મહાભારત · અધ્યાય 3.151

એવમુક્તો મહાબાહુર્ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ।
પ્રણિપત્ય તતઃ પ્રીત્યા ભ્રાતરં હૃષ્ટમાનસઃ ॥

ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા હનૂમન્તં કપીશ્વરમ્ ।
મત્તો ધન્યતરો નાસ્તિ યદાર્યં દૃષ્ટવાનહમ્ ॥

અનુગ્રહો મે સુમહાંસ્તૃપ્તિશ્ચ તવ દર્શનાત્ ।
એતત્તુ કૃતમિચ્છામિ ત્વયાઽર્યેણ પ્રિયં મમ ॥

યત્ત્વેતદાસીત્પ્લવતઃ સાગરં મકરાલયમ્ ।
રૂપમપ્રતિમં વીર તદિચ્છામિ નીરીક્ષિતુમ્ ॥

એવં તુષ્ટો મભિષ્યામિ શ્રદ્ધાસ્યામિ ચ તે વચઃ ।
એવમુક્તઃ સ તેજસ્વી પ્રહસ્ય હરિરબ્રવીત્ ॥

ન તચ્છક્યં ત્વયા દ્રષ્ટું રૂપં નાન્યેન કેનચિત્ । કાલાવસ્થા તદા હ્યન્યા વર્તતે સા ન સામ્પ્રતમ્ ।
તતોઽદ્ય દુષ્કરં દ્રષ્ટું મમ રૂપં નરોત્તમ ॥

અન્યઃ કૃતયુગે કાલશ્રેતાયાં દ્વાપરે પરઃ ।
અયં પ્રધ્વંસનઃ કાલો નાદ્ય તદ્રૂપમસ્તિ મે ॥

ભૂમિર્નદ્યો નગાઃ શૈલાઃ સિદ્ધા દેવા મહર્ષયઃ ।
કાલં સમનુવર્તન્તે યથા ભાવા યુગેયુગે ॥

કાલન્કાલં સમાસાદ્ય નરાણાં નરપુઙ્ગવ ।
બલવર્ષ્મપ્રભાવા હિ પ્રહીયન્ત્યુદ્ભવન્તિ ચ ॥

તદલં બત તદ્રૂપં દ્રષ્ટું કુરુકુલોદ્વહ ।
યુગં સમનુવર્તામિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥
ભીમ ઉવાચ ।

યુગસઙ્ખ્યાં સમાચક્ષ્વ આચારં ચ યુગેયુગે ।
ધર્મકામાર્થભાવાંશ્ચ કર્મવીર્યે ભવાભવૌ ॥
હનૂમાનુવાચ ।

કૃતં નામ યુગં શ્રેષ્ઠં યત્રધર્મઃ સનાતનઃ ।
કૃતમેવ ન કર્તવ્યં તસ્મિન્કાલે યુગોત્તમે ॥

ન તત્ર ધર્માઃ સીદન્તિ ક્ષીયન્તે ન ચ વૈ પ્રજાઃ ।
તતઃ કૃતયુગં નામ કાલેન ગુણતાં ગતમ્ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
નાસન્કૃતયુગે તાત તદા ન ક્રયવિક્રયઃ ॥

ન સામઋગ્યજુર્વર્ણાઃ ક્રિયા નાસીચ્ચ માનવી ।
અભિધ્યાય ફલં તત્ર ધર્મઃ સન્ન્યાસ એવ ચ ॥

ન તસ્મિન્યુગસંસર્ગે વ્યાધયો નેન્દ્રિયક્ષયઃ ।
નાસૂયા નાપિ રુદિતં ન દર્પો નાપિ વૈકૃતમ્ ॥

ન વિગ્રહઃ કુતસ્તન્દ્રી ન દ્વેષો ન ચ પૈશુનમ્ ।
ન ભયં નાપિ સન્તાપો ન ચેર્ષ્યા ન ચ મત્સરઃ ॥

તતઃ પરમકં બ્રહ્મ સા ગતિર્યોગિનાં પરા ।
આત્મા ચ સર્વભૂતાનાં શુક્લો નારાયણસ્તદા ॥

બ્રાહ્મણઆઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ કૃતલક્ષણાઃ ।
કૃતે યુગે સમભવન્સ્વકર્મનિરતાઃ પ્રજાઃ ॥

સમાશ્રયં સમાચારં સમજ્ઞાનં ચ કેવલમ્ ।
તદા હિ સમકર્માણો વર્ણા ધર્માનવાપ્નુવન્ ॥

એકદેવસદાયુક્તા એકમન્ત્રવિધિક્રિયાઃ ।
પૃથગ્ધર્માસ્ત્વેકવેદા ધર્મમેકમનુવ્રતાઃ ॥

ચાતુરાશ્રમ્યયુક્તેન કર્મણા કાલયોગિના ।
અકામફલસંયોગાત્પ્રાપ્નુવન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

આત્મયોગસમાયુક્તો ધર્મોઽયં કૃતલક્ષણઃ ।
કૃતે યુગે ચતુષ્પાદશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય શાશ્વતઃ ॥

કામઃ કામયમાનેષુ બ્રાહ્મણેષુ તિરોહિતઃ ।
એતત્કૃતયુગં નામ ત્રૈગુણ્યપરિવર્જિતમ્ ॥

ત્રેતામપિ નિબોધ ત્વં યસ્મન્સત્રં પ્રવર્તતે ।
પાદેન હ્રસતે ધર્મો રક્તતાં યાતિ ચાચ્યુતઃ ॥

સત્યપ્રવૃત્તાશ્ચ નરાઃ ક્રિયા ધર્મપરાયણાઃ ।
તતો યજ્ઞાઃ પ્રવર્તન્તે ધર્માશ્ચવિવિધાઃ ક્રિયાઃ ॥

ત્રેતાયાં ભાવસન્કલ્પાઃ ક્રિયાદાનફલોપગાઃ । પ્રચલન્તિ ન વૈ ધર્માત્તપોદાનપરાયણાઃ ।
સ્વધર્મસ્થાઃ ક્રિયાવન્તો નરાસ્ત્રેતાયુગેઽભવન્ ॥

દ્વાપરે ચ યુગે ધર્મો દ્વિભાગો નઃ પ્રવર્તતે ।
વિષ્ણુર્વૈ પીતતાં યાતિ ચતુર્ધા વેદ એવ ચ ॥

તતોઽન્યે ચ ચતુર્વેદાસ્ત્રિવેદાશ્ચ તથા પરે ।
દ્વિવેદાશ્ચૈકવેદાશ્ચાપ્યનૃચશ્ચ તથા પરે ॥

એવં શાસ્ત્રેષુ ભિનનેષુ બહુધા નીયતે ક્રિયા ।
તપોદાનપ્રવૃત્તા ચ રાજસી ભવતિ પ્રજા ॥

એકવેદસ્ય ચાજ્ઞાનાદ્વેદાસ્તે બહવઃ કૃતાઃ ।
સત્યસ્ય ચેહ વિભ્રંશાત્સત્યે કશ્ચિદવસ્થિતઃ ॥

સત્યાત્પ્રચ્યવમાનાનાં વ્યાઘયો બહવોઽભવન્ ।
કામાશ્ચોપદ્રવાશ્ચૈવ તદા વૈ દૈવકારિતાઃ ॥

યૈરર્દ્યભાનાઃ સુભૃશં તપસ્તપ્યન્તિ માનવાઃ ।
કામકામાઃ સ્વર્ગકામા યજ્ઞાંસ્તન્વન્તિ ચાપરે ॥

એવં દ્વાપરમાસાદ્ય પ્રજાઃ ક્ષીયન્ત્યધર્મતઃ ।
પાદેનૈકેન કૌન્તેય ધર્મઃ કલિયુગે સ્થિતઃ ॥

તામસં યુગમાસાદ્ય કૃષ્ણો ભવતિ કેશવઃ ।
વેદાચારાઃ પ્રશામ્યન્તિ ધર્મયજ્ઞક્રિયાસ્તથા ॥

ઈતયો વ્યાધયસ્તન્દ્રી દોષાઃ ક્રોધાદયસ્તથા ।
ઉપદ્રવાઃ પ્રવર્તન્તે આધયો વ્યાધયસ્તથા ॥

યુગેષ્વાવર્તમાનેષુ ધર્મો વ્યાવર્તતે પુનઃ ।
ધર્મે વ્યાવર્તમાને તુ લોકો વ્યાવર્તતે પુનઃ ॥

લોકે ક્ષીણે ક્ષયં યાનતિ ભાવા લોકપ્રવર્તકાઃ ।
યુગક્ષયકૃતા ધર્માઃ પ્રાર્થનાનિ વિકુર્વતે ॥

એતત્કલિયુગં નામ અચિરાદ્યત્પ્રવર્તતે ।
યુગાનુવર્તનં ત્વેતત્કુર્વન્તિ ચિરજીવિનઃ ॥

યચ્ચ તે મત્પરિજ્ઞાને કૌતૂહલમરિન્દમ ।
અનર્થકેષુ કો ભાવઃ પુરુષસ્ય વિજાનતઃ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । યુગસઙ્ખ્યાં મહાબાહો સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ગમ્યતામ્ ॥