મહાભારત · અધ્યાય 3.29

દ્રૌપદ્યા વચનં શ્રુત્વા શ્લક્ષ્ણાક્ષરપદં શુભમ્ ।
ઉવાચ દ્રૌપદીં રાજા સ્મયમાનો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

કારણે ભવતી ક્રુદ્ધા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ । યેન ક્રોધં મહાપ્રજ્ઞે બહુધા બહુમન્યસે ।
ક્રોધમૂલં હરં શત્રું કારણૈઃ શૃણુ તં મમ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ક્રોધો હન્તા મનુષ્યાણાં ક્રોધો ભાવયિતા પુનઃ । ઇતિ વિદ્ધિ મહાપ્રાત્રે ક્રોધમૂલૌ ભવાભવૌ ।

યો હિ સંહરતે ક્રોધં ભાવસ્તસ્ય સુશોભને । યો ન સંહરતે ક્રોધં તસ્યાભાવો ભવત્યુત ।
અભાવકારણં તસ્માત્ક્રોધો ભવતિ શોભને ॥

યઃ પુનઃ પુરુષઃ ક્રોધં નિત્યં વિસૃજતે શુભે ।
તસ્યાભાવાય ભવતિ ક્રોધઃ પરમદારુણઃ ॥

ક્રોધમૂલો વિનાશો હિ પ્રજાનામિહ દૃશ્યતે ।
તત્કથં માદૃશઃ ક્રોધમુત્સૃજેલ્લોકનાશનમ્ ॥

ક્રુદ્ધઃ પાપં નરઃ કુર્યાત્ક્રુદ્ધો હન્યાદ્ગુરૂનપિ ।
ક્રુદ્ધઃ પરુષયા વાચા શ્રેયસોઽપ્યવમન્યતે ॥

વાચ્યાવાચ્યે હિ કુપિતો ન પ્રજાનાતિ કર્હિચિત્ ।
નાકાર્યમસ્તિ ક્રુદ્ધસ્ય નાવાચ્યં વિદ્યતે તથા ॥

હિંસ્યાત્ક્રોધાદવધ્યાંસ્તુ વધ્યાન્સમ્પૂજયીત ચ ।
આત્માનમપિ ચ ક્રુદ્ધઃ પ્રેષયેદ્યમસાદનમ્ ॥

એતાન્દોષાન્પ્રપશ્યદ્ભિર્જિતઃ ક્રોધો મનીષિભિઃ ।
ઇચ્છદ્ભિઃ પરમં શ્રેય ઇહ ચામુત્ર ચોત્તમમ્ ॥

તં ક્રોધં વર્જિતં ધીરૈઃ કથમસ્મદ્વિધશ્રરેત્ ।
એતદ્દ્રૌપદિ સંસ્મૃત્યન મે મન્યુઃ પ્રવર્ધતે ॥

આત્માનં ચ પરાંશ્ચૈવ ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ।
ક્રુધ્યન્તમપ્રતિક્રુધ્યન્દૂયોરેષ ચિકિત્સકઃ ॥

મૂઢો યદિ ક્લિશ્યમાનઃ ક્રુધ્યતેઽશક્તિમાન્નરઃ ।
બલીયસાં મનુષ્યાણાં ત્યજત્યાત્માનમન્તતઃ ॥

તસ્યાત્માનં સન્ત્યજતો લોકા નશ્યન્ત્યનાત્મનઃ ।
તસ્માદ્દ્રૌપદ્યશક્તસ્ મન્યોર્નિયમનં સ્મૃતમ્ ॥

વિદ્વાંસ્તથૈવ યઃ શક્તઃ ક્લિશ્યમાનઃ પ્રકુપ્યતિ ।
સ નાશયિત્વા દ્વેષ્ટારં પરલોકે ન નન્દતિ ॥

તસ્માદ્બલવતા ચૈવ દુર્બલેન ચ નિત્યદા ।
ક્ષન્તવ્યં પુરુષેણાહુરાપત્સ્વપિ વિજાનતા ॥

મન્યોર્હિ વિજયં કૃષ્ણે પ્રશંસન્તીહ સાધવઃ ।
ક્ષમાવતો જયો નિત્યં સાધોરિહ સતાં મતમ્ ॥

સત્યઞ્ચાનૃતતઃ શ્રેયો નૃશંસાચ્ચાનૃશંસતા । તમેવં બહુદોષં ત ક્રોધં સદ્ભિર્વિવર્જિતમ્ ।
માદૃશો વિસૃજેત્તસ્માત્સર્વલોકવિનાશનમ્ ॥

તેજસ્વીતિ યમાહુર્વૈ પણ્ડિતા દીર્ગદર્શિનઃ ।
ન ક્રોધોઽભ્યન્તરસ્તસ્ ભવતીતિ વિનિશ્ચેતમ્ ॥

વસ્તુ ક્રોધં સમુત્પન્નં પ્રજ્ઞયા પરિબાધતે ।
તેજસ્વિનં તં વિદુષો મન્યન્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

ક્રુદ્ધો હિ કાર્યં સુશ્રોણિ ન યથાવત્પ્રપશ્યતિ ।
નાકાર્યં ન ચ મર્યાદાં નરઃ ક્રુદ્ધોઽનુપશ્યતિ ॥

હન્ત્યવધ્યાનપિ ક્રુદ્ધો ગુરૂન્રૂક્ષૈસ્તુદત્યપિ ।
તસ્માત્તેજસિ કર્તવ્યે ક્રોધો દૂરાત્પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

દાક્ષ્યં હ્યમર્ષઃ શૌર્યં ચ શીઘ્રત્વમિતિ તેજસઃ ।
ગુણાઃ ક્રોધાભિભૂતેન ન શક્યાઃ પ્રાપ્તુમઞ્જસા ॥

ક્રોધં ત્યક્ત્વા તુ પુરુષઃ સમ્યક્તેજોઽભિપદ્યતે ।
કાલયુક્તં મહાપ્રાજ્ઞૈઃ ક્રુદ્ધૈસ્તેજઃ સુદુર્લભમ્ ॥

ક્રોધસ્ત્વપણ્ડિતૈઃ શશ્વત્તેજ ઇત્યભિનિશ્ચિતમ્ ।
રજસ્તુ લોકનાશાય વિહિતં માનુષાન્પ્રતિ ॥

તસ્માચ્છશ્વત્ત્યજેત્ક્રોધં પુરુષઃ સમ્યગાચરન્ ।
શ્રેયાન્સ્વધર્માનપગો ન ક્રુદ્ધ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

યદિ સર્વમબુદ્ધીનામતિક્રાન્તમચેતસામ્ ।
અતિક્રમો મદ્વિધસ્ય કથં સ્વિત્સ્યાદનિન્દિતે ॥

યદિ ન સ્યુર્માનુષેષુ ક્ષમિણઃ પૃથિવીસમાઃ ।
ન સ્યાત્સન્ધિર્મનુષ્યાણાં ક્રોધમૂલો હિ વિગ્રહઃ ॥

અભિષક્તો હ્યભિષજેદાહન્યાદ્ગુરુણા હતઃ ।
એવં વિનાશો ભૂતાનામમધર્મઃ પ્રથિતો ભવેત્ ॥

આક્રુષ્ટ પુરુષઃ સર્વં પ્રત્યાક્રોશેદનન્તરમ્ ।
પ્રતિહન્યાદ્ધતશ્ચૈવ તથા હિંસ્યાચ્ચ હિંસિતઃ ॥

હન્યુર્હિ પિતરઃ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચાપિ તથા પિતૄન્ ।
હન્યુશ્ચ પતયો ભાર્યાઃ પતીન્ભાર્યાસ્તથૈવ ચ ॥

એવં સન્કુપિતે લોકે જન્મ કૃષ્ણો ન વિદ્યતે ।
પ્રજાનાં સન્ધિમૂલં હિ જન્મ વિદ્ધિશુભાનને ॥

તાઃ ક્ષીયેરન્પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્ષિપ્રં દ્રૌપદિ તાદૃશાઃ ।
તસ્માન્મન્યુર્વિનાશાય પ્રજાનામભવાય ચ ॥

યસ્માત્તુ લોકે દૃશ્યન્તે ક્ષમિણઃ પૃથિવીસમાઃ ।
તસ્માજ્જન્મ ચ ભૂતાનાં ભવશ્ચ પ્રતિપદ્યતે ॥

ક્ષન્તવ્યં પુરુષેણેહ સર્વાપત્સુ સુશોભને ।
ક્ષમાવતો હિ ભૂતાનાં જન્મ ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

આક્રુષ્ટસ્તાડિતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષમતે યો બવીયસા । યશ્ચ નિત્યં જિતક્રોધો વિદ્વાનુત્તમપૂરુષઃ ।
પ્રભાવવાનપિ નરસ્તસ્ય લોકાઃ સનાતનાઃ ॥

ક્રોધનસ્ત્વલ્પવિજ્ઞાનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ નશ્યતિ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમા ગાથા નિત્યં ક્ષમાવતામ્ ।
ગીતાઃ ક્ષમાવતાં કૃષ્ણે કાશ્યપેન મહાત્મના ॥

ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા વેદાઃ ક્ષમા શ્રુતમ્ ।
યસ્તમેવં વિજાનાતિ સ સર્વં ક્ષન્તુર્મહતિ ॥

ક્ષમા બ્રહ્મ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા ભૂતં ચ ભાવિ ચ ।
ક્ષમા તપઃ ક્ષમા શૌચં ક્ષમયેદં ધૃતં જગત્ ॥

અતિ યજ્ઞવિદાં લોકાન્ક્ષમિણઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ।
અતિ બ્રહ્મવિદાં લોકાનતિ ચાપિ તપસ્વિનામ્ ॥

અન્યે વૈ યજુષાં લોકાઃ કર્મિણામપરે તથા ।
ક્ષમાવતાં બ્રહ્મલોકે લોકાઃ પરમપૂજિતાઃ ॥

ક્ષમા તેજસ્વિનાં તેજઃ ક્ષમા બ્રહ્મ તપસ્વિનામ્ ।
ક્ષમા સત્યં સત્યવતાં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા શભઃ ॥

તાં ક્ષમાં તાદૃશીં કૃષ્ણે કથમસ્મદ્વિધસ્ત્યજેત્ ।
યત્રબ્રહ્મ ચ સત્યં ચ યજ્ઞા લોકાશ્ચ ધિષ્ઠિતાઃ ॥

ઇજ્યન્તે યજ્વનાં લોકાઃ ક્ષમિણામપરે તથા । ક્ષન્તવ્યમેવ સતતં પુરુષેણ વિજાનતા ।
યદા હિ ક્ષમતે સર્વં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્ ।
ઇહ સન્માનમૃચ્છન્તિ પરત્ર ચ પરા ગતિમ્ ॥

યેષાં મન્યુર્મનુષ્યાણાં ક્ષમયાઽભિહતઃ સદા ।
તેષાં પરતરે લોકાસ્તસ્માત્ક્ષાન્તિઃ પરા મતા ॥

ઇતિ ગીતાઃ કાશ્યપેન ગાથાનિત્યં ક્ષમાવતામ્ ।
શ્રુત્વા ગાથાઃ ક્ષમાયાસ્ત્વં તુષ્યદ્રૌપદિ મા ક્રુધઃ ॥

પિતામહઃ શાન્તનવઃ રશમં સમ્પૂજયિષ્યતિ ।
કૃષ્ણશ્ચ દેવકીપુત્રઃ શમં સમ્પૂજયિષ્યતિ ॥

આચાર્યો વિદુરઃ ક્ષત્તા શમમેવ વદિષ્યતઃ ।
કૃપશ્ચ સઞ્જયશ્ચૈવ શમમેવ વદિષ્યતઃ ॥

સોમદત્તો યુયુત્સુશ્ચ દ્રોણપુત્રસ્તથૈવ ચ ।
પિતામહશ્ચ નો વ્યાસઃ શમં વદતિ નિત્યશઃ ॥

એતૈર્હિ રાજા નિયતં ચોદ્યમાનઃ શમં પ્રતિ ।
રાજ્યં દાતેતિ મે બુદ્ધિર્ન ચેલ્લોભાન્નશિષ્યતિ ॥

કાલોઽયં દારુણઃ પ્રાપ્તો ભરતાનામભૂતયે ।
નિશ્ચિતં મે સદૈવૈતત્પુરસ્તાદપિ ભામિતિ ॥

સુયોધનો નાર્હતીતિ ક્ષમા મામેવ વિન્દતિ ।
અર્હસ્તત્રાહમિત્યેવં તસ્માન્માં વિન્દતે ક્ષમા ॥

એતદાત્મવતાં વૃત્તમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ । ક્ષમા ચૈવાનૃશંસ્યં ચ તત્કર્તાઽસ્મ્યહમઞ્જસા ॥