિન્દમઃ ॥

તતસ્તદ્વસ્ત્રમરજઃ પ્રાવૃણોદ્વસુધાધિપઃ ।
સંસ્મૃત્ય નાગરાજં તં તતો લેભે સ્વકં વપુઃ ॥

સ્વરૂપિણં તુ ભર્તારં દૃષ્ટ્વા ભીમસુતા તદા ।
પ્રાક્રોશદુચ્ચૈરાલિઙ્ગ્ય પુણ્યશ્લોકમનિન્દિતા ॥

ભૈમીમપિ નલો રાજા ભ્રાજમાનો યથા પુરા ।
સસ્વજે સ્વસુતૌ ચાપિ યથાવત્પ્રત્યનન્દત ॥

તતઃ સ્વોરસિ વિન્યસ્ય વક્રં તસ્ય શુભાનના ।
પરીતા તેન દુઃખેન નિશશ્વાસાયતેક્ષણા ॥

તથૈવ મલદિગ્ધાઙ્ગીં પરિષ્વજ્ય શુચિસ્મિતામ્ ।
સુચિરં પુરુષવ્યાઘ્રસ્તસ્થૌ શોકપરિપ્લુતઃ ॥

તતઃ સર્વં યથાવૃત્તં દમયન્ત્યા નલસ્ય ચ ।
ભીમાયાકથયત્પ્રીત્યા વૈદર્ભ્યા જનની નૃપ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહારાજઃ કૃતશૌચમહન્નલમ્ ।
દમયન્ત્યા સહોપેતં કલ્યે દ્રષ્ટા સુખોષિતમ્ ॥

તતસ્તૌ સહિતૌ રાત્રિં કથયન્તૌ પુરાતનમ્ ।
વને વિચરિતં સર્વમૂષતુર્મુદિતૌ નૃપ ॥

ગૃહે ભીમસ્ય નૃપતેઃ પરસ્પરસુખૈષિણૌ ।
વસેતાં હૃષ્ટસન્કલ્પૌ વૈદર્ભી ચ નલશ્ હ ॥

સ ચતુર્થે તતો વર્ષે સન્ગમ્ય સહ ભાર્યયા ।
સર્વકામૈઃ સુસિદ્ધાર્થો લબ્ધવાન્પરમાં મુદમ્ ॥

દમયન્ત્યપિ ભર્તારમાસાદ્યાપ્યાયિતા ભૃશમ્ ।
અર્ધસઞ્જાતસસ્યેવ તોયં પ્રાપ્ય વસુન્ધરા ॥

સૈવં સમેત્ય વ્યપનીય તન્દ્રાં શાન્તજ્વરા હર્ષવિવૃદ્ધસત્ત્વા ।
રરાજ ભૈમી સમવાપ્તકામા શીતાંશુના રાત્રિરિવોદિતેન ॥