મહાભારત · અધ્યાય 3.148

તત્ર તે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પરમં શૌચમાસ્થિતાઃ ।
ષડ્રાત્રમવસન્વીરા ધનઞ્જયદિદૃક્ષયા ॥

તસ્મિન્વિહરમાણાશ્ચ રમમાણાશ્ચ પાણ્ડવાઃ ।
મનોજ્ઞે કાનનવરે સર્વ ભૂતમનોરમે ॥

પાદપૈઃ પુષ્પવિકચૈઃ ફલભારાવનામિતૈઃ । શોભિતઃ પર્વતો રમ્યઃ પુંસ્કોકિલકુલાકુલૈઃ ।
સ્નિગ્ધપત્રૈરવિરલૈઃ શીતચ્છાયૈર્મનોરમૈઃ ॥

સરાંસિ ચ વિચિત્રાણિ પ્રસન્નસલિલાનિ ચ । કમલૈઃ સોત્પલૈસ્તત્રભ્રાજમાનાનિ સર્વશઃ ।
પશ્યન્તશ્ચારુરૂપાણૈ રેમિરે તત્ર પાણ્ડવાઃ ॥

પુણ્યગન્ધઃ સુખસ્પર્શો વવૌ તત્ર સમીરણઃ ।
હ્લાદયન્પાણ્ડવાન્સર્બાન્સકૃષ્ણાન્સદ્વિજર્ષભાન્ ॥

તતઃ પૂર્વોત્તરે વાયુઃ પ્લવમાનો યદૃચ્છયા ।
સહસ્રપત્રમર્કાભં દિવ્યં પદ્મમુપાહરત્ ॥

તદવૈક્ષત પાઞ્ચાલી દિવ્યગન્ધં મનોરમમ્ ।
અનિલેનાહૃતમ્ભૂમૌ પતિતં જલજં શુચિ ॥

તચ્છુભા શુભમાસાદ્ય સૌગન્ધિકમનુત્તમમ્ ।
અતીવ મુદિતા રાજન્ભીમસેનમથાબ્રવીત્ ॥

પશ્ય દિવ્યં સુરુચિરં ભીમ પુષ્પમનુત્તમમ્ ।
ગન્ધસંસ્થાનસમ્પન્નં મનસો મમ નન્દનમ્ ॥

ઇદં ચ ધર્મરાજાય પ્રદાસ્યામિ પરન્તપ । ગૃહ્યાપરાણિ પુષ્પાણિ બહૂનિ પુરુષર્ષભ ।
હરેરિદં મે કામાય કામ્યકે પુનરાશ્રમે ॥

યદિ તેઽહં પ્રિયા પાર્થ બહૂનીમાન્યુપાહર ।
તાન્યહં નેતુમિચ્છામિ કામ્યકં પુનરાશ્રમમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તુ પાઞ્ચલી ભીમસેનમનિન્દિતા ।
જગામ પુષ્પમાદાય ધર્મરાજાય તત્તદા ॥

અભિપ્રાયં તુ વિજ્ઞાય મહિષ્યાઃ પુરુષર્ષભઃ ।
પ્રિયાયાઃ પ્રિયકામઃ સ પ્રાયાદ્ભીમો મહાબલઃ ॥

વાતં તમેવાભિમુખો યતસ્તત્પુષ્પમાગતમ્ ।
આજિહીર્ષુર્જગામાશુ સપુષ્પાણ્યપરાણ્યપિ ॥

રુક્મપૃષ્ઠં ધનુર્ગૃહ્ય શરાંશ્ચાશીવિષોપમાન્ । મૃગરાડિવ સન્ક્રુદ્ધઃ પ્રભિન્ન ઇવ કુઞ્જરઃ ।
[દદૃશુઃ સર્વભૂતાનિ મહાબાણધનુર્ધરમ્ ॥

ન ગ્લાનિર્ન ચ વૈક્લબ્યં ન ભયં ન ચ સમ્ભ્રમઃ । કદાચિજ્જુષતે પાર્થમાત્મજં માતરિશ્વનઃ ॥ ]

દ્રૌપદ્યાઃ પ્રિયમન્વિચ્છન્સ બાહુબલમાશ્રિતઃ ।
વ્યપેતભયસમોહઃ શૈલમભ્યપતદ્બલી ॥

સ તં દ્રુમલતાગુલ્મચ્છન્નં નીલશિલાતલમ્ ।
ગિરિં ચચારારિહરઃ કિન્નરાચરિતં શુભમ્ ॥

નાનાવર્ણધરૈશ્ચિત્રં ધાતુદ્રુમમૃગાણ્ડજૈઃ ।
સર્વભૂષણસમ્પૂર્ણં ભૂમેર્ભુજમિવોચ્છ્રિતમ્ ॥

સર્વર્તુરમણીયેષુ ગન્ધમાદનસાનુષુ ।
સક્તચક્ષુરભિપ્રાયાન્હૃદયેનાનુચિન્તયન્ ॥

પુંસ્કોકિલનિનાદેષુ ષટ્પદાચરિતેષુ ચ ।
બદ્ધશ્રોત્રમનશ્ચક્ષુર્જગામામિતવિક્રમઃ ॥

આજિઘ્રન્સ મહાતેજાઃ સર્વર્તુકુસુમોદ્ભવમ્ ।
ગન્ધમુદ્ધતમુદ્દામો વને મત્ત ઇવ દ્વિપઃ ॥

વીજ્યમાનઃ સુપુણ્યેન નાનાકુસુમગન્ધિના ।
પિતુઃ સંસ્પર્શશીતેન ગન્ધમાદનવાયુના ॥

હ્રિયમાણશ્રમઃ પિત્રા સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥

સ યક્ષગન્ધર્વસુરબ્રહ્મર્ષિગણસેવિતમ્ ।
વિલોકયામાસ તદા પુષ્પહેતોરરિન્દમઃ ॥

વિષમચ્છદૈરચિતૈરનુલિપ્ત ઇવાઙ્ગુલૈઃ ।
વિમલૈર્ધાતુવિચ્છેદૈઃ કાઞ્ચનાઞ્જનરાજતૈઃ ॥

સપક્ષમિવ નૃત્યન્તં પાર્શ્વલગ્નૈઃ પયોધરૈઃ ।
મુક્તાહારૈરિવ ચિતં ચ્યુતૈઃ પ્રસ્રવણોદકૈઃ ॥

અભિરામદરીકુઞ્જનિર્ઝરોદકકન્દરમ્ ।
અપ્સરોનૂપુરરવૈઃ પ્રનૃત્તવરબર્હિણમ્ ॥

દિગ્વારણવિષાણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટોપલશિલાતલમ્ ।
સ્રસ્તાંશુકમિવાશ્રોભ્યૈર્નિમ્નગાનિઃસૃતૈર્જલૈઃ ॥

સશષ્પકબલૈઃ સ્વસ્થૈરદૂરપરિવર્તિભિઃ ।
ભયાનભિક્ષજ્ઞૈર્હરિણૈઃ કૌતૂહલનિરીક્ષિતઃ ॥

ચાલયાનઃ સ્વવેગેન લતાજાલાન્યનેકશઃ ।
આક્રીડમાનઃ કૌન્તેયઃ શ્રીમાન્વાયુસુતો યયૌ ॥

પ્રિયામનોરથં કર્તુમુદ્યતશ્ચારુલોચનઃ ।
પ્રાંશુઃ કનકવર્ણાભઃ સિંહસંહનનો યુવા ॥

મત્તવારણવિક્રન્તો મત્તવારણવેગવાન્ ।
મત્તવારણતામ્રાક્ષો મત્તવારણવારણઃ ॥

પ્રિયપાર્શ્વોપવિષ્ટાભિર્વાયવૃત્તાભિર્વિચેષ્ટિતૈઃ ।
યક્ષગન્ધર્વયોષાભિરદૃશ્યાભિર્નિરીક્ષિતઃ ॥

નવાવતારં રૂપસ્ વિક્રીડન્નિવ પાણ્ડવઃ ।
ચચાર રમણીયેષુ ગન્ધમાદનસાનુષુ ॥

સંસ્મરન્વિવિધાન્ક્લેશાન્દુર્યોધનકૃતાન્બહૂન્ ।
દ્રૌપદ્યા વનવાસિન્યાઃ પ્રિયં કર્તું સમુદ્યતઃ ॥

સોઽચિન્તયત્તથા પાર્થે મયિ ત્વતિવિલમ્બિતે ।
પુષ્પહેતોઃ કથં ત્વાર્યઃ કરિષ્યતિ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

સ્નેહાન્નરવરો નૂનમવિશ્વાસાદ્બલસ્ય ચ ।
નકુલં સહદેવં ચ ન મોક્ષ્યતિ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

કથં નુ કુસુમાવાપ્તિઃ સ્યાચ્છીઘ્રમિતિ ચિન્તયન્ ।
પ્રતસ્થે નરશાર્દૂલઃ પક્ષિરાડિવ વેગિતઃ ॥

[સજ્જમાનમનોદૃષ્ટિઃ ફુલ્લેષુ ગિરિસાનુષુ । દ્રૌપદીવાક્યપાથેયો ભીમઃ શીઘ્રતરં યયૌ ॥ ]

કમ્પયન્મેદિનીં પદ્ભ્યાં નિર્ઘાત ઇવ પર્વસુ ।
ત્રાસયન્ગજયૂથાનિ વાતરંહા વૃકોદરઃ ॥

સિંહવ્યાઘ્રમૃગાંશ્ચૈવ મર્દયાનો મહાબલઃ ।
ઉન્મૂલયન્મહાવૃક્ષાન્પોથયંશ્ચોરસા બલી ॥

લતાવલ્લીશ્ચ વેગેન વિકર્ષન્પાણ્ડુનન્દનઃ ।
ઉપર્યુપરિ શૈલાગ્રમારુરુક્ષુરિવ દ્વિપઃ ॥

જલાવલમ્બોઽતિભૃશં સવિદ્યુદિવ તોયદઃ ।
વ્યનદત્સ મહાનાદં ભીમસેનો મહાબલઃ ॥

તેન શબ્દેન મહતા ભીમસ્ય પ્રતિબોધિતાઃ ।
ગુહાં સન્તત્યજુર્વ્યાઘ્રા નિલિલ્યુર્વનવાસિનઃ ॥

સમુત્પેતુઃ ખગાસ્ત્રસ્તા મૃગયૂથાનિ દુદ્રુવુઃ । ઋક્ષાશ્ચોત્સસૃજર્વૃક્ષાંસ્તત્યજુર્હરયો ગુહામ્ ।
વ્યજૃમ્ભન્ત મહાસિંહા મહિષાશ્ચ વનેચરાઃ ॥

તેન વિત્રાસિતા નાગાઃ કરેણુપરિવારિતાઃ ।
તદ્વનં સમ્પરિત્યજ્ય જગ્મુરન્યન્મહાવનમ્ ॥

વરાહમૃગસઙ્ઘાશ્ચ મહિષાશ્ચ વનેચરાઃ ।
વ્યાઘ્રગોમાયુસઙ્ઘાશ્ચ પ્રણેદુર્ગવયૈઃ સહ ॥

રથાઙ્ગસાહ્વદાત્યૂહા હંસકારણ્ડવપ્લવાઃ ।
શુકાઃ પારાવતાઃ કૌઞ્ચા વિસઞ્જ્ઞા ભેજિરે દિશઃ ॥

તથાઽન્યે દર્પિતા નાગાઃ કરેણુશરપીડિતાઃ ।
સિંહવ્યાઘ્રાશ્ચ સન્ક્રુદ્ધા ભીમસેનમથાદ્રવન્ ॥

શકૃન્મૂત્રં ચ મુઞ્ચાના ભયવિભ્રાન્તમાનસાઃ ।
વ્યાદિતાસ્યા મહારૌદ્ર વ્યનદન્ભીષણાન્રવાન્ ॥

તતો વાયુસુતઃ ક્રોધાત્સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ । ગજેનાન્યાન્ગજાન્શ્રીમાન્સિંહં સિંહેન વા વિભુઃ ।
તલપ્રહારૈરન્યાંશ્ચ વ્યહનત્પાણ્ડવો બલી ॥

તે વધ્યમાના ભીમેન સિંહવ્યાઘ્રતરક્ષવઃ ।
ભયાદ્વિસસૃજુર્ભીમં શકૃન્મૂત્રં ચ સુસ્રુવુઃ ॥

પ્રવિવેશ તતઃ ક્ષિપ્રં તાનપાસ્ય મહાબલઃ ।
વનં પાણ્ડુસુતઃ શ્રીમાઞ્શબ્દેનાપૂરયન્દિશઃ ॥

અથાપશ્યન્મહાબાહુર્ગનધમાદનસાનુષુ ।
સુરમ્યં કદલીષણઅડં બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ॥

તમભ્યગચ્છદ્વેગેન ક્ષોભયિષ્યન્મહાબલઃ ।
મહાગજ ઇવાસ્રાવી પ્રભઞ્જન્વિવિધાન્દ્રુમાન્ ॥

ઉત્પાટ્ય કદલીસ્તમ્ભાન્બહુતાલસમુચ્છ્રયાન્ । ચિક્ષેપ તરસા ભીમઃ સમન્તાદ્બલિનાં વરઃ ।
વિમર્દન્સુમહાતેજા નૃસિંહ ઇવ દર્પિતઃ ॥

તતઃ સન્ન્યપતંસ્તત્રસુબહૂનિ મહાન્તિ ચ ।
રુરુવારણયૂથાનિ મહિષાશ્ચ જલાશ્રયાઃ ॥

પ્રવિવેશ તતઃ ક્ષિપ્રં તાનપાસ્ય મહાબલઃ ।
વનં પાણ્ડુસુતઃ શ્રીમાન્નાદેનાપૂરયન્દિશઃ ॥

તેન શબ્દેન ચૈવાથ ભીમસેનરવેણ ચ ।
વનાન્તરગતાશ્ચાપિ વિત્રેસુર્મૃહપક્ષિઃ ॥

તસ્મિનનથ પ્રવૃત્તે તુ સન્ક્ષોભે મૃગપક્ષિણામ્ ।
જલાર્દ્રપક્ષા વિહગાઃ સમુત્પેતુઃ સહસ્રશઃ ॥

તાનૌદકાન્પક્ષિગણાન્નિરીક્ષ્ય ભરતર્ષભઃ ।
તાનેવાનુસરન્રમ્યં દદર્શ સુમહત્સરઃ ॥

કાઞ્ચનૈઃ કદલીષણ્ડૈર્મન્દમારુતકમ્પિતૈઃ ।
વીજ્યમાનમિવાક્ષોભ્યં તીરાત્તીરવિસર્પિભિઃ ॥

તત્સરોઽથાવતીર્યાશુ પ્રભૂતનલિનોત્પલમ્ ।
મહાગજ ઇવોદ્દામશ્ચિક્રીડ બલવદ્બલી ॥

વિક્રીડ્યતસ્મિન્રુચિરમુત્તતારામિતદ્યુતિઃ ।
ક્ષોભયન્સલિલં ભીમઃ પ્રભિન્ન ઇવવારણઃ ॥

તતો જગાહે વેગેન તદ્વનં બહુપાદપમ્ । દધ્મૌ ચ શઙ્ખં સ્વનવત્સર્વપ્રાણેન પાણ્ડવઃ ।
[આસ્ફોટયચ્ચ બલવાન્ભીમઃ સન્નાદયન્દિશઃ ॥ ]

તસ્ય શઙ્ખસ્ય શબ્દન ભીમસેનરવેણ ચ ।
બાહુશબ્દન ચોગ્રેણ નદન્તીવ ગિરેર્ગુહાઃ ॥

તં વજ્રનિષ્પેષસમમાસ્ફોટિતમહારવમ્ ।
શ્રુત્વા શૈલગુહાસુપ્તૈઃ સિંહૈર્મુક્તો મહાસ્વનઃ ॥

સિંહનાદભયત્રસ્તૈઃ કુઞ્જરૈરપિ ભારત ।
મુક્તો વિરાવઃ સુમહાન્પર્વતો યેન પૂરિતઃ ॥

તં તુ નાદં તતઃ શ્રુત્વા સુપ્તો વાનરપુઙ્ગવઃ ।

[ભ્રાતરં ભીમસેનં તુ વિજ્ઞાય હનુમાન્કપિઃ ॥

દિવન્ગમં રુરોધાથ માર્ગં ભીમસ્ય કારણાત્ ।
અનેન હિ પથા મા વૈ ગચ્છેદિતિ વિચાર્ય સઃ ॥

આસ્ત એકાયને માર્ગે કદલીષણ્ડમણ્ડિતે ।
ભ્રાતુર્ભીમસ્ય રક્ષાર્થં તં માર્ગમવરુધ્ય વૈ ॥

માઽત્ર પ્રાપ્સ્યતિ શાપં વા ધર્ષણાં વેતિ પાણ્ડવઃ ।
કદલીષણ્ડમધ્યસ્થો હ્યેવં સઞ્ચિન્ત્ય વાનરઃ ॥

પ્રાજૃમ્ભત મહાકાયો હનૂમાન્નામ વાનરઃ ।
કદલીષણ્ડમધ્યસ્થો નિદ્રાવશગતસ્તદા ॥

તેન શબ્દેન મહતા વ્યબુધ્યત મહાકપિઃ । જૃમ્ભમાણઃ સુવિપુલં શક્રધ્વજમિવોચ્છ્રિતમ્ ।
આસ્ફોટયચ્ચલાઙ્ગૂલમિન્દ્રાશનિસમસ્વનમ્ ॥

તસ્ય લાઙ્ગૂલનિનદં પર્વતઃ સુગુહામુખૈઃ ।
ઉદ્ગારમિવ ગૌર્નર્દન્નુત્સસર્જ સમન્તતઃ ॥

લાઙ્ગૂલાસ્ફોટશબ્દાચ્ચ ચલિતઃ સ મહાગિરિઃ ।
વિઘૂર્ણમાનશિખરઃ સમન્તાત્પર્યશીર્યત ॥

સ લાઙ્ગૂલરવસ્તસ્ય મત્તવારણનિસ્વનમ્ ।
અન્તર્ધાયવિચિત્રેષુ ચચાર ગિરિસાનુષુ ॥

સ ભીમસેનસ્તચ્છ્રુત્વા સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।
શબ્દપ્રભવમન્વિચ્છંશ્ચચાર કદલીવનમ્ ॥

કદલીવનમધ્યસ્થમથ પીને શિલાતલે ।
દદર્શ સુમહાબાહુર્વાનરાધિપતિં તદા ॥

વિદ્યુત્સમ્પાતદુષ્પ્રેક્ષં વિદ્યુત્સમ્પાતપિઙ્ગલમ્ ।
વિદ્યુત્સમ્પાતનિનદં વિદ્યુત્સમ્પાતચઞ્ચલમ્ ॥

બાહુસ્વસ્તિકવિન્યસ્તપીનવૃત્તશિરોધરમ્ ।
સ્કન્ધભૂયિષ્ઠકાયત્વાત્તનુમધ્યકટીતટમ્ ॥

કિઞ્ચિચ્ચાભુગ્નશીર્ષેણ દીર્ઘરોમાઞ્ચિતેન ચ ।
લાઙ્ગૂલેનોર્ધ્વગતિના ધ્વજેનેવ વિરાજિતમ્ ॥

હ્રસ્વૌષ્ઠં તામ્રજિહ્વાસ્યં રક્તકર્ણં ચલદ્ધુવમ્ ।
અપશ્યદ્વદનં તસ્ય રશ્મિવન્તમિવોડુપમ્ ॥

વદનાભ્યન્તરગતૈઃ શુક્લૈર્દન્તૈરલન્કૃતમ્ ।
કેસરોત્કરસમ્મિશ્રમશોકાનામિવોત્કરમ્ ॥

હિરણ્મયીનાં મધ્યસ્થં કદલીનાં મહાદ્યુતિમ્ । દીપ્યમાનેન વપુષા સ્વર્ચિષ્મન્તમિવાનલમ્ ।
નિરીક્ષન્તમપત્રસ્તં લોચનૈર્મધુપિઙ્ગલૈઃ ॥

તં વાનરવરં ધીમાનતિકાયં મહાબલમ્ ।
સ્વર્ગપન્થાનમાવૃત્ય હિમવન્તમિવ સ્તિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચૈનં મહાબાહુરેકં તસ્મિન્મહાવને ।
અથોપસૃત્યતરસા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

સિંહનાદં ચકારોગ્રં વજ્રાશનિસમં બલી ।
તેન શબ્દેન ભીમસ્ય વિત્રેસુર્મૃગપક્ષિણઃ ॥

હનૂમાંશ્ચ મહાસત્વ ઈષદુન્મીલ્ય લોચને ।
દૃષ્ટ્વા તમથ સાવજ્ઞં લોચનૈર્મધુપિઙ્ગલૈઃ ॥

તતઃ પવનજઃ શ્રીમાનન્તિકસ્થં મહૌજસમ્ ।
સ્મિતેન ચૈનમાસાદ્યહનૂમાનિદમબ્રવીત્ ॥

કિમર્થં સરુજસ્તેઽહં સુખસુપ્તઃ પ્રબોધિતઃ ।
નનુ નામ ત્વયા કાર્યા દયા ભૂતેષુ જાનતા ॥

વયં ધર્મં ન જાનીમસ્તિર્યગ્યોનિમુપાશ્રિતાઃ ।
નરાસ્તુ બુદ્ધિસમ્પન્ના દયાં કુર્વન્તિ જન્તુષુ ॥

ક્રૂરેષુ કર્મસુ કથં દેહવાક્ચિત્તદૂષિષુ ।
ધર્મઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્દિમન્તો ભવદ્વિધાઃ ॥

ન ત્વં ધર્મં વિજાનાસિ વૃદ્ધા નોપાસિતાસ્ત્વયા ।
અલ્પબુદ્ધિતયા બાલ્યાદુત્સાદયસિ યન્મૃગાન્ ॥

બ્રૂહિ કસ્ત્વં કિમર્થં વા કિમિદં વનમાગતઃ ।
વર્જિતં માનુષૈર્ભાવૈસ્તથૈવ પુરુષૈરપિ ॥

ક્વ ચ ત્વયાઽદ્યગન્તવ્યં પ્રબ્રૂહિ પુરુષર્ષભ ।
અતઃ પરમગમ્યોઽયં પર્વતઃ સુદુરારુહઃ ॥

વિના સિદ્ધગતિં વીર ગતિરત્ર ન વિદ્યતે ।
[દેવલોકસ્ય માર્ગોઽયમગમ્યો માનુષૈઃ સદા] ॥

કારુણ્યાત્ત્વામહં વીર વારયામિ નિબોધ મે ।
નાતઃ પરં ત્વયા શક્યં ગન્તુમાશ્વસિહિ પ્રભો ॥

સ્વાગતં સર્વથૈવેહ તવાદ્ય મનુજર્ષભ ।
ઇમાન્યમૃતકલ્પાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

ભક્ષયિત્વા નિવર્તસ્વ મા વૃથા પ્રાપ્સ્યસે વધમ્ । ગ્રાહ્યં યદિ વચો મહ્યં હિતં મનુજપુઙ્ગવ ॥