મહાભારત · અધ્યાય 3.224

આપસ્ય મુદિતા ભાર્યા સા ચાસ્ય પરમાપ્રિયા ।
ભૂપતિં ભૂતકર્તારં જનયામાસ પાવકમ્ ॥

ભૂતાનાં સાઽપિ સર્વેષાં યં પ્રાહુઃ પાવકં પતિમ્ ।
આત્મા ભુવનકર્તા ચ સોઽધ્વરેષુ દ્વિજાતિભિઃ ॥

મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં સર્વેષામિહ યઃ પતિઃ ।
ભગવાન્સ મહાતેજા નિત્યં ચરતિ પાવકઃ ॥

અગ્નિર્ગૃહપતિર્નામ નિત્યં યજ્ઞેષુ પૂજ્યતે ।
આજ્યં વહતિયો હવ્યં સર્વલોકસ્ પાવકઃ ॥

અપાન્ગર્ભો મહાભાગઃ સત્વભુગ્યો મહાદ્ભુતઃ ।
ભૂપતિર્ભૂતકર્તા ચ મહતઃ પતિરુચ્યતે ॥

મતા વહન્તો હવ્યાનિ તસ્યાગ્નેરપ્રજાઽભવન્ ।
અગ્નિષ્ટોમસ્તુ નિયતઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો ભવત્યુત ॥

[સ વહ્નિઃ પ્રથમો નિત્યં દેવૈરન્વિષ્યતે પ્રભુઃ] ।
આયાન્તં નિયતં દૃષ્ટ્વાપ્રવિવેશાર્ણવં ભયાત્ ॥

દેવાસ્તં નાધિગચ્છન્તિ માર્ગમાણા યથાતથમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ત્વગ્નિરથર્વાણં તતો વચનમબ્રવીત્ ॥

દેવાનાં વહ હવ્યં ત્વમહં વીર સુદુર્બલઃ ।
અથ ત્વં ગચ્છ મધ્વક્ષં પ્રિયમેતત્કુરુષ્વ મે ॥

પ્રેષ્ય ચાગ્નિરથર્વાણમન્યં દેશં તતોઽગમત્ । મત્સ્યાસ્તસ્ય સમાચખ્યુઃ ક્રુદ્ધસ્તાનગ્નિરબ્રવીત્ ।
ભક્ષ્યા વૈ વિવિધૈર્ભાવૈર્ભવિષ્યથ શરીરિણામ્ ॥

અથર્વાણં તથા ચાપિ હવ્યવાહોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥

અનુનીયમાનો હિ ભૃશં દેવવાક્યાન્વિતેન સઃ ।
નૈચ્છદ્વોઢું હવિ સર્વં શરીરં ચાપિ સોઽત્યજત્ ॥

સ તચ્છરીરં સન્ત્યજ્ય પ્રવિવેશ ધરાં તદા ।
ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વાઽસૃજદ્ભ્રાતૂન્પૃથક્પૃથગતીવ હિ ॥

આસ્યાત્સુગન્ધં તેજશ્ચ અસ્થિભ્યો દેવદારુ ચ ।
શ્લેષ્મણઃ સ્ફાટિકં તસ્ પિત્તાન્મારકતં તથા ॥

વાતાત્કૃષ્ણાયસં તસ્ય ત્રિભિરેતૈર્બહુ પ્રજાઃ ।
ત્વચસ્તસ્યાભ્રપટલં સ્નાયુજં ચાપિ વિદ્રુમમ્ ॥

શરીરાસ્થિવિધાશ્ચાન્યે ધાતવોઽસ્યાભવન્નૃપ ।
એવં કૃત્વા શરીરં ચ પરમે તપસિ સ્થિતઃ ॥

ભૃગ્વઙ્ગિરાદિભિર્ભૂયસ્તપસોત્થાપિતસ્તદા ।
ભૃશં જજ્વાલ તેજસ્વી તપસાઽપ્યાધિતઃ શિખી ॥

દૃષ્ટ્વા ઋષીનભયાચ્ચાપિ પ્રવિવેશ મહાર્ણવમ્ । તસ્મિન્નષ્ટે જગદ્ભીતમથર્વાણમથાશ્રિતમ્ ।
અર્ચયામાસુરેવૈનમથર્વાણં સુરાદયઃ ॥

અથર્વાણં શ્રિતાઁલ્લોકાનાત્મન્યાલોચ્ય પાવકઃ ।
મિષતાં સર્વભૂતાનામુન્મમજ્જ મહાર્ણવાત્ ॥

એવમગ્નિર્ભગવતા નષ્ટઃ પૂર્વમથર્વણા ।
આહૂતઃ સર્વૂતાનાં હવ્યં વહતિ સર્વદા ॥

એવં ત્વજનયદ્ધિષ્ણ્યાન્વેદોક્તાન્વિબુધાન્બહૂન્ ।
વિચરન્વિવિધાન્દેશાન્ભ્રમમાણસ્તુ તત્ર વૈ ॥

સિન્ધુવર્જ્યાઃ પઞ્ચ નદ્યો દેવિકાઽથ સરસ્વતી ।
ગઙ્ગા ચ શતકુમ્ભા ચ સરયૂ ગણ્ડસાહ્વયા ॥

ચર્મણ્વતી મહી ચૈવ મેધ્યા મેધાસૃતિસ્તદા ।
ઇરાવતી વેત્રવતી નદ્યતિસ્રોઽથ કૌશિકી ॥

તમસા નર્મદા ચૈવ નદી ગોદાવરી તથા ।
વેણ્ણા પ્રવેણી ભીમા ચ મરુદા ચૈવ ભારત ॥

ભારતી સુપ્રયોગા ચ કાવેરી મજ્જુરા તથા ।
તુઙ્ગવેણા કૃષ્ણવેણા કપિલા શોણ એવ ચ ॥

એતા નદ્યસ્તુ ધિષ્ણ્યાનાં માતરો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

અદ્ભુતસ્ય પ્રિયા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો વિડૂરથઃ ।
યાવન્તઃ પાવકાઃ પ્રોક્તાઃ સોમાસ્તાવન્ત એવ તુ ॥

અત્રેશ્ચાપ્યન્વયે જાતા બ્રહ્મણો માનસાઃ પ્રજાઃ ।
અગ્નિઃ પુત્રાન્સ્રષ્ટુકામસ્તાનેવાત્મન્યધારયત્ ॥

તસ્ય તદ્બ્રહ્મણઃ કાયાન્નિર્હરન્તિ હુતાશનાઃ ।
એવમેતે મહાત્માનઃ કીર્તિતાસ્તેઽગ્નયો યથા ॥

અપ્રમેયા યથોત્પન્નાઃ શ્રીમન્તસ્તિમિરાપહાઃ ।
અદ્ભુતસ્ત તુ માહાત્મ્યં યથા વેદેષુ કીર્તિતમ્ ॥

તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વેષામેકો હ્યેષુ હુતાશનઃ ।
એક એવૈષ ભગવાન્વિજ્ઞેયઃ પ્રથમોઽઙ્ગિરાઃ ॥

બહુધા નિઃસૃતઃ કાયાજ્જ્યોતિષ્ટોમઃ ક્રતુર્વથા । ઇત્યેષ વંશઃ સુમહાનગ્નીનાં કીર્તિતો મયા ।
પાવકો વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્હવ્યં વહતિ દેહિનામ્ ॥