મહાભારત · અધ્યાય 3.152

પૂર્વરૂપમદૃષ્ટ્વા તે ન યાસ્યામિ કથઞ્ચન ।
યદિ તેઽહમનુગ્રાહ્યો દર્શયાત્માનમાત્મના ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ ભીમેન સ્મિતં કૃત્વા પ્લવન્ગમઃ ।
તદ્રૂપં દર્શયામાસ યદ્વૈ સાગરલઙ્ઘને ॥

ભ્રાતુઃ પ્રિયમભીપ્સન્વૈ ચકાર સુમહદ્વપુઃ ।
તદ્રૂપં યત્પુરા તસ્ય બભૂવોદધિલઙ્ઘને ॥

દેહસ્તસ્ય તતોઽતીવ વર્ધત્યાયામવિસ્તરૈઃ ।
સદ્રુમં કદલીષણ્ડં છાદયન્નમિતદ્યુતિઃ ॥

ગિરિશ્ચોચ્છ્રયમાક્રમ્ય તસ્થૌ તત્ર ચ વાનરઃ ।
સમુચ્છ્રિતમહાકાયો દ્વિતીય ઇવ પર્વતઃ ॥

તામ્રેક્ષણસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો ભૃકુટીકૃતલોચનઃ ।
દીર્ઘં લાઙ્ગૂલમાવિધ્ય દિશો વ્યાપ્ય સ્થિતઃ કપિઃ ॥

તદ્રૂપં મહદાલક્ષ્યભ્રાતુઃ કૌરવનન્દનઃ ।
વિસિષ્મિયે તદા ભીમો જહૃષે ચ પુનઃ પુનઃ ॥

તમર્કમિવ તેજોભિઃ સૌવર્ણમિવ પર્વતમ્ ।
પ્રદીપ્તમિવ ચાકાશં દૃષ્ટ્વા ભીમો ન્યમીલયત્ ॥

આબભાષે ચ હનુમાન્ભીમસેનં સ્મયન્નિવ ।
એતાવદિહ શક્તસ્ત્વં દ્રુષ્ટું રૂપં મમાનઘ ॥

વર્ધેઽહં ચાપ્યતો ભૂયો યાવન્મે મનસેપ્સિતમ્ ।
ભીમ શત્રુષુ ચાત્યર્થં વર્ધતે મૂર્તિરોજસા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદદ્ભુતં મહારૌદ્રં વિન્ધ્યપર્વતસન્નિભમ્ ।
દૃષ્ટ્વા હનૂમતો વર્ષ્મ સમ્ભ્રાન્તઃ પવનાત્મજઃ ॥

પ્રત્યુવાચ તતો ભીમઃ સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।
કૃતાઞ્જલિરદીનાત્મા હનૂમન્તમવસ્થિતમ્ ॥

દૃષ્ટં પ્રમાણં વિપુલં શરીરસ્યાસ્ય તે વિભો ।
સંહરસ્વ મહાવીર્ય સ્વયમાત્માનમાત્મના ॥

ન હિ શક્નોમિ ત્વાં દ્રષ્ટું દિવાકરમિવોદિતમ્ ।
અપ્રમેયમનાધૃષ્યં મૈનાકમિવ પર્વતમ્ ॥

વિસ્મયશ્ચૈવ મે વીર સુમહાન્મનસોઽદ્ય વૈ ।
યદ્રામસ્ત્વયિ પાર્શ્વશ્થે સ્વયં રાવણમભ્યગાત્ ॥

ત્વમેવ શક્તસ્તાં લઙ્કાં સયોધાં સહરાવણામ્ ।
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ વિનાશયિતુમઞ્જસા ॥

ન હિ તે કિઞ્ચિદપ્રાપ્યં મારુતાત્મજ વિદ્યતે ।
ન ચૈવ તવ પર્યાપ્તો રાવયણઃ સગણો યુધિ ॥

એવમુક્તસ્તુ ભીમેન હનૂમાન્પ્લવગોત્તમઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા ॥

એવમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ ભારત ।
ભીમસેન ન પર્યાપ્તો મમાસૌ રાક્ષસાધમઃ ॥

મયા તુ નિહતે તસ્મિન્રાવણે લોકકણ્ટકે ।
કીર્તિર્નશ્યેદ્રાઘવસ્ય તત એતદુપેક્ષિતમ્ ॥

તેન વીરેણ તં હત્વા સગણં રાક્ષસાધમમ્ ।
આનીતા સ્વપુરં સીતા કીર્તિશ્ચ સ્થાપિતા નૃષુ ॥

તદ્ગચ્છ વિપુલપ્રજ્ઞ ભ્રાતુઃ પ્રિયહિતે રતઃ ।
અરિષ્ટં ક્ષેમમધ્વાનં વાયુના પરિરક્ષિતઃ ॥

એષ પન્થાઃ કુરુશ્રેષ્ઠ સૌગન્ધિકવનાય તે ।
દ્રક્ષ્યસે ધનદોદ્યાનં રક્ષિતં યક્ષરાક્ષસૈઃ ॥

ન ચ તે તરસા કાર્યઃ કુસુમાપચયઃ સ્વયમ્ ।
દૈવતાનિ હિ માન્યાનિ પુરુષેણ વિશેષતઃ ॥

બલિહોમનમસ્કારૈર્મન્ત્રૈશ્ચ ભરતર્ષભ ।
દૈવતાનિ પ્રસાદં હિ ભક્ત્યા કુર્વન્તિ ભારત ॥

મા તાત સાહસં કાર્ષીઃ સ્વધર્મં પરિપાલય ।
સ્વધર્મસ્થાપનં ધર્મં બુધ્યસ્વાગમયસ્વ ચ ॥

ન હિ ધર્મમવિજ્ઞાય વૃદ્ધાનનુપસેવ્ય ચ ।
ધર્મો વૈ વેદિતું શક્યો બૃહસ્પતિસમૈરપિ ॥

અધર્મો યત્ર ધર્માખ્યો ધર્મશ્ચાધર્મસઞ્જ્ઞિતઃ ।
સ વિજ્ઞેયો વિભાગેન યત્રમુહ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ ॥

આચારસમ્ભવો ધર્મો ધર્માદ્વેદાઃ સમુત્થિતાઃ ।
વેદૈર્યજ્ઞાઃ સમુત્પન્ના યજ્ઞૈર્દેવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

વેદાચારવિધાનોક્તૈર્યજ્ઞૈર્ધાર્યન્તિ દેવતાઃ ।
બૃહસ્પત્યુશનઃપ્રોક્તૈર્નયૈર્ધાર્યન્તિ માનવાઃ ॥

બલ્યાકરવણિજ્યાભિઃ કૃષ્યર્થૈર્યોનિપોષણૈઃ ।
વાર્તયા ધાર્યતે સર્વં ધર્મૈરેતૈર્દ્વિજાતિભિઃ ॥

ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિસ્તિસ્રો વિદ્યા વિજાનતામ્ ।
તાભિઃ સમ્યક્પ્રવૃત્તાભિર્લોકયાત્રા વિધીયતે ॥

સા ચેદ્ધર્મકૃતા ન સ્યાત્રયીધર્મમૃતે ભુવિ ।
દણ્ડનીતિમૃતેચાપિ નિર્મર્યાદમિદં ભવેત્ ॥

વાર્તાધર્મે હ્યવર્તિન્યો વિનશ્યેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।
સુપ્રવૃત્તૈસ્ત્રિભિર્હ્યેતૈર્ધર્મૈઃ સૂયન્તિ વૈ પ્રજાઃ ॥

દ્વિજાનામમૃતં ધર્મો હ્યેકશ્ચૈવૈકવર્ણકઃ ।
યજ્ઞાધ્યયનદાનાનિ ત્રયઃ સાધારણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યાજનાધ્યાપને ચોભે બ્રાહ્મણાનાં પરિગ્રહઃ ।
પાલનં ક્ષત્રિયાણાં વૈ વૈશ્યધર્મશ્ચ પોષણમ્ ॥

શુશ્રૂષા ચ દ્વિજાતીનાં શૂદ્રાણઆં ધર્મ ઉચ્યતે ।
ભૈક્ષહોમવ્રતૈર્હીનાસ્તથૈવ ગુરુવાસિતાઃ ॥

ક્ષત્રધર્મોઽત્રકૌન્તેય તવ ધર્મોઽત્ર રક્ષણમ્ ।
સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ વિનીતો નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

વૃદ્ધૈઃ સમ્મન્ત્ર્ય સદ્ભિશ્ચ બુદ્ધિમદ્ભિઃ શ્રુતાન્વિતૈઃ ।
આસ્થિતઃ શાસ્તિદણ્ડેન વ્યસની પરિભૂયતે ॥

નિગ્રહાનુગ્રહૈઃ સમ્યગ્યદા નેતા પ્રવર્તતે ।
તદા ભવન્તિ લોકસ્ય મર્યાદાઃ સુવ્યવસ્થિતાઃ ॥

તસ્માદ્દેશે ચ દુર્ગે ચ શત્રુમિત્રબલેષુ ચ ।
નિત્યં ચારેણ બોદ્ધવ્યં સ્થાનં વૃદ્ધિઃ ક્ષયસ્તથા ॥

રાજ્ઞામુપાયશ્ચારશ્ચ બુદ્ધિમન્ત્રપરાક્રમાઃ ।
નિગ્રહપ્રગ્રહૌ ચૈવ દાક્ષ્યં વૈ કાર્યસાધકમ્ ॥

સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેનોપેક્ષણેન ચ ।
સાધનીયાનિ કાર્યાણિ સમાસવ્યાસયોગતઃ ॥

મન્ત્રમૂલા નયાઃ સર્વેચારાશ્ચ ભરતર્ષભ ।
સુમન્ત્રિતનયૈઃ સદ્ભિસ્તદ્વિધૈઃ સહ મન્ત્રયેત્ ॥

સ્ત્રિયા મૂઢેન બાલેન લુબ્ધેન લઘુનાઽપિ વા ।
ન મન્ત્રયીત ગુહ્યાનિ યેષુ ચાસ્પનદલક્ષણમ્ ॥

મન્ત્રયેત્સહ વિદ્વદ્ભિઃ શક્તૈઃ કર્માણિ કારયેત્ ।
સ્નિગ્ધૈશ્ચ નીતિવિન્યાસૈર્મૂર્ખાન્સર્વત્ર વર્જયેત્ ॥

ધાર્મિકાન્ધર્મકાર્યેષુ અર્થકાર્યેષુ પણ્ડિતાન્ ।
સ્ત્રીષુ ક્લીબાન્નિયુઞ્જીત ક્રૂરાન્ક્રૂરેષુ કર્મસુ ॥

સ્વેભ્યશ્ચૈવ પરેભ્યશ્ચ કાર્યાકાર્યસમુદ્ભવા ।
બુદ્ધિઃ કર્મસુ વિજ્ઞેયા રિપૂણાં ચ બલાબલમ્ ॥

બુદ્ધ્યા સ્વપ્રતિપન્નેષુ કુર્યાત્સાધુષ્વનુગ્રહમ્ ।
નિગ્રહં ચાપ્યશિષ્ટેષુ નિર્મર્યાદેષુ કારયેત્ ॥

નિગ્રહે પ્રગ્રહે સમ્યગ્યદા રાજા પ્રવર્તતે ।
તદા ભવતિ લોકસ્ય મર્યાદા સુવ્યવસ્થિતા ॥

એષ તેઽભિહિતઃ પાર્થ ઘોરો ધર્મો દુરન્વયઃ ।
તં સ્વધર્મવિભાગેન વિનયસ્થોઽનુપાલય ॥

તપોધર્મદમેજ્યાભિર્વિપ્રા યાન્તિ યથા દિવમ્ ।
દાનાતિથ્યક્રિયાધર્મૈર્યાન્તિ વૈશ્યાશ્ચ સદ્ગતિમ્ ॥

દ્વિજશુશ્રૂષયા શૂદ્રા લભન્તે ગતિમુત્તમામ્ ।
ક્ષત્રં યાતિ તથા સ્વર્ગં ભુવિ નિગ્રહપાલનૈઃ ॥

સમ્યક્પ્રણીતદણ્ડા હિ કામદ્વેપવિવર્જિતાઃ । અલુબ્ધા વિગતક્રોધાઃ સતાં યાન્તિ સલોકતાં ॥