મહાભારત · અધ્યાય 3.273

જયદ્રથસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્યભ્રાતરાવુદ્યતાયુધૌ ।
પ્રાદાવત્તૂર્ણમવ્યગ્રો જીવિતેપ્સુઃ સુદુઃખિતઃ ॥

લતાભિઃ સંવૃતે કક્ષે કિરીટં રત્નભાસ્વરમ્ ।
અપવિધ્યપ્રધાવન્તં નિલીયન્તં વનાન્તરે ॥

ભીમસેનસ્તુ તં કક્ષે લીયમાનં ભયાકુલમ્ । માર્ગમાણોઽવતીર્યાશુ રથાદ્રત્નવિભૂપિતાત્ ।
અભિદ્રુત્ય નિજગ્રાહકેશપક્ષે હ્યમર્ષણઃ ॥

સમુદ્યમ્ય ચ તં ભીમો નિષ્પિપેપ મહીતલે ।
ગલે ગૃહીત્વારાજાનં પાતયામાસ ચૈવ હ ॥

પુનઃ સ જીવમાનસ્ય તસ્યોત્પતિતુમિચ્છતઃ ।
પદા મૂર્ધ્નિ મહાબાહુઃ પ્રાહરદ્વિલપિષ્યતઃ ॥

તસ્ય જાનૂ દદૌ ભમો જઘ્ને ચૈનમરત્નિના ।
સ મોહમગમદ્રાજા પ્રહારવરપીડિતઃ ॥

સરોષં ભીમસેનં તુ વારયામાસ ફલ્ગુનઃ ।
દુઃશલાયાઃ કૃતેરાજા યત્ત્વામાહેતિ કૌરવ ॥
ભીમ ઉવાચ ।

નાયં પાપસમાચારો મત્તો જીવિતુમર્હતિ ।
કૃષ્ણાયાસ્તદનર્હાયાઃ પરિક્લેષ્ટા નરાધમઃ ॥

કિન્નુ શક્યં મયા કર્તું યદ્રાજા સતતં ઘૃણી ।
ત્વં ચ બાલિશયા બુદ્ધ્યા સદૈવાસ્માન્પ્રબાધસે ॥

એવમુક્ત્વા સટાસ્તસ્ય પઞ્ચચક્રે વૃકોદરઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ વાણેન કિઞ્ચિદબ્રુવતસ્તદા ॥

વિકલ્પયિત્વા રાજાનં તતઃ પ્રાહ વૃકોદરઃ ।
જીવિતું ચેચ્છસે મૂઢ હેતું મે ગદતઃ શૃણુ ॥

દાસોસ્મીતિ ત્વયા વાચ્યં સંસત્સુ ચ સભાસુ ચ ।
એવં ચેજ્જીવિતં દદ્યામેષ યુદ્ધજિતો વિધિઃ ॥

એવમસ્ત્વિતિ તં રાજા કૃચ્છ્રમાણો જયદ્રથઃ ।
પ્રોવાચ પુરુષવ્યાઘ્રં ભીમમાહવશોભિનમ્ ॥

તત એનં વિચેષ્ટન્તં વદ્ધ્વા પાર્થો વૃકોદરઃ ।
રથમારોપયામાસ વિસઞ્જ્ઞં પાંસુકુણ્ઠિતમ્ ॥

તતસ્તં રથમાસ્થાય ભીમઃ પાર્તાનુગસ્તદા ।
અગ્ર્યમાશ્રમમધ્યસ્થામભ્યગચ્છદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

દર્શયામાસ ભીમસ્તુ તદવસ્થં જયદ્રથમ્ ।
તં રાજા પ્રાહસદ્દૃષ્ટ્વા મુચ્યતામિતિ ચાબ્રવીત્ ॥

રાજાનં ચાબ્રવીદ્ભીમો દ્રૌપદ્યૈ કથયેતિ વૈ ।
દાસભાવં ગતો હ્યેષ પાણ્ડૂનાં પાપચેતનઃ ॥

તમુવાચ ચ તતો જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સપ્રણયં વચઃ ।
મુઞ્ચેમમધમાચારં પ્રમાણા યદિ તે વયમ્ ॥

દ્રૌપદી ચાબ્રવીદ્ભીમમભિપ્રેક્ષ્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ।
દાસોઽયમ્મુચ્યતાં રાત્રસ્ત્વયાપઞ્ચશિખઃ કૃતઃ ॥

એવમુક્તઃ સ ભીમસ્તુ ભ્રાત્રા ચૈવ ચ કૃષ્ણયા ।
મુમોચ તં મહાપાપં જયદ્રથમચેતનમ્ ॥

સ મુક્તોઽભ્યેત્યરાજાનમભિવાદ્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વવન્દે વિહ્વલોરાજાતાંશ્ચ વૃદ્ધાન્મુનીંસ્તદા ॥

તમુવાચ ધૃણી રાજા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
તથાજયદ્રથં દૃષ્ટ્વા ગૃહીતં સવ્યસાચિના ॥

અદાસો ગચ્છ મુક્તોસિ મૈવં કાર્ષીઃ પુનઃ ક્વચિત્ ।
સ્ત્રીકામુક ધિગસ્તુ ત્વાં ક્ષુદ્રઃ ક્ષત્રસહાયવાન્ ॥

એવંવિધં હિ ક કુર્યાત્ત્વદનયઃ પુરુષાધમઃ ।
કર્મ ધર્મવિરુદ્ધં વૈ લોકદુષ્ટં ચ દુર્મતે ॥

ગતસત્ત્વમિવ જ્ઞાત્વા કર્તારમશુભસ્ય તમ્ ।
સમ્પ્રેક્ષ્યભરતશ્રેષ્ઠઃ કૃપાં ચક્રે નરાધિપઃ ॥

ધર્મે તે વર્ધતાં વુદ્ધિર્મા ચાધર્મે મનઃ કૃથાઃ ।
સાશ્ચ સાથપાદાતઃ સ્વસ્તિ ગચ્છ જયદ્રથ ॥

એવમુક્તસ્તુ સવ્રીજં તૂષ્ણીં કિઞ્ચિદવાઙ્યુખઃ ।
જગામ રાજા દુઃખાર્તો ગઙ્ગાદ્વારાય ભારત ॥

સ દેવં શરણં ગત્વા વિરૂપાક્ષમુમાપતિમ્ ।
તપશ્ચચાર વિપુલં તસ્ય પ્રીતો વૃષધ્વજઃ ॥

બલિં સ્વયં પ્રત્યગૃહ્ણાત્પ્રીયમાણસ્ત્રિલોચનઃ ।
વરં ચાસ્મૈ દદૌ દેવઃ સ જગ્રાહ ચ તચ્છૃણુ ॥

સમસ્તાન્સરથાન્પઞ્ચજયેયં યુધિ પાણ્ડવાન્ ।
ઇતિ રાજાઽબ્રવીદ્દેવં નેતિ દેવસ્તમબ્રવીત્ ॥

અજય્યાંશ્ચાપ્યવધ્યાંશ્ચ વારયિષ્યસિ તાન્યુધિ ।
ઋતેઽર્જુનં મહાબાહું નરં નામ સુરેશ્વરમ્ ॥

બદર્યાં તપ્તતપસં નારાયણસહાયકમ્ ।
અજિતં સર્વલોકાનાં દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ॥

મયા દત્તં પાશુપતં દિવ્યમપ્રતિમં શરમ્ ।
અવાપ લોકપાલેભ્યો વજ્રાદીન્સ મહાશરાન્ ॥

દેવદેવો હ્યનન્તાત્મા વિષ્ણુઃ સુરગુરુઃ પ્રભુઃ ।
પ્રધાનપુરુષોઽવ્યક્તોવિશ્વાત્માવિશ્વમૂર્તિમાન્ ॥

યુગાન્તકાલે સમ્પ્રાપ્તે કાલાગ્નિર્દહતે જગત્ । સપર્વતાર્ણવદ્વીપં સશૈલવનકાનનમ્ ।
નિર્દહન્નાગલોકાંશ્ચપાતાલતલચારિણઃ ॥

અથાન્તરિક્ષે સુમહન્નાનાવર્ણાઃ પયોધરાઃ । ઘોરસ્વરા વિનદિનસ્તટિન્માલાવલમ્બિનઃ ।
સમુત્તિષ્ઠન્દિશઃ સર્વાવિવર્ષન્તઃ સમન્તતઃ ॥

તતોઽગ્નીં શમયામાસુઃ સંવર્તાગ્નિનિયામકાઃ ।
અક્ષમાત્રૈશ્ચ ધારાભિસ્તિષ્ઠન્ત્યાપૂર્ય સર્વશઃ ॥

એકાર્ણવે તદાતસ્મિન્નુપશાન્તચરાચરે । નષ્ટચન્દ્રાર્કપવને ગ્રહનક્ષત્રવર્જિતે ।
ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સલિલેનાપ્લુતા મહી ॥

તતો નારાયણાખ્યસ્તુ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સહસ્રશીર્પા પુરુષઃ સ્વપ્નુકામસ્ત્વતીન્દ્રિયઃ ॥

ફણાસહસ્રવિકટં શેષં પર્યઙ્કભોગિનમ્ । સહસ્રમિવ તિગ્માંશુસન્ઘાતમમિતદ્યુતિમ્ ।
કુન્દેન્દુહારગોક્ષીરમૃણાલકુમુદપ્રભમ્ ॥

તત્રાસૌ ભગવાન્દેવઃ સ્વપઞ્જલનિધૌ તદા ।
નૈશેન તમસા વ્યાપ્તાં સ્વાં રાત્રિન્કુરુતે વિભુઃ ॥

સત્વોદ્રેકાત્પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમપશ્યત ।
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્રશ્લોકં નારાયણં પ્રતિ ॥

આપો નારાસ્તત્તનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમઃ ।
અયનં તેન ચૈવાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥

પ્રધ્યાનસમકાલં તુપ્રજાહેતોઃ સનાતનઃ ।
ધ્યાતમાત્રે તુ ભગવન્નાભ્યાં પદ્મઃ સમુત્થિતઃ ॥

તતશ્ચતુર્મુખો બ્રહ્મા નાભિપદ્માદ્વિનિઃસૃતઃ ।
તત્રોપવિષ્ટઃ સહસા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

શૂન્યં દૃષ્ટ્વા જગત્કૃત્સ્નં માનસાનાત્મનઃ સમાન્ ।
તતો મરીચિપ્રમુખાન્મહર્ષીનસૃજન્નવ ॥

તેઽસૃજન્સર્વભૂતાનિ ત્રસાનિ સ્થાવરાણિ ચ ।
યક્ષરાક્ષસભૂતાનિ પિશાચોરગમાનુષાન્ ॥

સૃજતે બ્રહ્મમૂર્તિસ્તુ રક્ષતે પૌરુષી તનુઃ ।
રૌદ્રી ભાવેન શમયેત્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ ॥

ન શ્રુતં તે સિન્ધુપતે વિષ્ણોરદ્ભુતકર્મણઃ ।
કથ્યમાનાનિ મુનિભિર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥

જલેન સમનુપ્રાપ્તે સર્વતઃ પૃથિવીતલે ।
તદા ચૈકાર્ણવે તસ્મિનનેકાકાશે પ્રભુશ્ચરન્ ॥

નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્્કાલે સમન્તતઃ ।
પ્રતિષ્ઠાનાય પૃથિવીં માર્ગમાણસ્તદાઽભવત્ ॥

જલે નિમગ્નાં ગાં દૃષ્ટ્વાચોદ્ધર્તું મનસેચ્છતિ ।
કિન્નુ રૂપમહં કૃત્વાસલિલાદુદ્ધરે મહીમ્ ॥

એવં સઞ્ચિન્ત્ય મનસા દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
જલક્રીડાભિરુચિતં વારાહં રૂપમસ્મરત્ ॥

કૃત્વા વરાહવપુપં વાઙ્મયં વેદસમ્મિતમ્ ।
દશયોજનવિસ્તીર્ણમાયતં શતયોજનમ્ ॥

મહાપર્વતવર્ષ્માભં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રમ્પ્રદીપ્તિમત્ ।
મહામેઘૌઘનિર્ઘોપં નીલજીમૂતસન્નિભમ્ ॥

ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો વૈ અપઃ સમ્પ્રાવિશત્પ્રભુઃ ।
દંષ્ટ્રેણૈકેન ચોદ્ધૃત્યસ્વે સ્થાને ન્યવિશન્મહીમ્ ॥

પુનરેવ મહાબાહુરપૂર્વાં તનુમાશ્રિતઃ ।
નરસ્ય કૃત્વાઽર્ધતનું સિંહસ્યાર્ધતનું પ્રભુઃ ॥

દૈત્યેન્દ્રસ્ય સભાં ગત્વાપાણિં સંસ્પૃશ્યપાણિના ।
દૈત્યાનામાદિપુરુષઃ સુરારિર્દિતિનન્દનઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ચાપૂર્વવપુષં ક્રોધાત્સંરક્તલોચનઃ ।
શૂલોદ્યતકરઃ સ્રગ્વી હિરણ્યકશિપુસ્તદા ॥

મેઘસ્તનિતનિર્ઘોષો નીલાભ્રચયસન્નિભઃ ।
દેવારિર્દિતિજો વીરો નૃસિંહં સમુપાદ્રવત્ ॥

સમુત્પત્ય તતસ્તીક્ષ્ણૈર્મૃગેન્દ્રેણ બલીયસા ।
નારસિંહેન વપુષાદારિતઃ કરજૈર્ભૃશમ્ ॥

એવં નિહત્ય ભગવાન્દૈત્યેનદ્્રં રિપુઘાતિનમ્ । ભૂયોઽન્યઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રભુર્લોકહિતાય ચ ।
કશ્યપસ્યાત્મજઃ શ્રીમાનદિત્યા ગર્ભધારિતઃ ॥

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ પ્રસૂત ભર્ગમુત્તમમ્ ॥

દુર્દિનામ્ભોદસદૃશો દીપ્તાક્ષો વામનાકૃતિઃ । દણ્ડી કમણ્ડલુધરઃ શ્રીવત્સોરસિ ભૂષિતઃ ।
જટી યજ્ઞોપવીતી ચ ભગવાન્બાલરૂપધૃક્ ॥

યજ્ઞવાટં ગતઃ શ્રીમાન્દાનવેન્દ્રસ્ય વૈ તદા ।
બૃહસ્પતિસહાયોઽસૌ પ્રવિષ્ટો બલિનો મખે ॥

તં દૃષ્ટ્વાવામનતનું પ્રહૃષ્ટો બલિરબ્રવીત્ ।
પ્રીતોસ્મિ દર્શને વિપ્ર બ્રૂહિ ત્વં કિં દદાનિતે ॥

એવમુક્તસ્તુ બલિના વામનઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥

સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા બલિં દેવઃ સ્મયમાનોઽભ્યભાષત ।
મેદિનીં દાનવપતે દેહિ મે વિક્રમત્રયમ્ ॥

બલિર્દદૌ પ્રસન્નાત્મા વિપ્રાયામિતતેજસે ।
તતો દિવ્યાદ્ભુતતમં રૂપં વિક્રમતોહરેઃ ॥

વિક્રમૈસ્ત્રિભિરક્ષોભ્યો જહારાશુ સ મેદિનીમ્ ।
દદૌ શક્રાય ચ મહીં વિષ્ણુર્દેવઃ સનાતનઃ ॥

એષ તે વામનો નામ પ્રાદુર્ભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તેન દેવાઃ પ્રાદુરાસન્વૈષ્ણવં ચોચ્યતે જગત્ ॥

અસતાં નિગ્રહાર્થાય ધર્મસંરક્ષણાય ચ । અવતીર્ણો મનુષ્યાણામજાયત યદુક્ષયે ।
યં દેવંવિદુષોગાન્તિ તસ્ય કર્માણિ સૈન્દવ ॥

અનાદ્યન્તમજં દેવં પ્રભુંલોકનમસ્કૃતમ્ ।
યં દેવં વિદુષોગાન્તિતસ્ કર્માણિ સૈન્ધવ ॥

યમાહુરજિતન્કૃષ્ણં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
શ્રીવત્સધારિણં દેવં પીતકૌશેયવાસસમ્ ॥

પ્રધાનં સોઽસ્ત્રવિદુષાં તેન કૃષ્ણન રક્ષ્યતે ॥

સહાયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ ।
સમાનસ્યન્દને પાર્થમાસ્થાય પરવીરહા ॥

ન શક્યતે તેન જેતું ત્રિદશૈરપિ દુઃસહઃ ।
કઃ પુનર્માનુષો ભાવો રણે પાર્થં વિજેષ્યતિ ॥

તમેકં વર્જયિત્વાતુ સર્વંયૌધિષ્ઠિરં બલમ્ ।
ચતુરઃ પાણ્ડવાત્રાજન્દિનૈકં જેપ્યસે રિપૂન્ ॥

તસ્માત્ત્વમ્પાર્થરહિતાન્પાણ્ડવાન્વારયિષ્યસિ ।
એતદ્ધિ પુરુષવ્યાઘ્ર મયા દત્તો વરસ્તવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા નૃપતિં સર્વપાપહરો હરઃ ।
ઉમાપતિઃ પશુપતિર્યજ્ઞહા ત્રિપુરાર્દનઃ ॥

વામનૈર્વિકટૈઃ કુબ્જૈરુગ્રશ્રવણદર્શનૈઃ ।
વૃતઃ પારિષદૈર્ઘોરૈર્નાનાપ્રહરણોદ્યતૈઃ ॥

ત્ર્યમ્બકો રાજશાર્દૂલ ભગનેત્રનિપાતનઃ ।
ઉમાસહાયો ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

એવમુક્તસ્તુ નૃપતિઃ સ્વમેવ ભવનં યયૌ । પાણ્ડવાશ્ચ વને તસ્મિન્ન્યવસન્કામ્યકે તથા ॥