મહાભારત · અધ્યાય 3.200

દેવાનાં કથા સઞ્જાતા મહીતલં ગત્વા મહીપતિં શિબિમૌશીનરં સાધ્વેનં શિબિં જિજ્ઞાસ્યામ ઇતિ ॥ એવં ભો ઇત્યુક્ત્વા અગ્નીન્દ્રાવુપતિષ્ઠેતામ્ ॥

અગ્નિઃ કપોતરૂપેણ તમભ્યધાવદામિષાર્થમિન્દ્રઃ શ્યેનરૂપેણ ॥

અથ કપોતો રાજ્ઞો દિવ્યાસનાસીનસ્યોત્સઙ્ગં ન્યપતત્ ॥

અથ પુરોહિતો રાજાનમબ્રવીત્ ॥ પ્રાણરક્ષાર્થં શ્યેનાદ્ભીતો ભવન્તં પ્રાણાર્થી પ્રપદ્યતે ॥

વસુ દદાતુ અન્તવાન્પાર્થિવોઽસ્ય નિષ્કૃતિં કુર્યાત્ ઘોરં કપોતસ્ય નિપાતમાહુઃ ॥

અથ કપોતો રાજાનમબ્રવીત્ ॥ પ્રાણરક્ષણાર્થં શ્યેનાદ્ભીતો ભવન્તં પ્રાણાર્થી પ્રપદ્યે અઙ્ગૈરઙ્ગાનિ પ્રાપ્યાર્થી મુનિર્ભૂત્વા પ્રાણાંસ્ત્વાં પ્રપદ્યે ॥

સ્વાધ્યાયેન કર્શિતં બ્રહ્મચારિણં માં વિદ્ધિ ॥ તપસા દમેન યુક્તમાચાર્યસ્યાપ્રતિકૂલભાષિણમ્ ॥ એવંયુક્તમપાપં માં વિદ્ધિ ॥

ગદામિ વેદાનવિચિનોમિ છન્દઃ સર્વેવેદા અક્ષરશો મે અધીતાઃ ।
ન સાધુ દાનં શ્રોત્રિયસ્ય પ્રદાનં મા પ્રાદાઃ શ્યેનાય ન કપોતોઽસ્મિ ॥

અથ શ્યેનો રાજાનમબ્રવીત્ ॥

પર્યાયેણ વસતિર્વા ભવેષુ સર્ગે જાતઃ પૂર્વમસ્માત્કપોતાત્ ।
ત્વમાદદાનોઽથ કપોતમેનં મા ત્વં રાજન્વિઘ્નકર્તા ભવેથાઃ ॥
રાજોવાચ ।

કેનેદૃશી જાતુ પરા હિ દૃષ્ટા વાગુચ્યમાના શકનેન સંસ્કૃતા ।
યાં વૈ કપોતો વદતે યાં ચ શ્યેન ઉભૌ વિદિત્વા કથમસ્તુ સાધુ ॥

નાસ્ય વર્ષં વર્ષતિ વર્ષકાલે નાસ્ય બીજં રોહતિ કાલ ઉપ્તમ્ ।
ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે ન ત્રાણં લભેત્રાણમિચ્છન્સ કાલે ॥

જાતા હ્રસ્વા પ્રજા પ્રમીયતે સદા ન વાસં પિતરોઽસ્ય કુર્વતે ।
ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે નાસ્ય દેવાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ હવ્યમ્ ॥

મોઘમન્નં વિન્દતિ ચાપ્રચેતાઃ સ્વર્ગાલ્લોકાદ્ધશ્યતિ શીઘ્રમેવ ।
ભીતં પ્રપન્નં યો હિ દદાતિ શત્રવે સેન્દ્રા દેવાઃ પ્રહરન્ત્યસ્ય વજ્રમ્ ॥

ઉક્ષાણં પક્ત્વા સહ ઓદનેન અસ્માત્કપોતાત્પ્રતિ તે નયન્તુ ।
યસ્મિન્દેશે રમસેઽતીવ શ્યેન તત્રમાંસં શિવયસ્તે વહન્તુ ॥
શ્યેન ઉવાચ ।

નોક્ષાણો રાજન્પ્રાર્થયેયં ન ચાન્ય દસ્માન્માંસમધિકં વા કપોતાત્ ।
દેવૈર્દત્તઃ સોઽદ્ય મમૈષ ભક્ષ- સ્તન્મે દદસ્વ શકુનાનામભાવાત્ ॥
રાજોવાચ ।

ઉક્ષાણં વેહતમનૂનં નયન્તુ તે પશ્યન્તુ પુરુષા મમૈવ ।
ભયાહિતસ્ દાયં મમાન્તિકાત્ત્વાં પ્રત્યામ્નાયં તુ ત્વં હ્યેનં મા હિંસીઃ ॥

ત્યજે પ્રાણાનનૈવ દદ્યાં કપોતં સૌમ્યો હ્યયં કિં ન જાનાસિ શ્યેન ।
યથા ક્લેશં મા કુરુષ્વેહ સૌમ્ય નાહં કપોતમર્પયિષ્યે કથઞ્ચિત્ ॥

યથા માં વૈ સાધુવાદૈઃ પ્રસન્નાઃ પ્રશંસેયુઃ શિબયઃ કર્મણા તુ ।
યથા શ્યેન પ્રિયમેવ કુર્યાં પ્રશાધિ માં યદ્વદેસ્તત્કરોમિ ॥
શ્યેન ઉવાચ ।

ઊરોર્દક્ષિણાદુત્કૃત્ય સ્વપિશિતં તાવદ્રાજન્યાવન્માંસં કપોતેન સમમ્ ॥ તથા તસ્માત્સાધુ ત્રાતઃ કપોતઃ પ્રશંસેયુશ્ચ શિબય કૃતં ચ પ્રિયં સ્યાન્મમેતિ ॥

અથ સ દક્ષિણાદૂરોરુત્કૃત્ય સ્વમાંસપેશીં તુલયાધારયત્ ॥ ગુરુતર એવ કપોત આસીત્ ॥

પુનરન્યમુચ્ચકર્ત ગુરુતર એવ કપોતઃ ॥ એવં સર્વં સમધિકૃત્ય શરીરં તુલાયામારોપયામાસ રતત્તથાપિ ગુરુતર એવ કપોત આસીત્ ॥

અથ રાજા સ્વયમેવ તુલામારુરોહ ॥ ન ચ વ્યલીકમાસીદ્રાજ્ઞ એતદ્વૃત્તાન્તં દૃષ્ટાવ ત્રાત ઇત્યુક્ત્વા પ્રાલીયત શ્યેનઃ અથ રાજા અબ્રવીત્ ॥

કપોતં વિદ્યુઃ શિવયસ્ત્વાં કપોત પૃચ્છામિ તે શકુને કો નુ શ્યેનઃ ।
નાનીશ્વર ઈદૃશં જાતુ કુર્યા- દેતં પ્રશ્નં ભગવન્મે વિચક્ષ્વ ॥
કપોત ઉવાચ ।

વૈશ્વાનરોઽહં જ્વલનો ધૂમકેતુ- રથૈવ શ્યેનો વજ્રહસ્તઃ શચીપતિઃ ।
સાધુ જ્ઞાતું ત્વામૃષભં સૌરથેય નૌ જિજ્ઞાસયા ત્વત્સકાશમ્પ્રપન્નૌ ॥

યામેતાં પેશીં મમ નિષ્ક્રયાય પ્રાદાદ્ભવાનસિનોત્કૃત્ય રાજન્ ।
એતદ્વો લક્ષ્મ શિવં કરોમિ હિરણ્યવર્ણં રુચિરં પુણ્યગન્ધમ્ ॥

એતાસાં પ્રજાનાં પાલયિતા યશસ્વી સુરર્ષીણામથ સમ્મતો ભૃશમ્ ।
એતસ્માત્પાર્શ્વાત્પુરુષો જનિષ્યતિ કપોતરોમેતિ ચ તસ્ય નામ ॥

કપોતરોમાણં શિબિનૌદ્ભિદં પુત્રં પ્રાપ્સ્યસિ નૃપવૃષસંહનનં યશોદીપ્યમાનં દ્રષ્ટાસિ શૂરમૃષભં સૌરથાનામ્ ॥