મહાભારત · અધ્યાય 3.65

હૃતરાજ્યે નલે ભીમઃ સભાર્યેઽદર્શનં ગતે ।
ચિન્તયામાસ બહુશઃ સહામાત્યૈર્નરાધિપઃ ॥

સમાહૂય દ્વિજાન્સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્ ।
અગ્રહારં ચ દાસ્યામિગ્રામં નગરસમ્મિતમ્ ॥

દમયન્તીં નલં ચૈવ પર્યન્વેષતિ યો દ્વિજઃ ।
ગવાં શતસહસ્રાણિ દાતા તસ્મૈ દ્વિજાતયે ॥

ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણાન્સર્વાન્સમાહૂય દ્વિજોત્તમાન્ ।
પ્રસ્થાપયામાસ તદા તયોર્દર્શનકાઙ્ક્ષયા ॥

સન્દિદેશ ચ તાન્ભીમો વસુ દત્તા ચ પુષ્કલમ્ ।
મૃગયધ્વં નલં ચૈવ દમયન્તીં ચ મે સુતામ્ ॥

અસ્મિન્કર્મણિ નિષ્પન્ને વિજ્ઞાતે નિષધાધિપે ।
ગવાં સહસ્રં દાસ્યામિ યો વસ્તાવાનયિષ્યતિ ॥

અગ્રહારાંશ્ચ દાસ્યામિ ગ્રામં નગરસમ્મિતમ્ ।
હિરણ્યઞ્ચ સુવર્ણં ચ દાસીદાસં તથૈવ ॥

ન ચેચ્છક્યાવિહાનેતું દમયન્તી નલોઽપિ વા ।
જ્ઞાતમાત્રેઽપિ દાસ્યામિ ગવાં દશશતં ધનમ્ ॥

ઇત્યુક્તાસ્તે યયુર્હૃષ્ટા બ્રાહ્મણાઃ સર્વતો દિશમ્ । પુરરાષ્ટ્રાણિ ચિન્વન્તો નૈષધં સહ ભાર્યયા ।
નૈવ ક્વાપિ પ્રપશ્યન્તિ નલં વા ભીમપુત્રિકામ્ ॥

તતશ્ચેદિપુરીં રમ્યાં સુદેવો નામ વૈ દ્વિજઃ ।
વિચિન્વાનોઽથ વૈદર્ભીમપશ્યદ્રાજવેશ્મનિ ॥

તયૈવ રાજમાતા ચ બ્રાહ્મણાન્પર્યવેષયત્ ।
ભોજનાર્થે સુદેવોઽપિ તત્રૈવ પ્રવિવેશ હ ॥

કૃશાં વિવર્ણાં મલિનાં ભર્તૃશોકપરાયણામ્ ।
પુણ્યાહવાચને રાજ્ઞઃ સુનન્દાસહિતાં સ્થિતામ્ ॥

મન્દં પ્રખ્યાયમાનેન રૂપેણાપ્રતિમેન તામ્ ।
નિબદ્ધાં ધૂમજાલેન પ્રભામિવ વિભાવસોઃ ॥

તાં સમીક્ષ્ય વિશાલાક્ષીમધિકં મલિનાં કૃશામ્ ।
તર્કયામાસ ભૈમીતિ કારણૈરુપપાદયન્ ॥
સુદેવ ઉવાચ ।

યથેયં મે પુરા દૃષ્ટા તથારૂપેયમઙ્ગના ।
કૃતાર્થોસ્મ્યદ્ય દૃષ્ટ્વેમાં લોકકાન્તામિવ શ્રિયં ॥

પૂર્ણચન્દ્રાનનાં શ્યામાં ચારુવૃત્તપયોધરામ્ ।
કુર્વન્તીં પ્રભયા દેવીં સર્વાવિતિમિરા દિશઃ ॥

ચારુપદ્મવિશાલાક્ષીં મન્મથસ્ય રતીમિવ ।
ઇષ્ટાં સમસ્તલોકસ્ય પૂર્ણચન્દ્રપ્રભામિવ ॥

વિદર્ભસરસસ્તસ્માદ્દૈવદોષાદિવોદ્ધૃતામ્ ।
મલપઙ્કાનુલિપ્તાઙ્ગીં પ્રમ્લાનાં નલિનીમિવ ॥

પૌર્ણમાસીમિવ નિશાં રાહુગ્રસ્તનિશાકરામ્ ।
પતિશોકાકુલાં દીનાં કૃશસ્ત્રોતાં નદીમિવ ॥

વિધ્વસ્તપર્ણકમલાં વિત્રાસિતવિહન્ગમામ્ ।
હસ્તિહસ્તપરિક્લિષ્ટાં વ્યાકુલામિવ પદ્મિનીમ્ ॥

સુકુમારીં સુજાતાઙ્ગીં રત્નગર્ભગૃહોચિતામ્ ।
દહ્યમાનામિવાર્કેણ મૃણાલીમિવ ચોદ્ધૃતામ્ ॥

રૂપૌદાર્યગુણોપેતાં મણ્ડનાર્હામમણ્ડિતામ્ ।
ચન્દ્રલેખામિવ નવાંવ્યોમ્નિ નીલાભ્રસંવૃતામ્ ॥

કામભોગૈઃ પ્રિયૈર્હીનાં હીનાં બન્ધુજનેન ચ ।
દેહં ધારયતીં દીનં ભર્તૃદર્શનકાઙ્ક્ષયા ॥

ભર્તા નામ પરં નાર્યા ભૂષણં ભૂષણૈર્વિના ।
એષા હિ રહિતા તેન શોભમાના ન શોભતે ॥

દુષ્કરં કુરુતેઽત્યન્તં હીનો યદનયા નલઃ ।
ધારયત્યાત્મનો દેહં ન શોકેનાપિ સીદતિ ॥

ઇમામસિતકેશાન્તાં શતપત્રાયતેક્ષણામ્ ।
સુખાર્હાં દુઃખિતાં દૃષ્ટ્વા મમાપિ વ્યથતે મનઃ ॥

કદા નુ ખલુઃ દુઃખસ્ય પારં યાસ્યતિ વૈ શુભા ।
ભર્તુઃ સમાગમાત્સાધ્વીરોહિણી શશિનો યથા ॥

અસ્યા નૂનં પુનર્લાભાન્નૈષધઃ પ્રીતિમેષ્યતિ ।
રાજા રાજ્યપરિભ્રષ્ટઃ પુનર્લબ્ધ્વેવ મેદિનીમ્ ॥

તુલ્યશીલવયોયુક્તાં તુલ્યાભિજનસંવૃતમ્ ।
નૈષધોઽર્હતિ વૈદર્ભીં તં ચેયમસિતેક્ષણા ॥

યુક્તં તસ્યાપ્રમેયસ્ય વીર્યસત્વવતો મયા ।
સમાશ્વાસયિતું ભાર્યાં પતિદર્શનલાલસામ્ ॥

અહમાશ્વાસયામ્યેનાં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ ।
અદૃષ્ટદુઃખાં દુઃખાર્તાં ધ્યાનરોદનતત્પરામ્ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

એવં વિમૃશ્ય વિવિધૈઃ કારણૈર્લક્ષણૈશ્ચ તામ્ ।
ઉપગમ્ય તતો ભૈમીં સુદેવો બ્રાહ્મણોઽબ્રવીત્ ॥

અહં સુદેવો વૈદર્ભિ ભ્રાતુસ્તે દયિતઃ સખા ।
ભીમસ્ય વચનાદ્રાજ્ઞસ્ત્વામન્વેષ્ટુમિહાગતઃ ॥

કુશલી તે પિતા રાજ્ઞિ જનની ભ્રાતરશ્ચ તે ।
આયુષ્મન્તૌ કુશલિનૌ તત્રસ્થૌ દારકૌ ચ તે ॥

ત્વત્કૃતેબન્ધુવર્ગાશ્ચ ગતસત્વા ઇવાસતે ।
અન્વેષ્ટારો બ્રાહ્મણાશ્ચ ભ્રમન્તિ શતશો મહીમ્ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

અભિજ્ઞાય સુદેવં તં દમયન્તી યુધિષ્ઠિર ।
પર્યપૃચ્છત તાન્સર્વાન્ક્રમેણ સુહૃદઃ સ્વકાન્ ॥

રુરોદ ચ ભૃશં રાજન્વૈદર્ભી શોકકર્શિતા ।
દૃષ્ટ્વા સુદેવં સહસા ભ્રાતુરિષ્ટં દ્વિજોત્તમમ્ ॥

તતો રુદન્તીં તાં દૃષ્ટ્વા સુનન્દા શોકકર્શિતા ।
સુદેવેન સહૈકાન્તે કથયન્તીં ચ ભારત ॥

જનિત્ર્યાઃ પ્રેષયામાસ સૈરન્ધ્રી રુદતે ભૃશમ્ ।
બ્રાહ્મણેન સહાગમ્ય તાંવિદ્ધિ યદિ મન્યસે ॥

અથ ચેદિપતેર્માતા રાજ્ઞશ્ચાન્તઃપુરાત્તદા ।
જગામ યત્રસા બાલા બ્રાહ્મણેન સહાભવત્ ॥

તતઃ સુદેવમાનાય્ય રાજમાતા વિશામ્પતે ।
પપ્રચ્છ ભાર્યા કસ્યેયં સુતા વા કસ્ય ભામિની ॥

કથં ચ નષ્ટા જ્ઞાતિભ્યો ભર્તુર્વા વામલોચના ।
ત્વયા ચ વિદિતા વિપ્ર કથમેવન્ગતા સતી ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તઃ સર્વમશેષતઃ ।
તત્ત્વેન હિ મમાચક્ષ્વ પૃચ્છન્ત્યાદેવરૂપિણીમ્ ॥

એવમુક્તસ્તયા રાજન્સુદેવો દ્વિજસત્તમઃ । સુખોપવિષ્ટ આચષ્ટ દમયન્ત્યા યથાતથમ્ ॥