મહાભારત · અધ્યાય 3.232

યદાઽભિષિક્તો ભગવાન્સૈનાપત્યે તુ પાવકિઃ ।
તદા સમ્પ્રસ્થિતઃ શ્રીમાન્હૃષ્ટો ભદ્રવટં હરઃ ॥

રથેનાદિત્યવર્ણેન પાર્વત્યા સહિતઃ પ્રભુઃ ।
અનુયાતઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ સહસ્રાક્ષપુરોગમૈઃ ॥

સહસ્રં તસ્ય સિંહાનાં તસ્મિન્યુક્તં રથોત્તમે ।
ઉત્પપાત દિવં શુભ્રં કાલેનાભિપ્રચોદિતમ્ ॥

તેપિબન્ત ઇવાકાશં ત્રાસયન્તક્ષરાચરાન્ ।
સિંહા નભસ્યગચ્છન્ત નદન્તશ્ચારુકેસરાઃ ॥

તસ્મિન્રથે પશુપતિઃ સ્થિતો ભાત્યુમયા સહ ।
વિદ્યુતા સહિતઃ સૂર્યઃ સેન્દ્રચાપે ઘને યથા ॥

અગ્રતસ્તસ્ય ભગવાન્ધનેશો ગુહ્યકૈઃ સહ ।
આસ્થાય રુચિરં યાતિ પુષ્પકં નરવાહનઃ ॥

ઐરાવતં સમાસ્થાય શક્રશ્ચાપિ સુરૈઃ સહ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ યાન્તં વરદં વૃષભધ્વજમ્ ॥

જૃમ્ભકૈર્યક્ષરક્ષોભિઃ સ્રગ્વિભિઃ સમલન્કૃતઃ ।
યાત્યમોઘો મહાયક્ષો દક્ષિણં પક્ષમાસ્થિતઃ ॥

તસ્ય દક્ષિણતો દેવા બહવશ્ચિત્રયોધિનઃ ।
ગચ્છન્તિ વસુભિઃ સાર્ધં રુદ્રૈશ્ચ સહ સન્ગતાઃ ॥

યમશ્ચ મૃત્યુના સાર્ધં સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
ઘોરૈર્વ્યાધિશતૈર્યાતિ ઘોરરૂપવપુસ્તથા ॥

યમસ્ય પૃષ્ઠતશ્ચૈવ રઘોરસ્ત્રિશિખરઃ શિતઃ ।
વિજયો નામ રુદ્રસ્ય યાતિ શૂલઃ સ્વલન્કૃતઃ ॥

તમુગ્રપાશો વરુણો ભગવાન્સલિલેશ્વરઃ ।
પરિવાર્ય શનૈર્યાતિ યાદોભિર્વિવિધૈર્વૃતઃ ॥

પૃષ્ઠતોવિજયસ્યાપિ યાતિ રુદ્રસ્ય પટ્ટસઃ ।
ગદામુસલશક્ત્યાદ્યૈર્વૃતઃ પ્રહરણોત્તમૈઃ ॥

પટ્ટસં ત્વન્વગાદ્રાજંશ્છત્રં રૌદ્રં મહાપ્રભમ્ ।
કમણ્ડલુશ્ચાપ્યનુ તં મહર્ષિગણસેવિતઃ ॥

તસ્ય દક્ષિણતો ભાતિ દણ્ડો ગચ્છઞ્શ્રિયા વૃતઃ ।
ભૃગ્વઙ્ગિરોભિઃ સહિતો દૈધતૈશ્ચાનુપૂજિતઃ ॥

એષાં તુ પૃષ્ઠતો રુદ્રો વિમલે સ્યન્દને સ્થિતઃ ।
યાતિ સંહર્ષયન્સર્વાંસ્તેજસા ત્રિદિવૌકસઃ ॥

ઋષયશ્ચાપિ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વા ભુજગાસ્તથા ।
નદ્યો હ્રદાઃસમુદ્રાશ્ચતથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ ॥

નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવદેવાનાં શિશવશ્ચ યે ।
સ્ત્રિયશ્ચ વિવિધાકારા યાન્તિ રુદ્રસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥

સૃજન્ત્યઃ પુષ્પવર્ષાણિ ચારુરૂપા વરાઙ્ગનાઃ ।
પર્જન્યશ્ચાપ્યનુયયૌ નમસ્કૃત્ય પિનાકિનમ્ ॥

છત્રં ચ પાણ્ડુરં સોમસ્તસ્ય મૂર્ધન્યધારયત્ ।
ચામરે ચાપિ વાયુશ્ચ ગૃહીત્વાઽગ્નિશ્ચ ધિષ્ઠિતૌ ॥

શક્રશ્ચ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય યાતિ રાજઞ્છ્રિયા વૃતઃ ।
સહરાજર્ષિભિઃ સર્વૈઃ સ્તુવાનો વૃષકેતનમ્ ॥

ગૌરી વિદ્યાઽથ ગાન્ધારી કેશિની મિત્રસાહ્વયા ।
સાવિત્ર્યા સહ સર્વાસ્તાઃ પાર્વત્યા યાન્તિ પૃષ્ઠતઃ ॥

તત્ર વિદ્યાગણાઃ સર્વેયે કેચિત્કવિભિઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્ય કુર્વન્તિ વચનં સેન્દ્રા દેવાશ્ચમૂમુખે ॥

ગૃહીત્વા તુ પતાકાં વૈ યાત્યગ્રે રાક્ષસો ગ્રહઃ । વ્યાપૃતસ્તુ શ્મશાને યો નિત્યં રુદ્રસ્ વૈ સખા ।
પિઙ્ગલો નામ યક્ષેન્દ્રો લોકસ્યાનન્દદાયકઃ ॥

એબિશ્ચ સહિતો દેવસ્તત્રયાતિ યથાસુખમ્ ।
અગ્રતઃ પૃષ્ઠતસ્ચૈવં ન હિ તસ્ય ગતિર્ધ્રુવા ॥

રુદ્રં સત્કર્મભિર્મર્ત્યાઃ પૂજયન્તીહ દૈવતમ્ ।
શિવમિત્યેવ યં પ્રાહુરીશં રુદ્રં પિનાકિનમ્ ॥

એવં સર્વે સુરગણાસ્તદા વૈ પ્રીતમાનસાઃ ।
ભાવૈસ્તુ વિવિધાકારૈઃ પૂજયન્તિ મહેશ્વરમ્ ॥

કદેવસેનાપતિસ્ત્વં દેવસેનાભિરાવૃતઃ ।
અનુદચ્છતિ દેવેશં બ્રહ્મણ્યઃ કૃત્તિકાસુતઃ ॥

અથાબ્રવીન્મહાસેનં મહાદેવો બૃહદ્વચઃ ।
સપ્તમં મારુતસ્કન્ધં રક્ષ નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥
સ્કન્દ ઉવાચ ।

સપ્તમં મારુતસ્કન્ધં પાલયિષ્યામ્યહં પ્રભો ।
યદન્યદપિ મે કાર્યં દેવ તદ્વદ માચિરમ્ ॥
રુદ્ર ઉવાચ ।

કાર્યેષ્વહં ત્વયા પુત્ર સન્દ્રષ્ટવ્યઃ સદૈવ હિ ।
દર્શનાન્મમ ભક્ત્યા ચ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યસિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા વિસસર્જૈનં પરિષ્યજ્ય મહેશ્વરઃ ।
સ્કન્દં સહોમયા પ્રીતો જ્વલન્તમિવ તેજસા ॥

વિસર્જિતે તતઃ સ્કન્દે બભૂવૌત્પાતિકં મહત્ ।
સહસૈવ મહારાજદેવાન્સર્વાન્પ્રમોહયત્ ॥

જજ્વાલ સ્વં સનક્ષત્રં પ્રમૂઢં ભુવનં ભૃશમ્ ।
ચચાલ વ્યનદચ્ચોર્વી તમોભૂતં જગત્પ્રભો ॥

તતસ્તદ્દારુણં દૃષ્ટ્વા ક્ષુભિતઃ શન્કરસ્તદા ।
ઉમા ચૈવમહાભાગ દેવાશ્ચ સમહર્ષયઃ ॥

તતસ્તેષુ પ્રમૂઢેષુ પર્વતામ્બુદસન્નિભમ્ ।
નાનાપ્રહરણં ઘોરમદૃશ્યત મહદ્બલમ્ ॥

તદ્વૈ ઘોરમસઙ્ખ્યેયં ગર્જચ્ચ વિવિધા ગિરઃ ।
અભ્યદ્રવદ્રણએ દેવાન્ભગવન્તં ચ શન્કરમ્ ॥

તૈર્વિસૃષ્ટાન્યનીકેષુ બાણજાલાન્યનેકશઃ ।
પર્વતાશ્ચ શતઘ્ન્યશ્ચ પ્રાસાસિપરિઘા ગદાઃ ॥

નિપતદ્ભિશ્ચ તૈર્ઘોરૈર્દેવાનીકં મહાયુધૈઃ ।
ક્ષણેન વ્યદ્રવત્સર્વં વિમુખં ચાપ્યદૃશ્યત ॥

નિકૃત્તયોધનાગાશ્વં કૃત્તાયુધમહારથમ્ ।
દાનવૈરર્દિતં સૈન્યં દેવાનાં વિમુખં બભૌ ॥

અસુરૈર્વધ્યમાનં તત્પાવકૈરિવ કાનનમ્ ।
અપતદ્દગ્ધભૂયિષ્ઠં મહાદ્રુમવનં તથા ॥

તે વિભિન્નશિરોદેહાઃ પ્રાદ્રવન્તો દિવૌકસઃ ।
ન નાથમધિગચ્છન્તિ વધ્યમાના મહારણે ॥

અથ તદ્વિદ્રુતં સૈન્યં દૃષ્ટ્વા દેવઃ પુરન્દરઃ ।
આશ્વાસયન્નુવાચેદં બલભિદ્દાનવાર્દિતમ્ ॥

ભયં ત્યજત ભદ્રં વ શૂરાઃ શસ્ત્રાણિ ગૃહ્ણત ।
કુરુધ્વંવિક્રમે બુદ્ધિં મા વઃ કાચિદ્વ્યથા ભવેત્ ॥

જયતૈનામ્સુદુર્વૃત્તાન્દાનવાન્ઘોરદર્શનાન્ ।
અભિદ્રવત ભદ્રં વો મયા સહ મહાસુરાન્ ॥

શક્રસ્ વચનં શ્રુત્વા સમાશ્વસ્તા દિવૌકસઃ ।
દાનવાન્પ્રત્યયુધ્યન્ત શક્રં કૃત્વા વ્યપાશ્રયમ્ ॥

તતસ્તે ત્રિદશાઃ સર્વેમરુતશ્ચ મહાબલાઃ ।
પ્રત્યુદ્યયુર્મહાભાગાઃ સાધ્યાશ્ચ વસુભિઃ સહ ॥

તૈર્વિસૃષ્ટાન્યનીકેષુ ક્રુદ્ધૈઃ શસ્ત્રાણિ સંયુગે ।
શરાશ્ચ દૈત્યકાયેષુ પિબન્તિ રુધિરં બહુ ॥

તેષાં દેહાન્વિનિર્ભિદ્ય શરાસ્તે નિશિતાસ્તદા ।
નિપતન્તોઽભ્યદૃશ્યન્ત નગેભ્ય ઇવ પન્નગાઃ ॥

તાનિ દૈત્યશરીરાણિ નિર્ભિન્નાનિસ્મ સાયકૈઃ ।
અપતન્ભૂતલેરાજંશ્છિન્નાભ્રાણીવ સર્વશઃ ॥

તતસ્તદ્દાનવં સૈન્યં સર્વૈર્દેવગણૈર્યુધિ ।
ત્રાસિતં વિવિધૈર્બાણૈઃ કૃતઞ્ચૈવ પરાઙ્યુખમ્ ॥

અથોત્ક્રુષ્ટં તદા હૃષ્ટૈઃ સર્વૈર્દેવૈરુદાયુધૈઃ ।
સંહતાનિ ચ તૂર્યાણિ પ્રાવાદ્યન્ત હ્યનેકશઃ ॥

એવમન્યોન્રસંયુક્તં યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્ ।
દેવાનાં દાનવાનાં ચ માંસશોણિતકર્દમમ્ ॥

અનયો દેવલોકસ્ય સહસૈવાભ્યદૃશ્યત ।
તથહિ દાનવા ઘોરા વિનિઘ્નન્તિ દિવૌકસઃ ॥

તતસ્તૂર્યપ્રણાદાશ્ચ ભેરીણાં ચ મહાસ્વનાઃ ।
બભૂવુર્દાનવેન્દ્રાણાં સિંહનાદાશ્ચ દારુણાઃ ॥

અથ દૈત્યબલાદ્ઘોરાન્નિષ્પપાત મહાબલઃ ।
દાનવો મહિષો નામ પ્રગૃહ્ય વિપુલં ગિરિમ્ ॥

તે તં ધનૈરિવાદિત્યં દૃષ્ટ્વાસમ્પરિવારિતમ્ ।
તમુદ્યતગિરિં રાજન્વ્યદ્રવન્ત દિવૌકસઃ ॥

અથાભિદ્રુત્ય મહિષો દેવાંશ્ચિક્ષેપ તં ગિરિમ્ ।
મહાકાયં મહારાજ સતોયમિવ તોયદમ્ ॥

પતતા તેન ગિરિણા દેવસૈન્યસ્ પાર્થિવ ।
ભીમરૂપેણ નિહતમયુતં પ્રાપતદ્ભુવિ ॥

અથ તૈર્દાનવૈઃ સાર્ધં મહિષસ્ત્રાસયન્સુરાન્ ।
અભ્યદ્રવદ્રણે તૂર્ણં સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ॥

તમાપતન્તં મહિષં દૃષ્ટ્વા સેન્દ્રા દિવૌકસઃ ।
વ્યદ્રવન્તરણે બીતા વિકીર્ણાયુધકેતનાઃ ॥

તતઃસ મહિષઃ ક્રુદ્ધસ્તૂર્ણં રુદ્રરથં યયૌ ।
અભિદ્રુત્ય ચ જગ્રાહ રુદ્રસ્ રથકૂવરમ્ ॥

યદા રુદ્રરથં ક્રુદ્ધો મહિષઃ સહસા ગતઃ ।
રેસતૂ રોદસી ગાઢં મુમુહુશ્ મહર્ષયઃ ॥

અનદંશ્ચમહાકાયા દૈત્યા જલધરોપમાઃ ।
આસીચ્ચનિશ્ચિતં તેષાં જિતમસ્માભિરિત્યુત ॥

તથાભૂતે તુ ભગવાનાહૂય ગુહમાત્મજમ્ । દૌરાત્મ્યં પશ્ય પુતર્ ત્વં દાનવસ્ય દુરાત્મનઃ ।
જહિ શીઘ્રં દુરાચારં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે બલમ્ ॥

ઇત્યુક્તાવ ભગવાન્સ્કન્દં પરિપૂજ્ય મહેશ્વરઃ । અયોજયન્નિગ્રહાર્થં મહિષસ્ ગતાયુષઃ ।
સસ્માર ચ તદા સ્કન્દં મૃત્યું તસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

મહિષોઽપિ રથં દૃષ્ટ્વા રૌદ્રં રુદ્રસ્ ચાનદત્ ।
દેવાન્સન્ત્રાસયંશ્ચાપિ દૈત્યાંસ્ચાપિપ્રહર્ષયત્ ॥

તતસ્તસ્મિનભયે ઘોરે દેવાનાં સમુપસ્થિતે ।
આજગામ મહાસેનઃ ક્રોધાત્સૂર્ય ઇવ જ્વલન્ ॥

લોહિતામ્બરસંવીતો લોહિતસ્રગ્વિભૂષણઃ ।
લોહિતાશ્વો મહાબાહુર્હિરણ્યકવચઃ પ્રભુઃ ॥

રથમાદિત્યસન્કાશમાસ્થિતઃ કનકપ્રભમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યસેના સા વ્યદ્રવત્સહસા રણે ॥

સ ચાપિ તાં પ્રજ્વલિતાં મહિષસ્ વિદારિણીમ્ ।
મુમોચ શક્તિં રાજેનદ્્ર મહાસેનો મહાબલઃ ॥

સા મુક્તાઽભ્યહરત્તસ્ય મહિષસ્ય શિરો મહત્ ।
પપાત ભિન્ને શિરસિ મહિષસ્ત્યક્તજીવિતઃ ॥

પતતા શિરસા તેન દ્વારં ષોડશયોજનમ્ । પર્વતાભેન પિહિતં તદાઽગમ્યં તતોઽભવત્ ।
ઉત્તરાઃ કુરવસ્તેન ગચ્છન્ત્યદ્ય યથાસુમ્ ॥

ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તા તુ સા શક્તિર્હત્વા શત્રૂન્સહસ્રશઃ ।
સ્કન્દહસ્તમનુપ્રાપ્તા દૃશ્યતે દેવદાનવૈઃ ॥

પ્રાયઃ શરૈર્વિનિહતા મહાસેનેન ધીમતા । શેષા દૈત્યગણા ઘોરા ભીતાસ્ત્રસ્તા દુરાસદૈઃ ।
સ્કન્દપારિષદૈર્હત્વા ભક્ષિતાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

દનવાન્ભક્ષયન્તસ્તે પ્રપિબન્તશ્ચ શોણિતમ્ ।
ક્ષણાન્નિર્દાનવં સર્વમકાર્ષુર્ભૃશહર્ષિતાઃ ॥

તમાંસીવયથા સૂર્યો વૃક્ષાનગ્નિર્ઘનાન્ખગઃ ।
તથાસ્કન્દોઽજયચ્છત્રૂન્સ્વેન વીર્યેણ કીર્તિમાન્ ॥

સમ્પૂજ્યમાનસ્ત્રિદશૈરભિવાદ્ય મહેશ્વરમ્ ।
શુશુભે કૃતિકાપુત્રઃ પ્રકીરણાંશુરિવાંશુમાન્ ॥

નષ્ટશત્રુર્યદા સ્કન્દઃ પ્રયાતસ્તુ મહેશ્વરમ્ ।
તદાઽબ્રવીન્મહાસેનં પરિષ્વજ્ય પુરન્દરઃ ॥

બ્રહ્મદત્તવરઃ સ્કન્દ ત્વયાઽયં મહિષો હતઃ ।
હજય્યો યુધિ દેવાનાં દાનવઃ સ મહાબલઃ ॥

દેવાસ્તૃણસમા યસ્ય વબૂવુર્જયતાંવર ।
સોઽયં ત્વયા મહાબાહો શમિતો દેવકણ્ટકઃ ॥

શતં મહિષતુલ્યાનાં દાનવાનાં ત્વય રણે ।
નિહતન્દેવશત્રૂણાં યૈર્વયં પૂર્વતાપિતાઃ ॥

તાવકૈર્ભક્ષિતાશ્ચાન્યે દાનવાઃ શતસઙ્ઘશઃ ।
અજેયસ્ત્વં રણેઽરીણામુમાપતિરિવ પ્રભુઃ ॥

એતત્તે પ્રથમં દેવ ખ્યાતં કર્મ ભવિષ્યતિ । ત્રિષુ લોકેષુ કીર્તિશ્ચ તવાક્ષય્યા ભવિષ્યતિ ।
વશગાશ્ચ ભવિષ્યનતિ સુરાસ્તવ મહાભુજ ॥

મહાસેનમેવમુક્ત્વા નિવૃત્તઃ સહ દૈવતૈઃ ।
અનુજ્ઞાતો ભગવતા ત્ર્યમ્બકેણ શચીપતિઃ ॥

ગતો ભદ્રવટંરુદ્રો નિવૃત્તાશ્ચ દિવૌકસઃ ।
ઉક્તાશ્ચ દેવા રુદ્રેણ સ્કન્દં પશ્યત મામિવ ॥

સ હત્વા દાનવગણાન્પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ।
એકાહ્નૈવાજયત્સર્વં ત્રૈલોક્યં વહ્નિનન્દનઃ ॥

સ્કન્દસ્ ય ઇદં વિપ્રઃ પઠેજ્જન્મ સમાહિતઃ ।
શૃણુયાદ્બ્રાહ્મણેભ્યો યઃ શ્રાવયેદ્વાવિચેતનમ્ ॥

ધનમાયુર્યશો દીપ્તિં પુત્રાઞ્શત્રુજયન્તથા । સપુષ્ટિમિહસમ્પ્રાપ્ય સ્કન્દસાલોક્યમાપ્નુયાત્ ॥