મહાભારત · અધ્યાય 3.31

વલ્ગુ ચિત્રપદં શ્લક્ષ્ણં યાજ્ઞસેનિ ત્વયા વચઃ ।
ઉક્તં તચ્છ્રુતમસ્માભિર્નાસ્તિક્યં તુ પ્રભાષસે ॥

નાહં ધર્મફલાકાઙ્ક્ષી રાજપુત્રિ ચરામ્ભુત ।
દદામિ દેયમિત્યેવ યજે યષ્ટવ્યમિત્યુત ॥

અસ્તુ વાઽત્ર ફલં મા વા કર્તવ્યં પુરુષેણ યત્ ।
ગૃહે નિવસતા કૃષ્ણે યથાશક્તિ કરોમિ તત્ ॥

ધર્મં ચરામિ સુશ્રોણિ ન ધર્મફલકારણાત્ ।
આગમાનનતિક્રમ્ય સતાં વૃત્તમવેક્ષ્ય ચ ॥

ધર્મ એવ મનઃ કૃષ્ણે સ્વભાવાચ્ચૈવ મે ધૃતમ્ । [ધર્મવાણિજ્યકો હીનો જઘન્યો ધર્મવાદિનામ્]

ન ધર્મફલમાપ્નોતિ યો ધર્મં દોગ્ધુમિચ્છતિ ।
યશ્ચૈનં શઙ્કતે કૃત્વા નાસ્તિક્યાત્પાપચેતનઃ ॥

અતિવાદાન્મદાચ્ચૈવ મા ધર્મમભિશઙ્કથાઃ ।
ધર્માતિશઙ્કી પુરુષસ્તિર્યગ્ગતિપરાયણઃ ॥

ધર્મો યસ્યાતિશઙ્ક્યઃ સ્યાદાર્ષં વા દુર્બલાત્મનઃ ।
વેદાચ્છૂદ્ર ઇવાપેયાત્સ લોકાદજરામરાત્ ॥

વેદાધ્યાયી ધર્મપરઃ કુલે જાતો મનસ્વિનિ ।
સ્થવિરેષુ સ યોક્તવ્યો રાજભિર્ધર્મચારિભિઃ ॥

પાપીયાન્સ હિ શૂદ્રેભ્યસ્તસ્કરેભ્યો વિશિષ્યતે ।
શાસ્ત્રાતિગો મન્દબુદ્ધિર્યો ધર્મમતિશઙ્કતે ॥

પ્રત્યક્ષં હિ ત્વયા દૃષ્ટ ઋષિર્ગચ્છન્મહાતપાઃ ।
માર્કણ્ડેયોઽપ્રમેયાત્મા ધર્મેણ ચિરજીવિતા ॥

વ્યાસો વસિષ્ઠો મૈત્રેયો નારદો લોમશઃ શુકઃ ।
અન્યે ચ ઋષયઃ સર્વે ધર્મેણૈવ સુચેતસઃ ॥

પ્રત્યક્ષં પશ્યસિ હ્યેતાન્દિવ્યયોગસમન્વિતાન્ ।
શાપાનુગ્રહણે શક્તાન્દેવેભ્યોઽપિ ગરીયસઃ ॥

એતે હિ ધર્મમેવાદૌ વર્ણયન્તિ સદાઽનધે ।
કર્તવ્યમમરપ્રખ્યાઃ પ્રત્યક્ષાગમબુદ્ધયઃ ॥

અતો નાર્હસિ કલ્યાણિ ધાતારં ધર્મમેવ ચ ।
રજોમૂઢેન મનસા ક્ષેપ્તું શઙ્કિતુમેવ ચ ॥

ઉન્મત્તાન્મન્યતે બાલઃ સર્વાનાગતનિશ્ચયાન્ ।
ધર્માતિશઙ્કી નાન્યસ્મિન્પ્રમાણમધિગચ્છતિ ॥

ઇન્દ્રિયપ્રીતિસમ્બદ્ધં યદિદં લોકસાક્ષિકમ્ ।
એતાવન્મન્યતે બાલો મોહમન્યત્ર ગચ્છતિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં ન તસ્યાસ્તિ યો ધર્મમતિશઙ્કતે ।
ધ્યાયન્સ કૃપણઃ પાપો ન લોકાન્પ્રતિપદ્યતે ॥

પ્રમાણાદ્ધિ નિવૃત્તો હિ વેદશાસ્ત્રાર્થનિન્દકઃ ।
કામલોભાનુગો મૂઢો નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥

આર્ષં પ્રમાણમુત્ક્રામ્ય ધર્મં ન પ્રતિપાલયન્ ।
સર્વશાસ્ત્રાતિગો મૂઢઃ શં જન્મસુ ન વિન્દતિ ॥

યસ્તુ નિત્યં કૃતમતિર્ધર્મમેવાભિપદ્યતે ।
અશઙ્કમાનઃ કલ્યાણિ સોઽમુત્રાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

યસ્ય નાર્ષં પ્રમાણં સ્યાચ્છિષ્ટાચારશ્ચ ભામિનિ ।
ન વૈ તસ્ય પરો લોકો નાયમસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥

શિષ્ટૈરાચરિતં ધર્મં કૃષ્ણે માસ્માતિશઙ્કથાઃ ।
પુરાણમૃષિભિઃ પ્રોક્તં સર્વજ્ઞૈઃ સર્વદર્શિભિઃ ॥

ધર્મ એવ પ્લવો નાન્યઃ સ્વર્ગં દ્રૌપદિ ગચ્છતામ્ ।
સૈવઃ નૌઃ સાગરસ્યેવ વણિજઃ પારમિચ્છતઃ ॥

અફલો યદિ ધર્મઃ સ્યાચ્ચરિતો ધર્મચારિભિઃ ।
અપ્રતિષ્ઠે તમસ્યેતજ્જગન્મજ્જેદનિન્દિતે ॥

નિર્વાણં નાધિગચ્છેયુર્જીવેયુઃ પશુજીવિકામ્ ।
વિઘાતેનૈવ યુજ્યેયુર્ન ચાર્થં કઞ્ચિદાપ્નુયુઃ ॥

તપશ્ચ બ્રહ્મચર્યં ચ યજ્ઞઃ સ્વાધ્યાય એવ ચ ।
દાનમાર્જવમેતાનિ યદિ સ્યુરફલાનિ વૈ ॥

નાચરિષ્યન્પરે ધર્મં પરે પરતરેઽપિ ચ ।
દાનમાર્જવમેતાનિ યદિ સ્યુરફલાનિ વૈ ॥

ઋષયસ્ચૈવ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ ।
ઈશ્વરાઃ કસ્ય હેતોસ્તે ચરેયુર્ધર્મમાદૃતાઃ ॥

ફલદં ત્વિહ વિજ્ઞાય ધાતારં શ્રેયસિ સ્થિતમ્ ।
ધર્મં તેઽવ્યચરન્કૃષ્ણે સ હિ ધર્મ સનાતનઃ ॥

સ ચાયં સફલો ધર્મો ન ધર્મોઽફલ ઉચ્યતે ।
દૃશ્યન્તેઽપિ હિ વિદ્યાનાં ફલાનિ તપસાં તથા ॥

ત્વય્યેતદ્વૈ વિજાનીહિ જન્મ કૃષ્ણે યથાશ્રુતમ્ ।
વેત્થ ચાપિ યથા જાતો ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પ્રતાપવાન્ ॥

એતાવદેવ પર્યાપ્તમુપમાનં શુચિસ્મિતે ।
કર્મણાં ફલમસ્તીતિ ધીરોઽલ્પેનાપિ તુષ્યતિ ॥

બહુનાઽપિ હ્યવિદ્વાંસો નૈવ તુષ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ ।
તેષાં ન ધ્મજં કિઞ્ચિત્પ્રેત્ય કર્માસ્તિ શર્મ વા ॥

કર્મણામુત પુણ્યાનાં પાપાનાં ચ ફલોદયઃ ।
પ્રભવશ્ચાપ્યયશ્ચૈવ દેવગુહ્યાનિ ભામિનિ ॥

નૈતાનિ વેદ યઃ કશ્ચિન્મુહ્યન્ત્યત્ર પ્રજા ઇમાઃ । [અપિ કલ્પસહસ્રેણ ન ચ શ્રેયોઽધિગચ્છતિ ॥ ]

રક્ષ્યાણ્યેતાનિ દેવાનાં ગૂઢમાયા હિ દેવતાઃ । કૃશાઙ્ગાઃ સુબ્રતાશ્ચૈવ તપસા દગ્ધકિલ્વિષાઃ ।
પ્રસન્નૈર્માનસૈર્યુક્તાઃ પશ્યન્ત્યેતાનિ વૈ દ્વિજાઃ ॥

ન ફલાદર્સનાદ્ધર્મઃ શઙ્કિતવ્યો ન દેવતાઃ ।
યષ્ટવ્યં ચ પ્રયત્નેન દાતવ્યં ચાનમૂયતા ॥

કર્મણાં ફલમસ્તીહ તથૈતદ્ધર્મશાસનમ્ ।
બ્રહ્મા પ્રોવાચ પુત્રાણાં યદૃષિર્વેદ કાશ્યપઃ ॥

તસ્માત્તે સંશયઃ કૃષ્ણે નીહાર ઇવ નશ્યતુ ।
વિમૃશ્ય સર્વમસ્તીતિ નાસ્તિક્યં ભાવમુત્સૃજ ॥

ઈશ્વરં ચાપિ ભૂતાનાં ધાતારં મા ચ વૈ ક્ષિપ ।
શિક્ષસ્વૈનં નમસ્વૈનં મા તેઽભૂદ્બુદ્ધિરીદૃશી ॥

યસ્ય પ્રસાદાત્તદ્ભક્તો મર્ત્યો ગચ્છત્યમર્ત્યતામ્ । ઉત્તમાં દેવતાં કૃષ્ણે માતિવોચઃ કથઞ્ચન ॥