મહાભારત · અધ્યાય 3.213

ધર્મવ્યાધસ્તુ નિપુણં પુનરેવ યુધિષ્ઠિર ।
વિપ્રર્ષભમુવાચેદં સર્વધર્મભૃતાંવર ॥

શ્રુતિપ્રમાણો ધર્મોઽયમિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ।
સૂક્ષ્મા ગતિર્હિ ધર્મસ્ બહુશાખા હ્યનન્તિકા ॥

પ્રાણાન્તિકે વિવાહે ચ વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ।
અનૃતેન ભવેત્સત્યં સત્યેનૈવાનૃતં ભવેત્ ॥

યદ્ભૂતહિતમત્યન્તં તત્સત્યમિતિ ધારણા ।
વિપર્યયકૃતોઽધર્મઃ પશ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મતામ્ ॥

યત્કરોત્યશુભં કર્મ શુભં વા યદિ સત્તમ ।
અવશ્યં તત્સમાપ્નોતિ પુરુષો નાત્ર સંશયઃ ॥

વિષમાં ચ દશાં પ્રાપ્તો દેવાન્ગર્હતિ વૈ ભૃશમ્ ।
આત્મૃનઃ કર્મદોષેણ ન વિજાનાત્યપણ્ડિતઃ ॥

મૂઢો નૈકૃતિકશ્ચાપિ ચપલશ્ચ દ્વિજોત્તમ ।
ન શુભં કર્મ બધ્નાતિ પુરુષં પાષનિશ્ચયમ્ ॥

સુખદુઃખવિપર્યાસો યદા સમુપપદ્યતે ।
નૈનં પ્રજ્ઞા સુનીતં વા ત્રાયતે નૈવ પૌરુષમ્ ॥

યો યમિચ્છેદ્યથા કામં તં તં કામં સ આપ્નુયાત્ ।
યદિ સ્યાદપરાધીનં પૌરુષસ્ ક્રિયાફલમ્ ॥

સંયતાશ્ચાપિ દક્ષાશ્ચ મતિમન્તશ્ચ માનવાઃ ।
દૃશ્યન્તે નિષ્ફલાઃ સન્તઃ પ્રહીણાઃ સર્વકર્મભિઃ ॥

ભૂતાનામપરઃ કશ્ચિદ્ધિંસાયાં સતતોત્થિતઃ ।
વઞ્ચનાયાં ચ લોકસ્ય સ સુખેનૈવ યુજ્યતે ॥

અચેષ્ટમપિ ચાસીનં શ્રીઃ કઞ્ચિદુપતિષ્ઠતિ ।
કશ્ચિત્કર્માણિ કુર્વન્હિ ન પ્રાપ્યમધિગચ્છતિ ॥

દેવાનિષ્ટ્વા તપસ્તપ્ત્વા કૃપણૈઃ પુત્રગૃધ્નુભિઃ ।
દશમાસધૃતા ગર્ભા જાયન્તે કુલપાંસનાઃ ॥

અપરે ધનધાન્યૈશ્ચ ભોગૈશ્ચ પિતૃસઞ્ચિતૈઃ ।
વિપુલૈરભિજાયન્તે લબ્ધાસ્તૈરેવ મઙ્ગલૈઃ ॥

ન દેહજા મનુષ્યાણાં વ્યાધયો દ્વિજસત્તમ ।
કર્મજા હિ મનુષ્યાણાં રોગા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥

આધિભિશ્ચૈવ બાધ્યન્તે વ્યાલૈઃ ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ।
વ્યાધયો વિનિવાર્યન્તે મૃગા વ્યાધૈરિવ દ્વિજ ॥

યેષામસ્તિ ચ ભોક્તવ્યં ગ્રહણીરોગપીડિતાઃ ।
ન શક્નુવન્તિ તે ભોક્તું ચેષ્ટિતં પૂર્વકર્મયા ॥

અપરે બાહુબલિનઃ ક્લિશ્યન્તિ બહવો જનાઃ ।
દુઃખેન ચાધિગચ્છનતિ ભોજનં દ્વિજસત્તમ ॥

ઇતિ લોકમનાક્રન્દં દેહશઙ્કાપરિપ્લુતમ્ ।
સ્રોતસાઽસકૃદાક્ષિપ્તં હ્રિયમાણં બલીયસા ॥

ન મ્રિયેયુર્ન જીર્યૈયુઃ સર્વે સ્યુઃ સર્વકામિકાઃ ।
નાપ્રિયં પ્રતિપશ્યેયુર્વિધિશ્ચ યદિ નો ભવેત્ ॥

ઉપર્યુપરિ લોકસ્ય સર્વો ગન્તું સમીહતે ।
યતતે ચ યથાથક્તિ ન ચ તદ્વર્તતે તથા ॥

બહવઃ સમ્પ્રદૃશ્યન્તે તુલ્યનક્ષત્રમઙ્ગલાઃ ।
મહત્તુ ફલવૈષમ્યં દૃશ્યતે કર્મસિદ્ધિષુ ॥

ન કેચિદીશતે બ્રહ્મન્સ્વયન્ગ્રાહ્યસ્ય સત્તમ ।
કર્મણાં પ્રાકૃતાનાં વૈ ઇહ સિદ્ધિઃ પ્રદૃશ્યતે ॥

તથા શ્રુતિરિયમ્બ્રહ્મઞ્જીવઃ કિલ સનાતનઃ ।
શરીરમધ્રુવં લોકે સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ ॥

વધ્યમાને શરીરે તુ દેહનાશો ભવત્યુત ।
જીવઃ સન્ક્રમતેઽન્યત્રકર્મબનધનિબન્ધનઃ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કથં ધર્મવિદાંશ્રેષ્ઠ જીવો ભવતિ શાશ્વતઃ ।
એતદિચ્છામ્યહં જ્ઞાતું તત્ત્વેન વદતાંવર ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

ન જીવનાશોસ્તિ હિ દેહભેદે મિથ્યૈતદાહુર્મ્રિયતીતિ મૂઢાઃ ।
જીવસ્તુ દેહાન્તરિતઃ પ્રયાતિ દશાર્ધતૈવાસ્ શરીરભેદઃ ॥

અન્યો હિ નાશ્નાતિ કૃતં હિ કર્મ મનુષ્યલોકે મનુજસ્ કશ્ચિત્ ।
યત્તેન કિઞ્ચિદ્ધિ કૃતંહિ કર્મ તદશ્નુતે નાસ્તિ કૃતસ્ય નાશઃ ॥

સુપુણ્યશીલા હિ ભવન્તિ પુણ્યા નરાધમાઃ પાપકૃતો ભવન્તિ ।
નરોઽનુયાતસ્ત્વિહ કર્મભિઃ સ્વૈ- સ્તતઃ સમુત્પદ્યતિ ભાવિતસ્તૈઃ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કથં સમ્ભવતે યોનૌ કથં વા પુણ્યપાપયોઃ ।
જાતીઃ પુણ્યા હ્યપુણ્યાશ્ કથં ગચ્છતિ સત્તમ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

ગર્ભાધાનસમાયુક્તં કર્મેદં સમ્પ્રદૃશ્યતે ।
સમાસેન તુ તે ક્ષિપ્રં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિજોત્તમ ॥

યથા સમ્ભૃતસમ્ભારઃ પુનરેવ પ્રજાયતે ।
શુભકૃચ્છુભયોનીષુ પાપકૃત્પાપયોનિષુ ॥

શુભૈઃ પ્રયોગૈર્દેવત્વંવ્યામિશ્રૈર્માનુષો ભવેત્ ।
મોહનીયૈર્વિયોનીષુ ત્વધોગામી ચ કિલ્બિષૈઃ ॥

જાતિમૃત્યુજરાદુઃખૈઃ સતતં સમભિદ્રુતઃ ।
સંસારે પચ્યમાનશ્ચ દોષૈરાત્મકૃતૈર્નરઃ ॥

તિર્યગ્યોનિસહસ્રાણિ ગત્વા નરકમેવ ચ ।
જીવાઃ સમ્પરિવર્તન્તે કર્મબન્ધનિબન્ધનાઃ ॥

જન્તુસ્તુ કર્મભિસ્તૈસ્તૈઃ સ્વકૃતૈઃ પ્રેત્ય દુઃખિતઃ ।
તદ્દુઃખપ્રતિઘાતાર્થમપુણ્યાં યોનિમાપ્નુતે ॥

તતઃ કર્મ સમાદત્તે પુનરન્યન્નવં બહુ ।
પચ્યતે તુ પુનસ્તેન ભુક્ત્વાઽપથ્યમિવાતુરઃ ॥

અજસ્રમેવ દુઃખાર્તોઽદુઃખિતઃ સુખિસઞ્જ્ઞિતઃ ।
તતો નિવૃત્તબન્ધત્વાત્કર્મણામુદયાદપિ ॥

પરિક્રામતિ સંસારે ચક્રવદ્બહુવેદનઃ ।
સ ચેન્નિવૃત્તબન્ધસ્તુ વિશુદ્ધશ્ચાપિ કર્મભિઃ ॥

તપોયોગસમારમ્ભં કુરુતે દ્વિજસત્તમ ।
કર્મભિર્બહુભિશ્ચાપિ લોકાનશ્નાતિ કર્મભિઃ ॥

[સ ચેન્નિવૃત્તબન્ધસ્તુ વિશુદ્ધશ્ચાપિ કર્મભિઃ.] પ્રાપ્નોતિ સુકૃતાઁલ્લોકાન્યત્રગત્વા ન શોચતિ ॥

પાપં કુર્વનપુણ્યવૃત્તઃ પુણ્યસ્યાન્તં ન ગચ્છતિ । પુણ્યં કુર્વન્પુણ્યવૃત્તઃ પુણ્યસ્યાન્તં ન ગચ્છતિ ।
તસ્માત્પુણ્યં યતેત્કર્તું વર્જયીત ચ પાપકમ્ ॥

અનસૂયુઃ કૃતજ્ઞશ્ચ કલ્યાણાન્યેવ સેવતે ।
સુખાનિ ધર્મમર્થં ચ સ્વર્ગં ચ લભતે નરઃ ॥

સંસ્કૃતસ્ય ચ દાન્તસ્ નિયતસ્ય યતાત્મનઃ ।
પ્રાજ્ઞાસ્યાનન્તરા વૃત્તિરિહિ લોકે પરત્ર ચ ॥

સતાં ધṟમેણ વર્તેત ક્રિયાં શિષ્ટવદાચરેત્ ।
અસન્ક્લેશેન લોકસ્ય વૃત્તિં લિપ્સેત વૈ દ્વિજઃ ॥

સન્તિ હ્યાગમવિજ્ઞાનાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રે વિચક્ષણાઃ ।
સ્વધર્મેણ ક્રિયા લોકે કુર્વાણાસ્તે હ્યસન્કરાઃ ॥

પ્રાજ્ઞો ધર્મેણ રમતે ધર્મં ચૈવોપજીવતિ ।
તસ્માદ્ધર્માદવાપ્તેન ધનન દ્વિજસત્તમ ॥

તસ્યૈવ સિઞ્ચતે મૂલં ગુણાન્પશ્યતિ યત્ર વૈ । ધર્માત્મા ભવતિ હ્યેવં ચિત્તં ચાસ્ય પ્રસીદતિ ।
સ મિત્રજનસન્તુષ્ટ ઇહ પ્રેત્ય ચ નન્દતિ ॥

શબ્દં સ્પર્શં તથા રૂપં ગન્ધાનિષ્ટાંસ્ચ સત્તમ ।
પ્રભુત્વં લભતે ચાપિ ધર્મસ્યૈતત્ફલં વિદુઃ ॥

ધરમસ્ય ચ પલં લબ્ધ્વા ન તુષ્યતિ મહાદ્વિજ ।
અતુષ્યમાણો નિર્વેદમાદત્તે જ્ઞાનચક્ષુષા ॥

પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નર ઇહ દોષં નૈવાનુરુધ્યતે ।
વિરજ્યે યથાકામં ન ચ ધર્મં વિમુઞ્ચતિ ॥

ફલત્યાગે ચ યતતે દૃષ્ટ્વા લોકં ક્રિયાત્મકમ્ ।
તતો મોક્ષે પ્રયતતે નાનુપાયાદુપાયતઃ ॥

એવં નિર્વેદમાદત્તે પાપં કર્મ જહાતિ ચ ।
ધાર્મિકશ્ચાપિ ભવતિ મોક્ષં ચ લભતે પરમ્ ॥

તપો નિઃશ્રેયસં જન્તોસ્તસ્ય મૂલં શમો દમઃ ।
તેન સર્વાનવાપ્નોતિ કામાન્યાન્મનસેચ્છતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન સત્યેન ચ દમેન ચ ।
બ્રહ્મણઃ પદમાપ્નોતિ યત્પરં દ્વિજસત્તમ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ઇન્દ્રિયાણીતિ યાન્યાહુઃ કાનિ તાનિ યતવ્રત ।
નિગ્રહશ્ચ કથં કાર્યો નિગ્રહસ્ય ચ કિં ફલમ્ ॥

કથં ચ ફલમાપ્નોતિ તેષાં ધર્મભૃતાંવર । એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન ધર્મં જ્ઞાતું સુધાર્મિક ॥