મહાભારત · અધ્યાય 3.3

શૌનકેનૈવમુક્તસ્તુ કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિઃ । પ્રણમ્ય દ્વિજશાર્દૂલં પૂજ્યવાક્યં સુભાષિતમ્ ।
પુરોહિતમુપાગમ્ય ભ્રાતૃમધ્યેઽબ્રવીષિદમ્ ॥

પ્રસ્થિતાનનુયાતારો બ્રાહ્મણા વેદપારનાઃ ।
ન ચાસ્મિ પોષણે શક્તો બહુદુઃખસમન્વિતઃ ॥

પરિત્યક્તું ન શક્નોમિ દાનશક્તિશ્ચ નાસ્તિ મે ।
કથમત્ર મયા કાર્યં તદ્બૂહિ ભગવન્મમ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મુહૂર્તમિવ સ ધ્યાત્વા ધર્મેણાન્વીક્ષ્ય તાં ગતિમ્ ।
યુધિષ્ઠિરમુવાચૈદં ધૌમ્યો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥

પુરા સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ પીડ્યન્તે ક્ષુધયા ભૃશમ્ ।
તતોઽનુકમ્પંયાં તેષાં સવિતા સ્વપિતા યથા ॥

ગત્વોત્તસયણં તેજો રસાનુદ્ધૃત્ય રશ્મિભિઃ ।
દક્ષિણાયનમાવૃત્તો મહીં વર્ષતિ વારિણા ॥

ક્ષેત્રભૂતે તતસ્તસ્મિન્નોષધીરોષધીયતિઃ ।
રવેસ્તેજઃ સમુદ્ધૃત્ય જનયામાસ વારિણા ॥

નિષિક્તશ્ચન્દ્તેજોભિઃ સૂયતે જગતો રવિઃ ।
ઓષધ્યઃ ષડ્રસા મેધ્યાસ્તદન્નં પ્રાણિનાં ભુવિ ॥

એવં ભાનુમયં હ્યન્નં ભૂતાનાં પ્રાણધારણમ્ ।
નાથોઽયં સર્વભૂતાનાં તસ્માત્તં શરણં વ્રજ ॥

રાજાનો હિ મહાત્માનો યોનિકર્મવિશોધિતાઃ ।
ઉદ્ધરન્તિ પ્રજાઃ સર્વાસ્તપ આસ્થાય પુષ્કલમ્ ॥

ભૌમેન કાર્તવીર્યેણ વૈન્યેન નહુષેણ ચ ।
તપોયોગસમાધિસ્થૈરુદ્ધૃતા હ્યાપદઃ પ્રજાઃ ॥

તથા ત્વમપિ ધર્માત્મન્કર્મણા ચ વિશોધિતઃ ।
તપ આસ્થાય ધર્મેણ દ્વિજાતીન્ભર ભારત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ ધૌમ્યેન તત્કાલસદૃશં વચઃ । તતસ્ત્વધ્યાપયામાસ મન્ત્રં સર્વાર્થસાધકમ્ ।
અષ્ટાક્ષરં પરં મન્ત્રમાર્તસ્ય સતતં પ્રિયમ્ ॥

[વિપ્રત્યાગસમાધિસ્થઃ સંયતાત્મા દૃઢવ્રતઃ । ધર્મરાજો વિશુદ્ધાત્મા તપ આતિષ્ઠદુત્તમમ્ ॥ ]

પુષ્પોપહારૈર્બલિભિરર્ચયિત્વા દિવાકરમ્ ।
સોઽવગાહ્ય જલં રાજા દેવસ્યાભિમુખોઽભવત્ ॥

ગાઙ્ગેયં વાર્યુપસ્પૃશ્ય પ્રાણાયામેન તસ્થિવાન્ । [શુચિઃ પ્રયતવાગ્ભૂત્વા સ્તોત્રમારબ્ધવાંસ્તતઃ
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ત્વં ભાનો જગતશ્ચક્ષુસ્ત્વમાત્મા સર્વદેહિનામ્ ।
ત્વં યોનિઃ સર્વભૂતાનાં ત્વમાચારઃ ક્રિયાવતાં ॥

ત્વં ગતિઃ સર્વસાઙ્ખ્યાનાં યોગિનાં ત્વં પરાયણમ્ ।
અનાવૃતાર્ગલદ્વારં ત્વં ગતિસ્ત્વં મુમુક્ષતામ્ ॥

ત્વયા સન્ધાર્યતે લોકસ્ત્વયા લોકઃ પ્રકાશ્યતે ।
ત્વયાપવિત્રીક્રિયતે નિર્વ્યાજં પાલ્યતે ત્વયા ॥

ત્વામુપસ્થાય કાલે તુ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
સ્વશાખાવિહિતૈર્મન્ત્રૈરર્ચન્ત્યૃષિગણાર્ચિત ॥

તવ દિવ્યં રથં યાન્તમનુયાન્તિ વરાર્થિનઃ ।
સિદ્ધચારણગન્ધર્વા યક્ષગુહ્યકપન્નગાઃ ॥

ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ વૈ દેવાસ્તથા વૈમાનિકા ગણાઃ ।
સોપેન્દ્રાઃ સમહેન્દ્રાશ્ચ ત્વામિષ્ટ્વાસિદ્ધિમાગતાઃ ॥

ઉપયાન્ત્યર્ચયિત્વા તુ ત્વાં વૈ પ્રાપ્તમનોરથાઃ ।
દિવ્યમન્દારમાલાભિસ્તૂર્ણં વિદ્યાધરોત્તમાઃ ॥

ગુહ્યાઃ પિતૃગણાઃ સપ્ત યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ ।
તે પૂજયિત્વા ત્વામેવ ગચ્છન્ત્યાશુ પ્રધાનતામ્ ॥

વસવો મરુતો રુદ્રા યે ચ સાધ્યા મરીચિપાઃ ।
વાલખિલ્યાદયઃ સિદ્ધાઃ શ્રેષ્ઠત્વં પ્રાણિનાં ગતાઃ ॥

સબ્રહ્મકેષુ લોકેષુ સપ્તસ્વપ્યખિલેષુ ચ ।
ન તદ્ભૂતમહં મન્યે યદર્કાદતિરિચ્યતે ॥

સન્તિ ચાન્યાનિ સત્વાનિવીર્યવન્તિ મહાન્તિ ચ ।
ન તુ તેષાં તથા દીપ્તિઃ પ્રભાવો વાયથા તવ ॥

જ્યોતીષિત્વયિ સર્વાણિ ત્વં સર્વજ્યોતિષાં પતિઃ ।
ત્વયિસત્ત્વં ચ સત્ત્વં ચ સર્વેભાવાશ્ચ સાત્ત્વિકાઃ ॥

ત્વત્તેજસા કૃતઞ્ચક્રં સુનાભં વિશ્વકર્મણા ।
દેવારીણાં મદો યેન નાશિતઃ શાર્ઙ્ગધન્વના ॥

ત્વમાદાયાંશુભિસ્તેજો નિદાઘે સર્વદેહિનામ્ ।
સર્વૌષધિરસાનાં ચ પુનર્વર્ષાસુ મુઞ્ચસિ ॥

તપન્ત્યન્તે દહન્ત્યન્યે ગર્જન્ત્યન્યે તથા ઘનાઃ ।
વિદ્યોતન્તે પ્રવર્ષન્તિ તવ પ્રાવૃષિ રશ્મયઃ ॥

ન તથા સુખયત્યગ્નિર્ન પ્રાવારા ન કમ્બલાઃ ।
શીતવાતાર્દિતં લોકં યથા તવ મરીચયઃ ॥

ત્રયોદશદ્વીપવતીં ગોભિર્ભાસયસે મહીમ્ ।
ત્રયાણામપિ લોકાનાં હિતાયૈકઃ પ્રવર્તસે ॥

તવ યદ્યુદયો ન સ્યાદન્ધં જગદિદં ભવેત્ ।
ન ચ ધર્માર્થકામેષુ પ્રવર્તેરન્મનીષિણઃ ॥

આધાનપશુબન્ધેષ્ટિમન્ત્રયજ્ઞતપઃક્રિયાઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાદવાપ્યન્તે બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં ગણૈઃ ॥

યદહર્બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં સહસ્રયુગસમ્મિતમ્ ।
તસ્ય ત્વમાદિરન્તશ્ચ કાલજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

મનૂનાં મનુપુત્રાણાં જગતોઽમાનવસ્ય ચ ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષામીશ્વરાણાં ત્વમીશ્વરઃ ॥

સંહારકાલે સમ્પ્રાપ્તે તવ ક્રોધવિનિઃસૃતઃ ।
સંવર્તકાગ્નિસ્ત્રૈલોક્યં ભસ્મીકૃત્યાવતિષ્ઠતે ॥

ત્વદ્દીધિતિસમુત્પન્ના નાનાવર્ણ મહાઘનાઃ ।
સૈરાવતાઃ સાશનયઃ કુર્વન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવમ્ ॥

કૃત્વા દ્વાદશધાઽત્માનં દ્વાદશાદિત્યતાં ગતઃ ।
સંહૃત્યૈકાર્ણવં સર્વં ત્વં શોષયસિ રશ્મિભિઃ ॥

ત્વામિન્દ્રમાહુસ્ત્વં રુદ્રસ્ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં પ્રજાપતિઃ ।
ત્વમગ્નિસ્ત્વં મનઃ સૂક્ષ્મં પ્રભુસ્ત્વં બ્રહ્મશાશ્વતં ॥

ત્વં હંસઃ સવિતા ભાનુરંશુમાલી વૃષાકપિઃ ।
વિવસ્વાન્મિહિરઃ પૂષા મિત્રો ધર્મસ્તથૈવ ચ ॥

સહસ્રરશ્મિરાદિત્યસ્તપનસ્ત્વં ગવાં પતિઃ ।
માર્તણ્ડોઽર્કો રવિઃ સૂર્યઃ શરણ્યો દિનકૃત્તથા ॥

દિવાકરઃ સપ્તસપ્તિર્ધામકેશી વિરોચનઃ ।
આશુગામી તમોઘ્નશ્ચ હરિતાશ્વશ્ચ કીર્ત્યસે ॥

સપ્તમ્યાગથવા ષષ્ઠ્યાં ભક્ત્યા પૂજાં કરોતિ યઃ ।
અનિર્વિણ્ણોઽનહન્કારી તં લક્ષ્મીર્ભજતે નરમ્ ॥

ન તેષામાપદઃ સન્તિ નાધયો વ્યાધયસ્તથા ।
યે તવાનન્યમનસા કુર્વન્ત્યર્ચનવન્દનમ્ ॥

સર્વરોગૈર્વિરહિતાઃ સર્વપાપાવિવર્જિતાઃ ।
ત્વદ્ભાવભક્તાઃ સુખિનો ભવન્તિ ચિરજીવિનઃ ॥

ત્વં મમાપન્નકામસ્ય સર્વાતિથ્યં ચિકીર્ષતઃ ।
અન્નમન્નપતે દાતુમભિતઃ શ્રદ્ધયાઽર્હસિ ॥

યેચ તેઽનુચરાઃ સર્વે પાદોપાન્તં સમાશ્રિતાઃ ।
માઠરારુણદણ્ડાદ્યાસ્તાંસ્તાન્વન્દેઽશનિક્ષુભાન્ ॥

ક્ષુભયા સહિતા મૈત્રી યાશ્ચાન્યા ભૂતમાતરઃ । તાશ્ચ સર્વા નમસ્યામિ પાન્તુ માં શરણાગતમ્ ॥ ]
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

કણ્ઠદઘ્ને જલે સ્થિત્વા મન્ત્રૈઃ સ્તોત્રૈશ્ચ તોષિતઃ । તતો દિવાકરઃ પ્રીતો દર્શયામાસ પાણ્ડવમ્ ।
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા જ્વલન્નિવ હુતાશનઃ ॥
વિવસ્વાનુવાચ ।

યત્તેઽભિલષિતં કિઞ્ચિત્તત્ત્વં સર્વમવાપ્સ્યસિ ।
અહમન્નં પ્રદાસ્યામિ સપ્ત પઞ્ચ ચ તે સમાઃ ॥

ગૃહ્ણીષ્વ પિઠરં તામ્રં મયા દત્તં નરાધિપ ।
યાવદ્વર્ત્સ્યતિ પાઞ્ચાલી પાત્રેણાનેન સુવ્રત ॥

ફલમૂલામિષં શાકં સંસ્કૃતં યન્મહાનસે । ચતુર્વિધં તદન્નાદ્યમક્ષય્યં તે ભવિષ્યતિ ।
ઇતશ્ચતુર્દશે વર્ષે ભૂયો રાજ્યમવાપ્સ્યસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

લબ્ધ્વા વરં તુ કૌન્તેયો જલાદુત્તીર્ય ધર્મવિત્ ।
જગ્રાહ પાદૌ ધૌમ્યસ્ય ભ્રાતૄંશ્ચ પરિષસ્વજે ॥

દ્રૌપદ્યા સહ-સન્ગમ્ય પશ્યમાનોઽપયાત્પ્રાભુઃ ।
મહાનસે તદાન્નં તુ સાધયામાસ પાણ્ડવઃ ॥

સંસ્કૃતં પ્રસવં યાતિ સ્વલ્પમન્નં ચતુર્વિધમ્ ।
અક્ષય્યં વર્ધતે ચાન્નં તેનાભોજયત દ્વિજાન્ ॥

ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ ભોજયિત્વાઽનુજાનપિ ।
શેષં વિઘસસઞ્જ્ઞં તુપશ્ચાદ્ભુઙ્ક્તે યુધિષ્ઠિરઃ ॥

યુધિષ્ઠિરં ભોજયિત્વા શેષમશ્નાતિ પાર્ષતી । [દ્રૌપદ્યાં ભુજ્યમાનાયાં તદન્નં ક્ષયમેતિ ચ ॥ ]

એવં દિવાકરાત્પ્રાપ્ય દિવાકરસમપ્રભઃ ।
કામાન્મનોભિલષિતાન્બ્રાહ્મણેભ્યોઽદદાત્પ્રભુઃ ॥

પુરોહિતપુરોગાશ્ચ તિથિનક્ષત્રપર્વસુ ।
ઇજ્યાર્થે સમ્પ્રવર્તન્તે વિધિમન્ત્રપ્રમાણતઃ ॥

તતઃ કૃતસ્વસ્ત્યયના ધૌમ્યેન સહ પાણ્ડવાઃ ।
દ્વિજસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતાઃ પ્રયયુઃ કામ્યકં વનમ્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

પુષ્પોપહારબલિભિર્બહુશશ્ચ યથાવિધિ ।
સર્વાત્મભૂતં સમ્પૂજ્ય યતપ્રાણો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સ્તવેન કેન વિપ્રર્ષે સ તુ રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
વિપ્રાર્થમારાધિતવાન્સૂર્યમદ્ભુતવિક્રમમ્ ॥

મયિ સ્નેહોઽસ્તિ ચેદ્બ્રહ્મન્યદ્યનુગ્રહભાગહમ્ । ભગવન્નાસ્તિ ચેદ્ગુદ્યં તચ્ચ મે બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાંવહિતો રાજઞ્શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
ક્ષણં ચ કુરુ રાજેન્દ્ર ગુહ્યં વક્ષ્યામિ તે હિતમ્ ॥

ધૌમ્યેન તુ યથાપ્રોક્તં પાર્થાય સુમહાત્મને ।
નામ્નામષ્ટોત્તરં પુણ્યં શતં તચ્છૃણુ ભૂપતે ॥

સૂર્યોઽર્યભા ભગસ્ત્વષ્ટા પૂષાઽર્કઃ સવિતા રવિઃ ।
ગભસ્તિમાનજઃ કાલો મૃત્યુર્ધાતા પ્રભાકરઃ ॥

પૃથિવ્યાપશ્ચ તેજશ્ચ ખં વાયુશ્ચ પરાયણમ્ ।
સોમો બૃહસ્પતિઃ શુક્રો બુધોઽઙ્ગારક એવ ચ ॥

ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્દીપ્તાંશુઃ શુચિઃ શૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સ્કન્દો વૈશ્રવણો યમઃ ॥

વૈદ્યુતો જાઠરશ્ચાગ્નિરૈન્ધનસ્તેજસાં પતિઃ ।
ધર્મધ્વજો વેદકર્તા વેગાઙ્ગો વેદવાહનઃ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિઃ સર્વામરાશ્રયઃ ।
કલા કાષ્ઠા મુહૂર્તાશ્ચ પક્ષા માસા ઋતુસ્તથા ॥

સંવત્સરકરોઽશ્વત્થઃ કાલચક્રો વિભાવસુઃ ।
પુરુષઃ શાશ્વતો યોગી વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ ॥

લોકાધ્યક્ષઃ સુરાધ્યક્ષો વિશ્વકર્મા તમોનુદઃ ।
વરુણઃ સાગરોંશશ્ચ જીમૂતો જીવનોઽરિહા ॥

ભૂતાશ્રયો ભૂતપતિ- સર્વભૂતનિષેવિતઃ । મણિઃ સુવર્ણો ભૂતાત્મા કામદઃ સર્વતોમુખઃ ।
[સ્રષ્ટા સંવર્તકો વહ્નિઃ સર્વસ્યાદિરલોલુપઃ

અનન્તઃ કપિલો ભાનુઃ કામદઃ સર્વતોમુખઃ.] જયો વિશાલો વરદઃ સર્વધાતુનિષેચિતા ॥

મનઃ સુપર્ણો ભૂતાદિઃ શીઘ્રગઃ પ્રાણધારકઃ ।
ધન્વન્તરિર્ધૂમકેતુરાદિદેવોઽદિતેઃ સુતઃ ॥

દ્વાદશાત્માઽરવિન્દાક્ષઃ પિતા માતા પિતામહઃ ।
સ્વર્ગદ્વારં પ્રજાદ્વારં મોક્ષદ્વારં ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

દેવકર્તા પ્રશાન્તાત્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વતોમુખઃ ।
ચરાચરાત્મા સૂક્ષ્માત્મા મૈત્રેણ વપુષાઽન્વિતઃ ॥

એતદ્વૈ કીર્તનીયસ્ય સૂર્યસ્યામિતતેજસઃ ।
નામ્નામષ્ટશતં પુણ્યં શક્રેણોક્તં મહાત્મના ॥

શક્રાચ્ચ નારદઃ પ્રાપ્તો ધૌમ્યશ્ચ તદન્તરમ્ ।
ધૌમ્યાદ્યુધિષ્ઠરઃ પ્રાપ્ય સર્વાન્કમાનવાપ્તવાન્ ॥

સુરગણપિતૃયક્ષસેવિતં હ્યસુરનિશાચરસિદ્ધવન્દિતમ્ ।
વરકનકહુતાશનપ્રભં ત્વમપિ મનસ્યભિધેહિ ભાસ્કરમ્ ॥

સૂર્યોદયે યઃ સુસમાહિતઃ પઠે- ત્ત પુત્રદારાન્ધનરત્નસઞ્ચયાન્ । લભેત જાતિસ્મરતાં નરઃ સદા
ધૃતિં ચ મેધાં ચ સ વિન્દતે પુમાન્ ॥

[ઇમં સ્તવં દેવવરસ્ય યો નરઃ પ્રકીર્તયેચ્છુચિસુમનાઃ સમાહિતઃ ।
સ મુચ્યતે શોકદવાગ્નિસાગરા- લ્લભેત કામાન્મનસા યથેપ્સિતાન્ ॥

[ઇમં સ્તવં પ્રયતમનાઃ સમાધિના પછેદિહાન્યોઽપિ વરં સમર્થયન્ ।
તત્ત્સ્ય દદ્યાચ્ચ રવિર્મનીષિતં તદાઽપ્નુયાદ્યદ્યપિ તત્સુદુર્લભમ્ ॥

યશ્ચેદં ધારયેન્નિત્યં શૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ । પુત્રાર્થી લભતે પુત્રં ધનાર્થી લભતે ધનમ્ ।
વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યાં પુરુષોપ્યથવા સ્ત્રિયઃ ॥

ઉભે સન્ધ્યે પઠેન્નિત્યં નારી વા પુરુષો યદિ ।
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥

સન્ગ્રામે ચ જયેન્નિત્યં વિપુલં ચાપ્નુયાદ્વસુ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સૂર્યલોકં સ ગચ્છતિ ॥ ]