મહાભારત · અધ્યાય 3.158

તતસ્તાન્પરિવિશ્વસ્તાન્વસતસ્તત્ર પાણ્ડવાન્ । [પર્વતેન્દ્રે દ્વિજૈઃ સાર્ધં પાર્તાગમનકાઙ્ક્ષયા ॥ ]

ગતેષુ તેષુ રક્ષઃસુ ભીમસેનાત્મજેઽપિ ચ । રહિતાન્મીમસેનેન કદાચિત્તાન્યદૃચ્છયા ।
જહાર ધર્મરાજં વૈ યમૌ કૃષ્ણાં ચ રાક્ષસઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

બ્રહ્મન્કથં ધર્મરાજં યમૌ કૃષ્ણાં ચ રાક્ષસઃ । જહાર ચિત્રં ભીમશ્ચ ગતો રાક્ષસકણ્ટકઃ ।
વક્તુમર્હસિ વિપ્રાગ્ર્ય વ્યક્તમેતન્મમાઽનઘ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણો મન્ત્રકુશલઃ સર્વાસ્ત્રેષ્વસ્ત્રવિત્તમઃ । ઇતિ બ્રુવન્પાણ્ડવેયાન્પર્યુપાસ્તે સ્મ નિત્યદા ।
પરીપ્સમાનઃ પાર્થાનાં કલાપાંશ્ચ ધનૂંષિ ચ ॥

અન્તરં સમ્પરિપ્રેપ્સુર્દ્રૌપદ્યા હરણં પ્રતિ ।
દુષ્ટાત્મા પાપબુદ્ધિઃ સ નામ્ના ખ્યાતો જટાસુરઃ ॥

[પોષણં તસ્ રાજેનદ્ર ચક્રે પાણ્ડવનન્દનઃ ।
બુબુધે ન ચ તં પાપં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ॥

સ ભીમસેને નિષ્ક્રાન્તે મૃગયાર્થમરિન્દમે ।
[ઘટોત્કચં સાનુચરં દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુતં દિશઃ ॥

લોમશપ્રભૃતીંસ્તાંસ્તુ મહર્ષીશ્ચ સમાહિતાન્ ।
સ્નાતું વિનિર્ગતાન્દૃષ્ટ્વા પુષ્પાર્થં ચ તપોધનાન્] ॥

રૂપમન્યત્સમાસ્થાય વિકૃતં ભૈરવં મહત્ । ગૃહીત્વા સર્વશસ્ત્રાણિ દ્રૌપદીં પરિગૃહ્ય ચ ।
પ્રાતિષ્ઠત સુદુષ્ટાત્મા ત્રીન્ગૃહીત્વા ચ પાણ્ડવાન્ ॥

[વિક્રમ્ય કૌશિકં ખઙ્ગં મોક્ષયિત્વા ગ્રહં રિપોઃ.] આક્રન્દદ્ભીમસેન વૈ યેન યાતો મહાબલઃ ॥

તમબ્રવીદ્ધર્મરાજો હ્રિયમાણો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ધર્મસ્તે હીયતે મૂઢ ન ચૈનં સમવેક્ષસે ॥

યેઽન્યે ક્વચિન્મનુષ્યેષુ તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચ યે ।
ધર્મં તે સમવેક્ષન્તે રક્ષાંસિ ચ વિશેષતઃ ॥

ધર્મસ્યરાક્ષસા મૂલં ધર્મં તે વિદુરુત્તમમ્ ।
એતત્પરીક્ષ્યસર્વં ત્વં સમીપે સ્થાતુમર્હસિ ॥

દેવાશ્ચ ઋષયઃ સિદ્ધાઃ પિતરશ્ચાપિ રાક્ષસ ।
ગન્ધર્વોરગરક્ષાંસિ વયાંસિ પશવસ્તથા ॥

તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચૈવ અપિ કીટપિપીલિકાઃ ।
મનુષ્યાનુપજીવન્તિ તતસ્ત્વમપિ જીવસિ ॥

સમૃદ્ધ્યા યસ્ય લોકસ્ય લોકો યુષ્માકમૃધ્યતિ । ઇમં ચ લોકં શોચન્તમનુશોચન્તિ દેવતાઃ ।
પૂજ્યમાનાશ્ચ વર્ધન્તે હવ્યકવ્યૈર્યથાવિધિ ॥

વયં રાષ્ટ્રસ્ય ગોપ્તારો રક્ષિતારશ્ચ રાક્ષસ ।
રાષ્ટ્રસ્યારક્ષ્યમાણસ્ય કુતો ભૂતિઃ કુતઃ સુખમ્ ॥

ન ચ રાજાઽવમન્તવ્યો રક્ષસા જાત્વનાગસિ ।
અનુરપ્યપચારશ્ચ નાસ્ત્યસ્માકં નરાશન ॥

વિઘસાશાન્યથાશક્ત્યા કુર્મહે દેવતાદિષુ ।
ગુરૂંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પ્રમાણપ્રવણાઃ સદા ॥

દ્રોગ્ધવ્યં ન ચ મિત્રેષુ ન વિશ્વસ્તેષુ કર્હિચિત્ ।
યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યત્રચ સ્યાત્પ્રતિશ્રયઃ ॥

સ ત્વં પ્રતિશ્રયેઽસ્માકં પૂજ્યમાનઃ સુખોષિતઃ ।
ભુક્ત્વા ચાન્નાનિ દુષ્પ્રજ્ઞ કથમસ્માઞ્જિહીર્ષસિ ॥

એવમેવ વૃથાચારો વૃથા વૃદ્ધો વૃથામતિઃ ।
વૃથામરણમર્હસ્ત્વં વૃથાઽદ્ય નમવિષ્યસિ ॥

અથ ચેદ્દુષ્ટબુદ્ધિસ્ત્વં સર્વૈર્ધર્મૈર્વિવર્જિતઃ ।
પ્રદાય શસ્ત્રાણ્યસ્માકં યુદ્ધેન દ્રૌપદીં હર ॥

અથ ચેત્ત્વમવિજ્ઞાય ઇદં કર્મ કરિષ્યસિ ।
અધર્મં ચાપ્યકીર્તિં ચ લોકે પ્રાપ્સ્યસિ કેવલં ॥

એતામદ્ય પરામૃશ્ય સ્ત્રિયં રાક્ષસ માનુષીમ્ ।
વિષમેતત્સમાલોડ્ય કુમ્ભેન પ્રાશિતં ત્વયા ॥

તતો યુધિષ્ઠિરસ્તસ્ય ભારિકઃ સમપદ્યત ।
સ તુ ભારાભિભૂતાત્મા ન તથા શીઘ્રગોઽભવત્ ॥

અથાબ્રવીદ્દ્રૌપદીં ચ નકુલં ચ યુધિષ્ઠિરઃ ।
મા ભૈષ્ટં રાક્ષસાન્મૂઢાદ્ગતિરસ્ય મયા હૃતા ॥

નાતિદૂરે મહબાહુર્ભવિતા પવનાત્મજઃ ।
અસ્મિન્મુહૂર્તે સમ્પ્રાપ્તે નભવિષ્યતિ રાક્ષસઃ ॥

સહદેવસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસં મૂઢચેતસમ્ ।
ઉવાચ વચનં રાજન્કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

રાજન્કિં નામ સત્કૃત્યં ક્ષત્રિયસ્યાસ્ત્યતોઽધિકમ્ ।
યદ્યુદ્ધેઽભિમુખઃ પ્રાણાંસ્ત્યજેચ્છત્રું જયેત વા ॥

એષ વાસ્માન્વયં વૈનં યુધ્યમાનાઃ પરન્તપ ।
સૂદયેમ મહાબાહો દેશઃ કાલો હ્યયં નૃપ ॥

ક્ષત્રધર્મસ્ય સમ્પ્રાપ્તઃ કાલઃ સત્યપરાક્રમ ।
જયન્તો હન્યમાના વા પ્રાપ્તુમર્હામ સદ્ગતિમ્ ॥

રાક્ષસે જીવમાનેઽદ્ય રવિરસ્તમિયાદ્યદિ ।
નાહં બ્રૂયાં પુનર્જાતુ ક્ષત્રિયોસ્મીતિ ભારત ॥

ભોભો રાક્ષસ તિષ્ઠસ્વ સહદેવોસ્મિ પાણ્ડવઃ ।
હત્વા રવા માં નયસ્વૈનાં હતો વા સ્વપ્સ્યસીહ વૈ ॥

તદા બ્રુવતિ માદ્રેયે ભીમસેનો યદૃચ્છયા ।
પ્રાદૃશ્યત મહાબાહુઃ સવજ્ર ઇવ વાસવઃ ॥

સોઽપશ્યદ્ધાતરૌ તત્ર દ્રૌપદીં ચ યશસ્વિનીમ્ ।
ક્ષિતિસ્થં સહદેવં ચ ક્ષિપન્તં રાક્ષસં તદા ॥

માર્ગાચ્ચ રાક્ષસં મૂઢં કાલોપહતચેતસમ્ ।
ભ્રમન્તં તત્રતત્રૈવ દૈવેન પરિમોહિતમ્ ॥

હૃતાન્સન્દૃશ્ય તાન્ભ્રાતૃન્દ્રૌપદીં ચ મહાબલઃ ।
ક્રોધમાહારયદ્ભીમો રાક્ષસઞ્ચેદમબ્રવીત્ ॥

વિજ્ઞાતોઽસિ મયા પૂર્વં ચેષ્ટઞ્શસ્ત્રપરીક્ષણે ।
આસ્થા તુ ત્વયિ મે નાસ્તિ યતોસિ ન હતસ્તદા ॥

બ્રહ્મરૂપપ્રતિચ્છન્નો ન નો વદસિ ચાપ્રિયમ્ । પ્રિયેષુ રમમાણં ત્વાં ન ચૈવાપ્રિયકારિણમ્ ।
બ્રહ્મરૂપેણ વિહિતં નૈવ હન્યામનાગસમ્ ॥

રાક્ષસં જાનમાનોઽપિ યો હન્યાન્નરકં વ્રજેત્ ।
અપક્વસ્ય ચ કાલેન વધસ્તવ ન વિદ્યતે ॥

નૂનમદ્યાસિ સમ્પક્વો યથા તે મતિરીદૃશી । દત્તા કૃષ્ણાપહરણે કાલેનાદ્ભુતકર્મણા ।
સોપિ કાલં સમાસાદ્ય તથાઽદ્ય નભવિષ્યસિ ॥

બડિશોઽયન્ત્વયા ગ્રસ્તઃ કાલસૂત્રેણ લમ્બિતઃ ।
મત્સ્યોઽમ્ભસીવ સ્યૂતાસ્યઃ કથમદ્ય ગમિષ્યસિ ॥

યં ચાસિ પ્રસ્થિતો દેશં મનઃ પૂર્વં ગતં ચ તે ।
ન તં ગન્તાસિ ગન્તાસિ માર્ગં બકહિડિમ્બયોઃ ॥

એવમુક્તસ્તુ ભીમેન રાક્ષસઃ કાલચોદિતઃ ।
ભીત ઉત્સૃજ્ય તાન્સર્વાન્યુદ્ધાય સમુપસ્થિતઃ ॥

અબ્રવીચ્ચ પુનર્ભીમં રોષાત્પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ।
ન મે મૂઢા દિશઃ પાપ ત્વદર્થં મે વિલમ્બનમ્ ॥

શ્રુતા મે રાક્ષસા યે યે ત્વયા વિનિહતા રણે ।
તેષામદ્યકરિષ્યામિ તવાસ્રેણોદકક્રિયામ્ ॥

એવમુક્ત્વાતદા ભીમં રાક્ષસો યોદ્ધુમાયયૌ ।
કરાલવદનઃ ક્રોધાત્કાલસર્પ ઇવ શ્વસન્ ॥

એવમુક્તસ્તતો ભીમઃ સૃક્વિણી પરિલેલિહન્ ।
સ્મયમાન ઇવ ક્રોધાત્સાક્ષાત્કાલાન્તકોપમઃ ॥

બ્રુવન્વૈ તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
બાહુસંરમ્ભમેવેચ્છન્નભિદુદ્રાવ રાક્ષસમ્ ॥

મુહુર્મુહુર્વ્યાદદાનઃ સૃક્વિણી પરિસંલિહન્.] અભિદુદ્રાવ સંરબ્ધો બલો વજ્રધરં યથા ॥

ભીમસેનોઽપ્યવષ્ટબ્ધો નિયુદ્ધાયાભવત્સ્થિતઃ ।
રાક્ષસોઽપિ ચ વિસ્રબ્ધો બાહુયુદ્ધમકાઙ્ક્ષત ॥

વર્તમાને તયો રાજન્બાહુયુદ્ધે સુદારુણે ।
માદ્રીપુત્રાવતિક્રુદ્ધાવુભાવપ્યભ્યધાવતામ્ ॥

ન્યવારયત્તૌ પ્રહસન્કુન્તીપુત્રો વૃકોદરઃ ।
શક્તોઽહં રાક્ષસસ્યેતિ પ્રેક્ષધ્વમિતિ ચાબ્રવીત્ ॥

આત્મના ભ્રાતૃભિશ્ચૈવ ધર્મેણ સુકૃતેન ચ ।
ઇષ્ટેન ચ શપે રાજન્સૂદયિષ્યામિ રાક્ષસમ્ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા તૌ વીરૌ સ્પર્ધમાનૌ પરસ્પરમ્ ।
બાહુભિઃ સમસજ્જેતામુભૌ રક્ષોવૃકોદરૌ ॥

તયોરાસીત્સમ્પ્રહારઃ ક્રુદ્ધયોર્ભીમરક્ષસોઃ ।
અમૃષ્યમાણયોઃ સઙ્ખ્યે શક્રશમ્બરયોરિવ ॥

તૌ વીરૌ સમભિક્રુદ્ધાવન્યોન્યં પર્યધાવતામ્ । આરુજ્યારુજ્યતૌ વૃક્ષાનન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ ।
જીમૂતાવિવ ધર્માન્તે વિનદન્તૌ મહાબલૌ ॥

બભઞ્જતુર્મહાવૃક્ષાનૂરુભિર્બલિનાં વરૌ ।
અન્યોન્યેનાભિસંરબ્ધૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ ॥

તદ્વૃક્ષયુદ્ધમભવનમહીરુહવિનાશનમ્ ।
વાલિસુગ્રીવયોર્ભ્રાત્રોઃ પુરેવ કપિસિંહયોઃ ॥

આવિધ્યાવિધ્ય તૌ વૃક્ષાન્મુહૂર્તમિતરેતરમ્ ।
તાડયામાસતુરુભૌ વિનદન્તૌ મુહુર્મુહુઃ ॥

તસ્મિન્દેશે યદા વૃક્ષાઃ સર્વ એવ નિપાતિતાઃ ।
પુગીકૃતાશ્ચ શતશઃ પરસ્પરવધેપ્સયા ॥

તતઃ શિલાઃ સમાદાય મુહૂર્તમિવ ભારત ।
મહાભ્રૈરિવ શૈલેન્દ્રૌ યુયુધાતે મહાબલૌ ॥

શિલાભિરુગ્રરૂપાભિર્બૃહતીભિઃ પરસ્પરમ્ ।
વજ્રૈરિવ મહાવેગૈરાજઘ્નતુરમર્ષણૌ ॥

અભિદ્રુત્ય ચ ભૂયસ્તાવન્યોન્યબલદર્પિતૌ ।
ભુજાભ્યાં પરિગૃહ્યાથ ચકર્ષાતે ગજાવિવ ॥

મુષ્ટિભિશ્ મહાઘોરૈરન્યોન્યમભિપેતતુઃ ।
તતઃ કટકટાશબ્દો બભૂવ શુમહાત્મનોઃ ॥

તતઃ સંહૃત્યમુષ્ટિં તુ પઞ્ચશીર્ષમિવોરગમ્ ।
વેગેનાભ્યહનદ્ભીમો રાક્ષસસ્ય શિરોધરામ્ ॥

તતઃ શ્રાન્તં તુ તદ્રક્ષો ભીમસેનભુજાહતમ્ ।
સુપરિભ્રાન્તમાલક્ષ્ય ભીમસેનોઽભ્યવર્તત ॥

તત એનં મહાબાહુર્બાહુભ્યામમરોપમઃ ।
સમુત્ક્ષિપ્ય બલાદ્ભીમો નિષ્પિપેષ મહીતલે ॥

તતઃ સમ્પીડ્ય બલવદ્ભુજાભ્યાં ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ । તસ્ય ગાત્રાણિ સર્વાણિ ચૂર્ણયામાસ પાણ્ડવઃ ।
અરત્નિના ચાભિહત્ય શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

સન્દષ્ટૌષ્ઠં વિવૃત્તાક્ષં ફલં વૃક્ષાદિવ ચ્યુતમ્ । જટાસુરસ્ય તુ શિરો ભીમસેનબલાદ્ધૃતમ્ ।
પપાત રુધિરાદિગ્ધં સન્દષ્ટદશનચ્છદમ્ ॥

તં નિહત્યમહેષ્વાસો યુધિષ્ઠિરમુપાગમત્ । સ્તૂયમાનો દ્વિજાગ્ર્યૈસ્તુ મરુદ્ભિરિવ વાસવઃ ॥