મહાભારત · અધ્યાય 3.272

સન્તિષ્ઠધ્વં પ્રહરત તૂર્ણં વિપરિધાવત ।
ઇતિ સ્મ સૈન્ધવો રાજા ચોદયામાસ તાન્નૃપન્ ॥

તતો ઘોરતમઃ શબ્દોરણે સમભવત્તદા ।
ભીમાર્જુનયમાન્દૃષ્ટ્વા સૈન્યાનાં સયુધિષ્ઠિરાન્ ॥

શિબિસિન્ધુત્રિગર્તાનાં વિષાદશ્ચાપ્યજાયત ।
તાન્દૃષ્ટ્વાપુરુષવ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રાનિવ બલોત્કટાન્ ॥

હેમબિન્દું મહોત્સેધાં સર્વશૈક્યાયસીં ગદામ્ ।
પ્રગૃહ્યાભ્યદ્રવદ્ભીમઃ સૈન્ધવં કાલચોદિતમ્ ॥

તદન્તરમથાવૃત્ય કોટિકાશ્યોઽભ્યહારયત્ ।
મહતા રથવંશેન પરિવાર્ય વૃકોધરમ્ ॥

શક્તિતોમરનારાચૈર્વીરબાહુપ્રચોદિતૈઃ ।
કીર્યમાણોપિ બહુભિર્ન સ્મ ભીમોઽભ્યકમ્પત ॥

ગજં તુ સગજારોહં પદાતીંશ્ચ ચતુર્દશ ।
જઘાન ગદયા ભીમઃ સૈન્ધવધ્વજન્નીમુખે ॥

પાર્થઃ પઞ્ચશતાઞ્શૂરાન્પાર્વતીયાન્મહારથાન્ ।
પરીપ્સમાનઃ સૌવીરં જઘાન ધ્વજિનીમુખે ॥

રાજા સ્વયં સુવીરાણાં પ્રવરાણાં પ્રહારિણામ્ ।
નિમેષમાત્રેણ શતં જઘાન સમરે તદા ॥

દદૃશે નકુલસ્તત્રરથાત્પ્રસ્કન્દ્ય ખઙ્ગધૃત્ ।
શિરાંસિ પાદરક્ષાણાં બીજવત્પ્રવપન્મુહુઃ ॥

સહદેવસ્તુ સંયાય રથેન ગજયોધિનઃ ।
પાતયામાસ નારાચૈર્દ્રુમેભ્ય ઇવ બર્હિણઃ ॥

તતસ્ત્રિગર્તઃ સધનુરવતીર્ય મહારથાત્ ।
ગદયા ચતુરો વાહાન્રાજ્ઞસ્તસ્ તદાઽવધીત્ ॥

તમથાભ્યાગતં રાજા પદાતિં કુન્તિનન્દનઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ બાણએન વિવ્યાધોરસિ ધર્મરાટ્ ॥

સ ભિન્નહૃદયો વીરો વક્રાચ્છોણિતમુદ્વમન્ ।
પપાતાભિમુખં પ્રાપ્તશ્ચિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥

ઇન્દ્રસેનદ્વિતીયસ્તુ રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય ધર્મરાટ્ ।
હતાશ્વઃ સહદેવસ્ય પ્રતિપેદે મહારથમ્ ॥

નકુલં ત્વભિસંવાર્ય ક્ષેમન્કરમહામુખૌ ।
ઉભાવુભતસ્તીક્ષ્ણૈઃ શરવર્ષૈરવર્ષતામ્ ॥

તૌ શરૈરભિવર્ષન્તૌ જીમૂતાવિવ વાર્ષિકૌ ।
એકૈકેન વિપાઠેન જઘ્ને માદ્રવતીસુતઃ ॥

ત્રિગર્તરાજઃ સુરથસ્તસ્યાથ ગજૂર્ગતઃ ।
રથમાક્ષેપયામાસ ગજેન ગજયાનવિત્ ॥

નકુલસ્ત્વપભીસ્તસ્માદ્રથાચ્ચર્માસિપાણિમાન્ ।
ઉદ્ધામ્ય સ્તાનમાસ્થાય તસ્થૌ ગિરિવાચલઃ ॥

સુરથસ્તં ગજવરં વધાય નકુલસ્ય તુ ।
પ્રેષયામાસ સક્રોધમત્યુચ્છ્રિતકરં તતઃ ॥

નકુલસ્તસ્ય નાગસ્ય સમીપપરિવર્તિનઃ ।
સવિષાણં ભુજં મૂલે ખઙ્ગેન નિરકૃન્તત ॥

સ વિનદ્યમહાનાદં ગજઃ કિઙ્કિણિભૂષણઃ ।
પતન્નવાક્શિરા ભૂમૌ હસ્ત્યારોહમપોથયત્ ॥

સ તત્કર્મ મહત્કૃત્વા શૂરો માદ્રવતીસુતઃ ।
ભીમસેનરથં પ્રાપ્ય શર્મ લેભે મહારથઃ ॥

ભીમસ્ત્વાપતતો રાજ્ઞઃ કોટિકાશ્યસ્ સન્ગરે ।
સૂતસ્ય નુદતો વાહાન્ક્ષુરેણાપાહરચ્છિરઃ ॥

ન બુબોધ હતં સૂતં સ રાજા બાહુશાલિના ।
તસ્યાશ્વા વ્યદ્રવન્સઙ્ખ્યે હતમસૂતાસ્તતસ્તતઃ ॥

વિરથં હતસૂતં તં ભીમઃ પ્રહરતાંવરઃ ।
જઘાન તલયુક્તેન પ્રાસેનાભ્યેત્ય પાણ્ડવઃ ॥

દ્વાદશાનાં તુ સર્વેષાં સૌવીરાણાં ધનઞ્જયઃ ।
ચકર્ત નિશિતૈર્ભલ્લૈર્ધનૂંષિ ચ શિરાંસિ ચ ॥

શિબીનિક્ષ્વાકુમુખ્યાંશ્ચ ત્રિગર્તાન્સૈન્ધવાનપિ ।
જઘાનાતિરથઃ સઙ્ખ્યે બાણગોચરમાગતાન્ ॥

સૂદિતાઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત બહવઃ સવ્યસાચિના ।
સપતાકાશ્ચ માતઙ્ગાઃ સધ્વજાશ્ચ મહારથાઃ ॥

પ્રચ્છાદ્ય પૃથિવીં તસ્થુઃ સર્વમાયોધનં પ્રતિ ।
શરીરાણ્યશિરસ્કાનિ વિદેહાનિ શિરાંસિ ચ ॥

શ્વગૃધ્રકઙ્કકાકોલભાસગોમાયુવાયસાઃ ।
અતૃપ્યંસ્તત્રવીરાણાં હતાનાં માસશોણિતૈઃ ॥

એવં તીક્ષ્ણશરજ્વાલૈર્ગાણ્ડીવાનિલચોદિતૈઃ ।
સેનેન્ધનં દદાહાશુ સરોષઃ પાર્થપાવકઃ ॥

ચક્રાણાં પતિતાનાં ચ યુગાનાં ચ મહીપતે ।
તૂણીરાણઆં પતાકાનાં ધ્વજાનાં ચ રથૈઃ સહ ॥

ઈષાણામનુકર્ષાણાં ત્રિવેણૂનાં તથૈવ ચ ।
અક્ષાણામથ યોક્રાણાં પ્રતોદાનાં ચ રાશયઃ ॥

શિરસાં પતિતાનાં ચ કુણ્ડલોષ્ણીષધારિણામ્ ।
ભુજાનાં મકુટાનાં ચ હારાણામઙ્ગદૈઃ સહ ॥

છત્રાણાં વ્યજનાનાં ચ ચર્મણઆં વર્મણાં તથા ।
છિન્નાનાં કાર્મુકાણાં ચ પટ્ટસાનાં તથૈવ ચ ॥

શક્તીનામથ ખઙ્ગાનાં દણ્ડાનાં સહ તેમરૈઃ ।
રાશયશ્ચાત્રદૃશ્યન્તે તત્રતત્ર વિશામ્પતે ॥

પતિતૈશ્ચૈવ માતઙ્ગૈઃ સયોધૈઃ પર્વતોપમૈઃ ।
હયૈર્દ્વિધાકૃતૈઃ સાર્ધં સાદિભિઃ સાયુધૈસ્તથા ॥

વિપ્રવિદ્ધૈ રથૈશ્ચૈવ નિહતૈશ્ચપદાતિભિઃ ।
અગમ્યરૂપા પૃથિવી માંસશોણિતકર્દમા ॥

હતેષુ તેષુ વીરેષુ સિન્ધુરાજો જયદ્રથઃ ।
વિમુચ્ય કૃષ્ણાં સન્ત્રસ્તઃ પલાયનપરોઽભવત્ ॥

સ તસ્મિન્સન્કુલે સૈન્યે દ્રૌપદીમવતાર્ય તામ્ ।
પ્રાણપ્રેપ્સુરુપાધાવદ્વનં તત્ર નરાધમઃ ॥

દ્રૌપદીં ધર્મરાજસ્તુ દૃષ્ટ્વા ધૌમ્યપુરસ્કૃતામ્ ।
માદ્રીપુત્રેણ વીરેણ રથમારોપયત્તદા ॥

તતસ્તદ્વિદ્રુતં સૈન્યમપયાતે જયદ્રથે ।
આદિશ્યાદિશ્ય નારાચૈરાજઘાન વૃકોદરઃ ॥

સવ્યસાચી તુ તં દૃષ્ટ્વા પલાયન્તં જયદ્રથમ્ ।
વારયામાસ નિઘ્નન્તં ભીમં સૈન્ધવસૈનિકાન્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

યસ્યાપચારાત્પ્રાપ્તોઽયમસ્માન્ક્લેશો દુરાસદઃ ।
તમસ્મિન્સમરોદ્દેશે ન પશ્યામિ જયદ્રથમ્ ॥

મૂઢં નૈકૃતિકં દુષ્ટં દ્રૌપદ્યાઃ ક્લેશકારિણમ્ । તમેવાન્વિષ ભદ્રં તે કિં તે યોધૈર્નિપાતિતૈઃ ।
અનામિષમિદં કર્મ કથં વા મન્યતે ભવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો ભીમસેનસ્તુ ગુડાકેશેન ધીમતા ।
યુધિષ્ઠિરમભિપ્રેત્ય વાગ્મી વચનમબ્રવીત્ ॥

હતપ્રવીરા રિપવો ભૂયિષ્ઠં વિદ્રુતા દિશઃ ।
ગૃહીત્વા દ્રૌપદીં રાજન્નિવર્તતુ ભવાનિતઃ ॥

યમાભ્યાં સહ રાજેન્દ્ર ધૌમ્યેન ચ મહાત્મના ।
પ્રાપ્યાશ્રમપદં રાજન્દ્રૌપદીં પરિસાન્ત્વય ॥

ન હિ મે મોક્ષ્યતેજીવન્મૂઢઃ સૈન્ધવકો નૃપઃ ।
પાતાલતલસંસ્થોપિ યદિ શક્રોસ્ય સારથિઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન હન્તવ્યો મહાબાહો દુરાત્માઽપિસ સૈન્ધવઃ ।
દુઃશલામભિસંસ્મૃત્ય ગાન્ધારીં ચ યશસ્વિનીમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા દ્રૌપદી ભીમમુવાચ વ્યાકુલેન્દ્રિયા ।
કુપિતા હ્રીમતી પ્રાજ્ઞા પતી ભીમાર્જુનાવુભૌ ॥

કર્તવ્યં ચેત્પ્રિયં મહ્યં વધ્યઃ સ પુરુષાધમઃ ।
સૈન્ધવાપશદઃ પાપો દુર્મતિઃ કુલપાંસનઃ ॥

ભાર્યાભિહર્તા વૈરી યો યશ્ચ રાજ્યહરો રિપુઃ ।
યાચમાનોઽપિસન્ગ્રામે ન મોક્તવ્યઃ કથઞ્ચન ॥

ઇત્યુક્તૌ તૌ નરવ્યાઘ્રૌ યયતુર્યત્ર સૈન્ધવઃ ।
રાજા નિવવૃતેકૃષ્ણામાદાય સપુરોહિતઃ ॥

સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદમપવિદ્ધવૃસીકટમ્ ।
માર્કણ્ડેયાદિભિર્વિપ્રૈરનુકીર્ણં દદર્શ હ ॥

દ્રૌપદીમનુશોચદ્ભિર્બ્રાહ્મણૈસ્તૈઃ સમાહિતૈઃ ।
સમેયાય મહાપ્રાજ્ઞઃ સભાર્ય ભ્રાતૃમધ્યગઃ ॥

તે સ્મ તં મુદિતા દૃષ્ટ્વા પુનરપ્યાગતં નૃપમ્ ।
જિત્વા તાન્સિનધુસૌવીરાન્દ્રૌપદીં ચાહૃતાં પુનઃ ॥

સ તૈઃ પરિવૃતો રાજાતત્રૈવોપવિવેશ હ ।
પ્રવિવેશાશ્રમં કૃષ્ણા યમાભ્યાં સહ ભામિની ॥

ભીમસેનાર્જુનૌ ચાપિ શ્રુત્વા ક્રોશગતં રિપુમ્ ।
સ્વયમશ્વાંસ્તુદન્તૌ તૌ જવેનૈવાભ્યધાવતામ્ ॥

ઇદમત્યદ્ભુતં ચાત્ર ચકારાતિરથોઽર્જુનઃ ।
ક્રોશમાત્રગતાનશ્વાન્સૈન્ધવસ્ય જઘાન યત્ ॥

સ હિ દિવ્યાસ્ત્રસમ્પન્નઃ કૃચ્છ્રકાલેઽપ્યસમ્ભ્રમઃ ।
અકરોદ્દુષ્કરં કર્મ શરૈરસ્ત્રાનુમન્ત્રિતૈઃ ॥

તતોઽભ્યધાવતાં વીરાવુભૌ ભીમધનઞ્જયૌ ।
હતાશ્વં સૈન્ધવં ભીતમેકં વ્યાકુલચેતસમ્ ॥

સૈન્ધવસ્તુ હતાન્દૃષ્ટ્વા તથાઽશ્વાન્સ્વાન્સુદુઃખિતઃ ।
રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય પદ્ભ્યાં વૈ પલાયનપરોઽભવત્ ॥

દૃષ્ટ્વા રવિક્રમકર્માણિ કુર્વાણં ચ ધનઞ્જયમ્ ।
પલાયનકૃતોત્સાહઃ પ્રાદ્રવદ્યેન વૈ વનમ્ ॥

સૈન્ધવં ત્વમિસમ્પ્રેક્ષ્યપરાક્રાન્તં પલાયને ।
અનુયાય મહાબાહુઃ ફલ્ગુનો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

અનન વીર્યેણ કથં સ્ત્રિયં પ્રાર્થયસે બલાત્ ।
રાજપુત્ર નિવર્તસ્વ ન તે યુક્તં પલાયનમ્ ॥

કથં હ્યનુચરાન્હિત્વા શત્રુમધ્યે પલાયસે ।
ઇત્યુચ્યમાનઃ પાર્થેન સૈન્ધવો ન ન્યવર્તત ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તં ભીમઃ સહસાઽભ્યદ્રવદ્બલી । મા વધીરિતિ પાર્થસ્તં દયાવાન્પ્રત્યભાષત ॥