મહાભારત · અધ્યાય 3.292

સ હત્વા રાવયણં ક્ષુદ્રં રાક્ષસેનદ્રં સુરદ્વિષમ્ ।
બભૂવ હૃષ્ટઃ સસુહૃદ્રામઃ સૌમિત્રિણા સહ ॥

તતો હતે દશગ્રીવે દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ ।
આશીર્ભિર્જયયુક્તાભિરાનર્ચુસ્તં મહાભુજમ્ ॥

રામં કમલપત્રાક્ષં તુષ્ટુવુઃ સર્વદેવતાઃ ।
ગન્ધર્વાઃ પુષ્પવર્ષૈશ્ચ વાગ્ભિશ્ચ ત્રિદશાલયાઃ ॥

પૂજયિત્વા રણે રામં પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્ ।
તન્મહોત્સવસન્કાશમાસીદાકાશમચ્યુત ॥

તતો હત્વા દશગ્રીવં લઙ્કાં રામો મહાયશાઃ ।
વિભીષણાય પ્રદદૌ પ્રભુઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥

તતઃ સીતાં પુરસ્કૃત્ય વિભીષણપુરસ્કૃતામ્ ।
અવિન્ધ્યો નામ સુપ્રજ્ઞો વૃદ્ધામાત્યો વિનિર્યયૌ ॥

ઉવાચ ચ મહાત્માનં કાકુત્સ્થં દૈન્યમાસ્થિતમ્ ।
પ્રતીચ્છ દેવીં સદ્વૃત્તાં મહાત્મઞ્જાનકીમિતિ ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્માદવતીર્ય રથોત્તમાત્ ।
બાષ્પેણાપિહિતાં સીતાં દદર્શેક્ષ્વાકુનન્દનઃ ॥

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં યાનસ્થાં શોકકર્શિતામ્ ।
મલોપચિતસર્વાઙ્ગીં જટિલાં કૃષ્ણવાસસમ્ ॥

ઉવાચ રામો વૈદેહીં પરામર્શવિશઙ્કિતઃ ।
લક્ષયિત્વેઙ્ગિતં સર્વં પ્રિયં તસ્યૈ નિવેદ્ય સઃ ॥

ગચ્છ વૈદેહિ મુક્તા ત્વં યત્કાર્યં તનમયા કૃતમ્ । મામાસાદ્યપતિં ભદ્રે ન ત્વં રાક્ષસવેશ્મનિ ।
જરાં વ્રજેથા ઇતિમે નિહતોસૌ નિશાચરઃ ॥

કથં હ્યસ્મદ્વિધો જાતુ જાનન્ધર્મવિનિશ્ચયમ્ ।
પરહસ્તગતાં નારીં મુહૂર્તમપિ ધારયેત્ ॥

સુવૃત્તામસુવૃત્તાં વાઽપ્યહં ત્વામદ્ય મૈથિલિ ।
નોત્સહે પરિભોગાય શ્વાવલીઢં હવિર્યથા ॥

તતઃ સા સહસા બાલા તચ્છ્રુત્વા દારુણં વચઃ ।
પપાત દેવી વ્યથિતા નિકૃત્તા કદલી યથા ॥

યોપ્યસ્યા હર્ષસમ્ભૂતો મુખરાગઃ પુરાઽભવત્ ।
ક્ષણેન સપુનર્નષ્ટો નિઃશ્વાસાદિવ દર્પણે ॥

તતસ્તે હરયઃ સર્વે તચ્છ્રુત્વા રામભાષિતમ્ ।
ગતાસુકલ્પા નિશ્ચેષ્ટા બભૂવુઃ સહલક્ષ્મણાઃ ॥

તતો દેવો વિશુદ્ધાત્મા વિમાનેન ચતુર્મુખઃ ।
પદ્મયોનિર્જગત્સ્રષ્ટા દર્શયામાસ રાઘવમ્ ॥

શક્રશ્ચાગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચયમો વરુણ એવ ચ ।
યક્ષાધિપશ્ચ ભગવાંસ્તથા સપ્તર્ષયોઽમલાઃ ॥

રાજા દશરથશ્ચૈવ દિવ્યભાસ્વરમૂર્તિમાન્ ।
વિમાનેન મહાર્હેણ હંસયુક્તેન ભાસ્વતા ॥

તતોઽન્તરિક્ષં તત્સર્વન્દેવગન્ધર્વસન્કુલમ્ ।
શુશુભે તારકાચિત્રં શરદીવ નભસ્તલમ્ ॥

તત ઉત્થાય વૈદેહી તેષાં મધ્યયશસ્વિની ।
ઉવાચ વાક્યં કલ્યાણી રામં પૃથુલવક્ષસમ્ ॥

રાજપુત્ર ન તે કોપં કરોમિ વિદિતાહિ મે ।
ગતિઃ સ્ત્રીણાં નરાણાં ચ શૃણુ ચદં વચો મમ ॥

અન્તશ્ચરતિભૂતાનાં માતરિશ્વા સદાગતિઃ ।
સ મે વિમુઞ્ચતુ પ્રાણાન્યદિ પાપં ચરામ્યહમ્ ॥

અગ્નિરાપસ્તથાઽકાશં પૃથિવી વાયુરેવ ચ ।
વિમુઞ્ચન્તુ મમ પ્રાણાન્યદિ પાપં ચરામ્યહમ્ ॥

યથાઽહં ત્વદૃતેવીર નાન્યંસ્વપ્નેઽપ્યચિન્તયમ્ ।
તથા મે દેવ નિર્દિષ્ટસ્ત્વમેવ હિ પતિર્ભવ ॥

તતોઽન્તરિક્ષે વાગારીત્સુભગા લોકસાક્ષિણી ।
પુણ્યાસંહર્ષણી તેષાં વાનરાણાં મહાત્મનામ્ ॥
વાયુરુવાચ ।

બોભો રાઘવ સત્યં વૈ વાયુરસ્મિ સદાગતિઃ ।
અપાપા મૈથિલી રાજન્સન્ગચ્છસહભાર્યયા ॥
અગ્નિરુવાચ ।

અહમન્તઃશરીરસ્થો ભૂતાનાં રઘુનન્દન ।
સુસૂક્ષ્મમપિ કાકુત્સ્થ મૈથિલીનાપરાધ્યતિ ॥
વરુણ ઉવાચ ।

રસાવૈ મત્પ્રસૂતા હિ ભૂતદેહેષુ રાઘવ ।
અહંવૈ ત્વાં પ્રબ્રવીમિ મૈથિલી પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥
યમ ઉવાચ ।

ધર્મોઽહમસ્મિ કાકુત્સ્થ સાક્ષી લોકસ્ય કર્મણામ્ ।
શુભાશુભાનાં સીતેયમપાપા પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥
બ્ર્હમોવાચ ।

પુત્ર નૈતદિહાશ્ચર્યં ત્વયિ રાજર્ષિધર્મણિ ।
સાધો સદ્વૃત્ત કાકુત્સ્થ શૃણુ ચેદં વચો મમ ॥

શત્રુરેષ ત્વયા વીર દેવગનધર્વભોગિનામ્ ।
યક્ષાણાં દાનવાનાં ચ મહર્ષીણાં ચ પાતિતઃ ॥

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં મત્પ્રસાદાત્પુરાઽભવત્ ।
કસ્માચ્ચિત્કારણાત્પાપઃ કઞ્ચિત્કાલમુપેક્ષિતઃ ॥

વધાર્થમાત્મનસ્તેન હૃતા સીતા દુરાત્મના ।
નલકૂબરશાપેન રક્ષા ચાસ્યાઃ કૃતા મયા ॥

યદિ હ્યકામામાસેવેત્સ્તરિયમન્યામપિ ધ્રુવમ્ ।
શતધાઽસ્ય ફલેન્મૂર્ધા ઇત્યુક્તઃ સોભવત્પુરા ॥

નાત્રશઙ્કા ત્વયા કાર્યા પ્રતીચ્છેમાં મહામતે ।
કૃતં ત્વયા મહત્કાર્યં દેવાનામમિતપ્રભ ॥
દશરથ ઉવાચ ।

પ્રીતોસ્મિ વત્સ ભદ્રં તે પિતા દશરથોસ્મિ તે ।
અનુજાનામિ રાજ્યં ચ પ્રશાધિ પુરુષોત્તમ ॥
રામ ઉવાચ ।

અભિવાદયેત્વાં રાજેન્દ્ર યદિ ત્વં જનકો મમ ।
ગમિષ્યામિ પુરીં રમ્યામયોધ્યાં શાસનાત્તવ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

તમુવાચ પિતા ભૂયઃ પ્રહૃષ્ટો ભરતર્ષભ । ગચ્છાયોધ્યાં પ્રશાધિ ત્વંરામ રક્તાન્તલોચન ।
સમ્પૂર્ણાનીહવર્ષાણિ ચતુર્દશ મહાદ્યુતે ॥

તતો દેવાન્નમસ્કૃત્ય મુહૃદ્ભિરભિનન્દિતઃ ।
મહેન્દ્રૈવ પૌલોમ્યા ભાર્યયા સ સમેયિવાન્ ॥

તતો વરં દદૌ તસ્મૈ હ્યવિન્ધ્યાય પરન્તપઃ ।
ત્રિજટાં ચાર્થમાનાભ્યાં યોજયામાસ રાક્ષસીમ્ ॥

તમુવાચ તતો બ્રહ્મા દેવૈઃ શક્રષુરોગમૈઃ ।
કૌસલ્યામાતરિષ્ટાંસ્તે વરાનદ્ય દદાનિ કાન્ ॥

વવ્રેરામઃ સ્થિતિં ધર્મે શત્રુભિશ્ચાપરાજયમ્ ।
રાક્ષસૈર્નિહતાનાં ચ વાનરાણાં સમુદ્ભવમ્ ॥

તતસ્તે બ્રહ્મણા પ્રોક્તે તથેતિવચને તદા ।
સમુત્તસ્થુર્મહારાજ વાનરા લબ્ધચેતસઃ ॥

સીતા ચાપિ મહાભાગા વરં હનુમતે દદૌ ।
રામકીર્ત્યા સમં પુત્ર જીવિતં તે ભવિષ્યતિ ॥

દિવ્યાસ્ત્વામુપભોગાશ્ચ મત્પ્રસાદકૃતાઃ સદા ।
ઉપસ્થાસ્યન્તિ હનુમન્નિતિ સ્મ હરિલોચન ॥

તતસ્તે પ્રેક્ષમાણાનાં તેપામક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
અન્તર્ધાનં યયુર્દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા રામં તુ જાનક્યા સન્ગતં શક્રસારથિઃ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતસુહૃન્મધ્ય ઇદં વચઃ ॥

દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં માનુષાસુરભોગિનામ્ ।
અપનીતં ત્વયા દુઃખમિદં સત્યપરાક્રમ ॥

સદેવાસુરગનધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
કથયિષ્યન્તિ લોકાસ્ત્વાં યાવદ્ભૂમિર્ધરિષ્યતિ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વાઽનુજ્ઞાપ્યરામં શસ્ત્રભૃતાંવરમ્ ।
સમ્પૂજ્યાપાક્રમત્તેન રથેનાદિત્યવર્ચસા ॥

તતઃસીતાં પુરસ્કૃત્ય રામઃ સૌમિત્રિણા સહ ।
સુગ્રીવપ્રમુખૈશ્ચૈવ સહિતઃ સર્વવાનરૈઃ ॥

વિધાય રક્ષાં લઙ્કાયાં વિભીષણપુરસ્કૃતઃ ।
સન્તતાર પુનસ્તેન સેતુના મકરાલયમ્ ॥

પુષ્પકેણ વિસાનન ખેચરેણ વિરાજતા ।
કામગેન યથામુખ્યૈરમાત્યૈઃ સંવૃતો વસી ॥

તતસ્તીરે સમુદ્રસ્યં યત્રશિશ્ય સ પાર્થિવઃ ।
તત્રૈવોવાસ ધર્માત્મા સહિતઃ સર્વવાનરૈઃ ॥

અથૈનાન્રાઘવઃ કાલે સમાનીયાભિપૂજ્ય ચ ।
વિસર્જયામાસ તદા રત્નૈઃ સન્તોષ્ય સર્વશઃ ॥

ગતેષુ વાનરેન્દ્રેષુ ગોપુચ્છર્ક્ષેષુ તેષુ ચ ।
સુગ્રીવસહિતો રામઃ કિષ્કિન્દાં પુનરાગમત્ ॥

વિભીષણેનાનુગતઃ સુગ્રીવસહિતસ્તદા ।
પુષ્પકેણ વિમાનેન વૈદેહ્યા દર્શયન્વનમ્ ॥

કિષ્કિન્ધાં તુ સમાસાદ્યરામઃ પ્રહરતાંવરઃ ।
અઙ્ગદં કૃતકર્માણં યૌવરાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ॥

તતસ્તૈરેવ સહિતો રામઃ સૌમિત્રિણા સહ ।
યથાગતેન માર્ગેણ પ્રયયૌ સ્વપુરં પ્રતિ ॥

અયોધ્યાં સ સમાસાદ્યપુરીં રાષ્ટ્રપતિસ્તતઃ ।
ભરતાય હનૂમન્તં દૂતં પ્રાસ્થાપયદ્દ્રુતમ્ ॥

લક્ષયિત્વેઙ્ગિતં સર્વમ્પ્રિયં તસ્મૈ નિવેદ્ય વૈ ।
વાયુપુત્રે પુનઃ પ્રાપ્તે નન્દિગ્રામમુપાવિશત્ ॥

સતત્રમલદિગ્ધાઙ્ગં ભરતં ચીરવાસસમ્ । નન્દિગ્રામગતંરામઃ સશત્રુઘ્નં સરાઘવઃ ।
અગ્રતઃપાદુકે કૃત્વા દદર્શાસીનમાસને ॥

સમેત્યભરતેનાથ શત્રુઘ્નેન ચ વીર્યવાન્ ।
રાઘવઃ સહસૌમિત્રિર્મુમુદે ભરતર્ષભ ॥

તતો ભરતશત્રુઘ્નૌ સમેતૌ ગુરુણા તદા ।
વૈદેહ્યા દર્શનેનોભૌ પ્રહર્ષં સમવાપતુઃ ॥

તસ્મૈ તદ્ભરતો રાજ્યમાગતાયાતિસત્કૃતમ્ ।
ન્યાસં નિર્યાતયામાસ યુક્તઃ પરમયા મુદા ॥

તતસ્તં વૈષ્ણવે શૂરં નક્ષત્રેઽભિજિતેઽહનિ ।
વસિષ્ઠો વામદેવશ્ચ સહિતાવભ્યષિઞ્ચતામ્ ॥

સોભિષિક્તઃ કપિશ્રેષ્ઠં સુગ્રીવં સસુહૃજ્જનમ્ ।
વિભીષણં ચ પૌલસ્ત્યમન્વજાનાદ્ગૃહાન્પ્રતિ ॥

અભ્યર્ચ્ય વિવિધૈ રત્નૈઃ પ્રીતિયુક્તૌ મુદા યુતૌ ।
સમાધાયેતિકર્તવ્યં દુઃખેન વિસસર્જ હ ॥

પુષ્પકં ચ વિમાનં તત્પૂજયિત્વા સ રાઘવઃ ।
પ્રાદાદ્વૈશ્રવણાયૈવ પ્રીત્યા સ રઘુનન્દનઃ ॥

તતો દેવર્ષિસહિતઃ સરિતં ગોમતીમનુ । શતાશ્વમેધાનાજહ્રે જારૂથ્યાન્સ નિરર્ગલાન્ ॥