મહાભારત · અધ્યાય 3.58

તતસ્તુ યાતે વાર્ષ્ણેયે પુણ્યશ્લોકસ્ય દીવ્યતઃ ।
પુષ્કરેણ હૃતં રાજ્યં યચ્ચાપિ વસુ કિઞ્ચન ॥

હૃતરાજ્યં નલં રાજન્પ્રહસન્પુષ્કરોઽબ્રવીત્ ।
દ્યૂતં પ્રવર્તતાં ભૂયઃ પ્રતિપાણોઽસ્તિ કસ્તવ ॥

શિષ્ટા તે દમયન્ત્યેકા સર્વમન્યદ્ધૃતં મયા ।
દમયન્ત્યાઃ પણઃ સાધુ વર્તતાં યદિ મન્યસે ॥

પુષ્રેણૈવમુક્તસ્ય પુણ્યશ્લોકસ્ય મન્યુના ।
વ્યદીર્યતેવ હૃદયં ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ॥

તતઃ પુષ્કરમાલોક્ય નલઃ પરમમન્યુમાન્ ।
ઉવાચ વિદ્યતેઽન્યચ્ચ ધનં મમ નરાધમ ॥

ષણરૂપેણ નિક્ષિપ્ય પુણ્યશ્લોકઃ સુદુર્મનાઃ । ઉત્તરીયં તથા વસ્ત્રં તસ્યાશ્ચાભરણાનિ ચ ।
ઉન્સૃજ્ય સર્વગાત્રભ્યો ભૂષણાનિ સહાયશાઃ ॥

સુકવાસા હ્યસંવીતઃ સુહૃચ્છોકવિવર્ધનઃ ।
નિશ્ચક્રામ તતોરાજા ત્યક્ત્વા સુવિપુલાં શ્રિયમ્ ॥

દમયન્ત્યેકવસ્ત્રાઽથ ગચ્છન્તં પૃષ્ઠતોઽન્વગાત્ ।
સ તયા નગરાભ્યાશે ત્રિરાત્રં નૈપધોઽવસત્ ॥

પુષ્કરસ્તુ મહારાજ ધોષયામાસ વૈ પુરે ।
નલે યઃ સમ્યગાતિષ્ઠેત્સ ગચ્છેદ્વધ્યતાં મમ ॥

પુષ્કરસ્ય તુ વાક્યેન તસ્ય વિદ્વેષણેન ચ ।
પૌરા ન તસ્ય સત્કારં કૃતવન્તો યુધિષ્ઠિર ॥

સ તથા નગરાભ્યાશે સત્કારાર્હો ન સન્કૃતઃ ।
ત્રિગત્રમુપિતો રાજા જલમાત્રેણ વર્તયન્ ॥

[પીડ્યમાનઃ ક્ષુધા તત્ર ફલમૃલાનિ કર્પયન્ । પ્રાતિષ્ઠત તતોરાજા દમયન્તી તમન્વગાત્ ॥ ]

ક્ષુધયા પીડ્યમાનમ્તુ નલો બહુતિથેઽહનિ ।
અપશ્યચ્છકુનાન્કાંશ્રિદ્ધિરણ્યસદૃશચ્છદાન્ ॥

સ ચિન્તયામાસ તદા નિપધાધિપતિર્બલી ।
અસ્તિ ભક્ષ્યો મમાદ્યાપિ વસુ ચેદં ભવિષ્યતિ ॥

તતસ્તાનન્તરીયેણ વાસસા સ સમાવૃણોત્ ।
તસ્ય તદ્વસ્ત્રમાદાય સર્વે જગ્મુર્વિહાયસા ॥

ઉન્પતન્તઃ ખગા વાક્યમેતદાહુસ્તતો નલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા દિગ્વાસસં ભૂમૌ સ્થિતં દીનમધોમુખમ્ ॥

વયમક્ષાઃ સુદુર્બુદ્ધે તવવાસો જિહીર્ષવઃ ।
આગતા ન હિ નઃ પ્રીતિઃ સવાસસિ ગતે ત્વયિ ॥

નાન્સમીક્ષ્ય ગતાનક્ષાનાત્માનં ચ વિવાસસમ્ ।
પુણ્યશ્લોકસ્તદા રાજા દમયન્તીમથાબ્રવીત્ ॥

યેષાં પ્રકોપાદૈશ્વર્યાન્પ્રચ્યુતોઽહમનિન્દિતે ।
પ્રાણયાત્રાં ન વિન્દેયં દુઃખિતઃ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ ॥

યેષાં કૃતે ન સત્કારમકુર્વન્મયિ નૈષધાઃ ।
ઇમે તે શકુના ભૂત્વા વાસશ્ચાષહરન્તિ મે ॥

વૈષમ્યં પરમં પ્રાપ્તો દુઃખિતો ગતચેતનઃ ।
ભર્તા તેઽહં નિબોધેદં વચનં હિતમાત્મનઃ ॥

એતે ગચ્છન્તિ વહવઃ પન્થાનો દિણાપથમ્ ।
અવન્તીમૃક્ષવન્તં ચ સમતિક્રમ્ય પર્વતમ્ ॥

એષ વિન્ધ્યો મહાશૈલઃ પયોષ્ણી ચ સમુદ્રગા ।
આશ્રમાશ્ચ મહર્ષીણાં બહુમૂલફલાન્વિતાઃ ॥

એષ પન્થા વિદર્ભાણામેષ યાસ્યતિ કોસલાન્ ।
અતઃપરં ચ દેશોઽયં દક્ષિણો દક્ષિણાપથઃ ॥

એતદ્વાક્યં નલો રાજા દમયન્તીં સમાહિતઃ ।
ઉવાચાસકૃદાર્તો હિ ભૈમીમુદ્દિશ્ય ભારત ॥

તતઃ સા વાષ્પકલયા વાચા દુઃખેન કર્શિતા ।
ઉવાચ દમયન્તી તં નૈષધં કરુણં વચઃ ॥

ઉદ્વેષતે મે હૃદયં સીદન્ત્યઙ્ગાનિ સર્વશઃ ।
તવ પાર્થિવ સન્કલ્પં ચિન્તયન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

હૃતરાજ્યં હૃતદ્રવ્યં વિવસ્ત્રં ક્ષુચ્છ્રમાન્વિતમ્ ।
કથમુત્સૃજ્ય ગચ્છેયમહં ત્વાં નિર્જને વને ॥

શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ય ચિન્તયાનસ્ય તત્સુખમ્ ।
વને ઘોરે મહારાજ નાશયિષ્યામ્યહં ક્લમમ્ ॥

ન ચ ભાર્યાસમં કિઞ્ચિન્નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્ ।
નિત્યં હિ સર્વદુઃખેષુ સત્યમેતદ્વ્રવીમિ તે ॥
નલ ઉવાચ ।

એવમેતદ્યથાઽન્થ ત્વં દમયન્તિ સુમધ્યમે ।
નાસ્તિ બાર્યાસમં મિત્રં નરસ્યાર્તસ્ય ભેષજમ્ ॥

ન ચાહં ત્યક્તુકામસ્ત્વાં કિમલં ભીરુ શઙ્કસે ।
ત્યજેયમહમાત્માનં ન ચૈવ ત્વામનિન્દિતે ॥
દમયન્ત્યુવાચ ।

યદિ માં ત્વં મહારાજ ન વિહાતુમિહચ્છસિ ।
તત્કિમર્થં વિદર્ભાણાં પન્થાઃ સમુપદિશ્યતે ॥

અવૈમિ ચાહં નૃપતે ન તુ માં ત્યક્તુમર્હસિ ।
ચેતસા ત્વપકૃષ્ટેન માં ત્યજેથા મહીપતે ॥

પન્થાનં હિ મમાભીક્ષ્ણમાખ્યાસિ ચ નરોત્તમ ।
અતો નિમિત્તં શોકં મે વર્ધયસ્યમરોપમ ॥

યદિ ચાયમભિપ્રાયસ્તવ રાજન્ભવિષ્યતિ ।
સહિતાવેવ ગચ્છાવો વિદર્ભાન્યદિ મન્યસે ॥

વિદર્ભરાજસ્તત્ર ત્વાં પૂજયિષ્યતિ માનદ । તેન ત્વં પૂજિતો રાજન્સુખં વત્સ્યસિ નો ગૃહે ॥