મહાભારત · અધ્યાય 3.39

ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ તપસ્વિષુ મહાત્મસુ ।
પિનાકપાણિર્ભગવાન્સર્વપાપહરો હરઃ ॥

કૈરાતં વેષમાસ્થાય કાઞ્ચનદ્રુમસન્નિભમ્ ।
વિભ્રાજમાનો વપુષા ગિરિર્મેરુરિવાપરઃ ॥

શ્રીગદ્ધનુરુપાદાય શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્ ।
નિષ્પપાત મહાર્ચિષ્માન્દહન્કક્ષમિવાનલઃ ॥

દેવ્યા સહોમયા શ્રીમાન્સમાનવ્રતવેષયા ।
નાનાવેષધરૈર્હૃષ્ટૈર્ભૂતૈરનુગતસ્તદા ॥

કિરાતવેષસઞ્છન્નઃ સ્ત્રીભિશ્ચાપિ સહસ્રશઃ ।
અશોભત તદા રાજન્સ દેશોઽતીવ ભારત ॥

ક્ષણેન તદ્વનં સર્વં નિઃશબ્દમભવત્તદા ।
નાદઃ પ્રસ્રવણાનાં ચ પક્ષિણાં ચાપ્યુપારમત્ ॥

સ સન્નિકર્ષમાગમ્ય પાર્થસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
મૂકં નામ દિતેઃ પુત્રં દદર્શાદ્ભુતદર્શનમ્ ॥

વારાહં રૂપમાસ્થાય તર્જયન્તમિવાર્જુનમ્ ।
હન્તું પરમદુષ્ટાત્મા તમુવાચાથ ફલ્ગુનઃ ॥

ગાણ્ડીવં ધનુરાદાય શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્ ।
સજ્યં ધનુર્વરં કૃત્વા જ્યાઘોષેણ નિનાદયન્ ॥

યન્માં પ્રાર્થયસે હન્તુમનાગસમિહાગતમ્ ।
તસ્માત્ત્વાં પૂર્વમેવાહં નેષ્યામિ યમસાદનમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા તં પ્રહરિષ્યન્તં ફલ્ગુનં દૃઢધન્વિનમ્ ।
કિરાતરૂપી સહસા વારયામાસ શન્કરઃ ॥

મયૈષ પ્રાર્થિતઃ પૂર્વં નીલમેઘસમપ્રભઃ ।
અનાદૃત્યૈવ તદ્વાક્યં પ્રજહારાથ ફલ્ગુનઃ ॥

કિરાતશ્ચ સમં તસ્મિન્નેકલક્ષ્યે મહાદ્યુતિઃ ।
પ્રમુમોચાશનિપ્રખ્યં શરમગ્નિશિખોપમમ્ ॥

તૌ મુક્તૌ સાયકૌ તાભ્યાં સમં તત્ર નિપેતતુઃ ।
મૂકસ્ય ગાત્રે વિસ્તીર્ણે શૈલપૃષ્ઠનિભે તદા ॥

યથાઽશનૈર્વિનિષ્પેષો વજ્રસ્યેવ ચ પર્વતે ।
તથા તયોઃ સન્નિપાતઃ શરયોરભવત્તદા ॥

સ વિદ્ધો બહુભિર્બાણૈર્દીપ્તાસ્યૈઃ પન્નગૈરિવ ।
મમાર રાક્ષસં રૂપં ભૂયઃ કૃત્વા સુદારુણમ્ ॥

સ દદર્શ તતો જિષ્ણુઃ પુરુષં કાઞ્ચનપ્રભમ્ ।
કિરાતવેષસઞ્છન્નં સ્ત્રીસહાયમમિત્રહા ॥

તમબ્રવીત્પ્રીતમના કૌન્તેયઃ પ્રહસન્નિવ ।
કો ભવાનટતે શૂન્યે વને રસ્ત્રીગણસંવૃતઃ ॥

ન ત્વમસ્મિન્વને ઘોરે બિભેષિ કનકપ્રભ ।
કિમર્થં ચ ત્વયા વિદ્ધો મૃગોઽયં મત્પરિગ્રહઃ ॥

મયાઽભિપન્નઃ પૂર્વં હિ રાક્ષસોઽયમિહાગતઃ ।
કામાત્પરિભવાદ્વાઽપિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે ॥

ન હ્યેષ મૃગયાધર્મો યસ્ત્વયાઽદ્ય કૃતો મયિ ।
તેન ત્વાં ભ્રંશયિષ્યામિ જીવિતાત્પર્વતાશ્રયમ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ પાણ્ડવેયેન કિરાતઃ પ્રહસન્નિવ ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા પાણ્ડવં સવ્યસાચિનં ॥

ન મત્કૃતે ત્વયા વીરઃ ભીઃ કાર્યા વનમન્તિકાત્ ।
ઇયં ભૂમિઃ સદાઽસ્માકમુચિતા વસતાં વને ॥

ત્વયા તુ દુષ્કરઃ કસ્માદિહ વાસઃ પ્રરોચિતઃ ।
વયં તુ બહુસત્ત્વેઽસ્મિન્નિવસામસ્તપોધન ॥

ભવાંસ્તુ કૃષ્ણવત્માર્ભઃ સુકુમારઃ સુખોચિતઃ ।
કથં શૂન્યમિમં દેશમેકાકી વિચરિષ્યતિ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ગાણ્ડીવમાશ્રયં કૃત્વા નારાજાંશ્ચાગ્નિસન્નિભાન્ ।
નિવસામિ મહારણ્યે દ્વિતીય ઇવ પાવકઃ ॥

એષ ચાપિ મયા જન્તુર્મૃગરૂપં સમાશ્રિતઃ ।
રાક્ષસો નિહતો ઘોરો હન્તું મામિહ ચાગતઃ ॥
કિરાત ઉવાચ ।

મયૈષ ધન્વનિર્મુક્તૈસ્તાડિતઃ પૂર્વમેવ હિ ।
બાણૈરભિહતઃ શેતે નીતશ્ચ યમસાદનમ્ ॥

મમૈવાયં લક્ષ્યભૂતઃ પૂર્વમેવ પરિગ્રહઃ ।
મમૈવ ચ પ્રહારેણ જીવિતાદ્વ્યપરિપિતઃ ॥

દોષાન્સ્વાન્નાર્હસેઽન્યસ્મૈ વક્તું સ્વબલદર્પિતઃ ।
અભિષક્તોસ્મિ મન્દાત્મન્ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે ॥

સ્થિરો ભવ વિમોક્ષ્યામિ સાયકાનશનીનિવ ।
ઘટસ્વ પરયા શક્ત્યા મુઞ્ચ ત્વમપિ સાયકાન્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કિરાતસ્યાર્જુનસ્તદા ।
રોષમાહારયામાસ તાડયામાસ ચેષુભિઃ ॥

તતો હૃષ્ટેન મનસા પ્રતિજગ્રાહ સાયકાન્ ।
ભૂયોભૂય ઇતિ પ્રાહ મન્દમન્દેત્યુવાચ હ ॥

પ્રહરસ્વ શરાનેતાન્નારાચાન્મર્મભેદિનઃ ।
ઇત્યુક્તો બાણવર્ષં સ મુમોચ સહસાઽર્જુનઃ ॥

તતસ્તૌ તત્રસંરબ્ધૌ ગર્જમાનૌ મુહુર્મુહુઃ ।
શરૈરાશીવિષાકારૈસ્તતક્ષાતે પરસ્પરમ્ ॥

તતોઽર્જુનઃ શરવર્ષં કિરાતે સમવાસૃજત્ ।
તત્પ્રસન્નેન મનસા પ્રતિજગ્રાહ શન્કરઃ ॥

મુહૂર્તં શરવર્ષં તુ પ્રતિગૃહ્ય પિનાકધૃક્ ।
અક્ષતેન શરીરેણ તસ્થૌ ગિરિવાચલઃ ॥

સ દૃષ્ટ્વા બાણવર્ષં તુ મઘીભૂતં ધનઞ્જયઃ ।
પરમં વિસ્મયં ચક્રે સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રવીત્ ॥

અહોઽયં સુકુમારાઙ્ગો હિમવચ્છિખરાશ્રયઃ ।
ગાણ્ડીવમુક્તાન્નારાચાન્પ્રતિગૃહ્ણાત્યવિહ્વલઃ ॥

કોઽયં દેવો ભવેત્સાક્ષાદ્રુદ્રો યક્ષઃ સુરોઽસુરઃ ।
વિદ્યતે હિ ગિરિશ્રેષ્ઠે ત્રિદશાનાં સમાગમઃ ॥

ન હિ મદ્વાણજાલાનામુત્સૃષ્ટાનાં સહસ્રશઃ ।
શક્તોઽન્યઃ સહિતું વેગમૃતે દેવં પિનાકિનમ્ ॥

દેવો વા યદિ વા યક્ષો રુદ્રાદન્યો વ્યવસ્થિતઃ ।
અહમેનં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નયામિ યમસાદનમ્ ॥

તતો હૃષ્ટમના જિષ્ણુર્નારાચાન્મર્મભેદિનઃ ।
વ્યસૃજચ્છતધા રાજન્મયૂખાનિવ ભાસ્કરઃ ॥

તાન્પ્રસન્નેન મનસા ભગવાઁલ્લોકભાવનઃ ।
શૂલપાણિઃ પ્રત્યગૃહ્ણાચ્છિલાવર્ષમિવાચલઃ ॥

ક્ષણેન ક્ષીણબાણોઽથ સંવૃત્તઃ ફલ્ગુનસ્તદા ।
વિત્રાસં ચ જગામાથ તં દૃષ્ટ્વા શરસન્ક્ષયમ્ ॥

ચિન્તયામાસ જિષ્ણુસ્તુ ભગવન્તં હુતાશનમ્ ।
પુરસ્તાદક્ષયૌ દત્તૌ તૂણૌ યેનાસ્ય ખાણ્ડવે ॥

કિં નુ મોક્ષ્યામિ ધનુષા યન્મે બાણાઃ ક્ષયં ગતાઃ ।
અયં ચ પુરુષઃ કોપિ બાણાન્ગ્રસતિ સર્વશઃ ॥

અહમેનં ધનુષ્કોટ્યા રશૂલાગ્રેણેવ કુઞ્જરમ્ ।
નયામિ દણ્ડધારસ્ય યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥

પ્રગૃહ્યાથ ધનુષ્કોટ્યા જ્યાપાશેનાવકૃષ્ય ચ ।
મુષ્ટિભિશ્ચાપિ હતવાન્વજ્રકલ્પૈર્મહાદ્યુતિઃ ॥

સમ્પ્રાયુધ્યદ્ધનુષ્કોટ્યા કૌન્તેયઃ પરવીરહા ।
તદપ્યસ્ય ધનુર્દિવ્યં જગ્રાહ ગિરિગોચરઃ ॥

તતોઽર્જુનો ગ્રસ્તધનુઃ ખઙ્ગપાણિરતિષ્ઠત ।
યુદ્ધસ્યાન્તમભીપ્સન્વૈ વેગેનાભિજગામ તમ્ ॥

તસ્ય મૂર્ધ્નિ શિતં ખઙ્ગમસક્તં પર્વતેષ્વપિ ।
મુમોય ભુજવીર્યેણ વિક્રમ્ય કુરુનન્દનઃ ॥

તકસ્ય મૂર્ધાનમાસાદ્ય પફાલાસિવરો હિ સઃ ।
તતો વૃક્ષૈઃ શિલાભિશ્ચ યોધયામાસ ફલ્ગુનઃ ॥

તદા વૃક્ષાન્મહાકાયઃ પ્રત્યગૃહ્ણાદથો શિલાઃ ।
કિરાતરૂપી ભગવાંસ્તતઃ પાર્થો મહાબલઃ ॥

મુષ્ટિભિર્વજ્રસંસ્પર્શૈર્ધૂમમુત્પાદયન્મુખે ।
પ્રજહાર દુરાધર્ષે કિરાતસમરૂપિણિ ॥

તતઃ શક્રાશનિસમૈર્મુષ્ટિભિર્ભૃશદારુણૈઃ ।
કિરાતરૂપી ભગવાનર્દયામાસ ફલ્ગુનમ્ ॥

તતશ્ચટચટાશબ્દઃ સુધોરઃ સમજાયત ।
પાણ્ડવસ્ય ચ મુષ્ટીનાં કિરાતસ્ ચ યુધ્યતઃ ॥

સુમુહૂર્તં તયોર્યુદ્ધમભવલ્લોમહર્ષણમ્ ।
ભુજપ્રહારસંયુક્તં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥

મહારાજ તતો જિષ્ણુઃ કિરાતમુરસા બલી ।
પાણ્ડવં ચ વિચેષ્ટન્તં કિરાતોપ્યહનદ્બલાત્ ॥

તયોર્ભુજવિનિષ્પેષાત્સન્ધર્ષેણોરસોસ્તથા ।
સમજાયત ગાત્રેષુ પાવકોઽઙ્ગારધૂમવાન્ ॥

તત એનં મહાદેવઃ પીડ્ય ગાત્રૈઃ સુપીડિતમ્ ।
તેજસા વ્ક્રમદ્રોષાચ્ચેતસ્તસ્ય વિમોહયન્ ॥

તતોઽભિપીડિતૈર્ગાત્રૈઃ પિણ્ડીકૃત ઇવાબભૌ ।
ફલ્ગુનો ગાત્રસંરુદ્ધો દેવદેવેન ભારત ॥

નિરુચ્છ્વાસોઽભવચ્ચૈવ સન્નિરુદ્ધો મહામનાઃ ।
તતઃ પપાત સમ્મૂઢસ્તતઃ પ્રીતોઽભવદ્ભવઃ ॥

સ મુહૂર્તં તથા ભૂત્વા સચેતાઃ પુનરુત્થિતઃ ।
રુધિરેણાપ્લુતાઙ્ગસ્તુ પાણ્ડવો ભૃશદુઃખિતઃ ॥

શરણ્યં શરણં ગત્વા ભગવન્તં પિનાકિનમ્ ।
મૃન્મયં સ્ણ્ડિલં કૃત્વામાલ્યેનાપૂજયદ્ભવમ્ ॥

તચ્ચ માલ્યં તદા પાર્થઃ કિરાતશિરસિ સ્થિતમ્ ।
અપશ્યત્પાણ્ડવશ્રેષ્ઠો હર્ષેણ પ્રકૃતિં ગતઃ ॥

પપાત પાદયોસ્તસ્ય તતઃ પ્રીતોઽભવદ્ભવઃ । [ઉવાચ ચૈનં વચસા મેઘગમ્ભીરગીર્હસઃ ।
જાતવિસ્મયમાલોક્ય તતઃ ક્ષીણાઙ્ગસંહતિમ્ ॥
ભવ ઉવાચ ।

ભોભો ફલ્ગુન તુષ્ટોસ્મિ કર્મણાઽપ્રતિમેન તે ।
શૌર્યેણાનેન ધૃત્યા ચ ક્ષત્રિયો નાસ્તિ તે સમઃ ॥

સમં તેજશ્ચ વીર્યં ચ મમાદ્ય તવ ચાનઘ ।
પ્રીતસ્તેઽહં મહાબાહો પશ્ય માં ભરતર્ષભ ॥

દદામિ તે વિશાલાક્ષ ચક્ષુઃ પૂર્વં મુનિર્ભવાન્ ।
વિજેષ્યસિ રણે શત્રૂનપિ સર્વાન્દિવૌકસઃ ॥

[પ્રીત્યા ચ તેઽહં દાસ્યામિ યદસ્ત્રમનિવારિતમ્ । ત્વં હિ શક્તો મદીયં તદસ્ત્રં ધારયિતું ક્ષણાત્ ॥ ]
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો દેવં મહાદેવં ગિરિશં શૂનપાણિનમ્ ।
દદર્શ ફલ્ગુનસ્તત્ર સહ દેવ્યા મહાદ્યુતિમ્ ॥

સ જાનુભ્યાં મહીં ગત્વા શિરસા પ્રણિપત્ય ચ ।
પ્રસાદયામાસ હરં પાર્થઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

કપર્દિન્સર્વભૂતેશ ભગનેત્રનિપાતન ।
[દેવદેવ મહાદેવ નીલગ્રીવ જટાધર ॥

કારણાનાં ચ પરમં જાને ત્વાં ત્ર્યમ્બકં વિભુમ્ ।
દેવાનાં ચ ગતિં દેવં ત્વત્પ્રસૂતમિદં જગત્ ॥

અજેયસ્ત્વં ત્રિભિર્લોકૈઃ સદેવાસુરમાનુષૈઃ ।
શિવાય વિષ્ણુરૂપાય વિષ્ણવે શિવરૂપિણે ॥

દક્ષિયજ્ઞવિનાશાય હરિરૂપાય તે નમઃ ।
લલાટાક્ષાય શર્વાય મીઢુષે શૂલપાણયે ॥

પિનાકગોપ્ત્રે સૂર્યાય મઙ્ગલ્યાય ચ વેધસે ।
પ્રસાદયે ત્વાં ભગવન્સર્વભૂતમહેશ્વર ॥

ગણેશં જગતઃ શમ્ભું લોકકારણકારણમ્ ।
પ્રધાનપુરુષાતીતં પરં સૂક્ષ્મતરં હરમ્ ॥

વ્યતિક્રમં મે ભગવન્ક્ષન્તુમર્હસિ શન્કર ।
ભગવન્દર્શનાકાઙ્ક્ષી પ્રાપ્તોસ્મીમં મહાગિરિમ્ ॥

દયિતં તવ દેવેશ તાપસાલયમુત્તમમ્ ।
પ્રસાદયે ત્વાં ભગવન્સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ॥

કૃતો મયાઽયમજ્ઞાનાદ્વિમર્દો યસ્ત્વયા સહ ।
શરણં પ્રતિપન્નાય તત્ક્ષમસ્વાદ્ય શન્કર ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તમુવાચ મહાતેજાઃ પ્રહસન્વૃષભધ્વજઃ ।
પ્રગૃહ્ય રુચિરં બાહું ક્ષાન્તમિત્યેવ ફલ્ગુનમ્ ॥

પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં પ્રીતાત્મા ભગવાન્હરઃ ।
પુનઃ પાર્થં સાન્ત્વપૂર્વમુવાચ વૃષભધ્વજઃ ॥

ગઙ્ગાઙ્ગિતજટઃ શર્વઃ પાર્થસ્યામિતતેજસઃ । પ્રગૃહ્ય રુચિરં બાહું વૃત્તં તામ્રતલાઙ્ગુલિમ્ ॥