મહાભારત · અધ્યાય 3.133

ધર્માત્માનં ત્વાહુરેકં સર્વે રાજન્મહીક્ષિતઃ ।
સ વૈ ધર્મવિરુદ્ધં ત્વં કસ્માત્કર્મ ચિકીર્ષસિ ॥

વિહિતં ભક્ષણં રાજન્પીડ્યમાનસ્ય મે ક્ષુધા ।
માહિંસીર્ધર્મલોભેન ધર્મમુત્સૃજ્ય મા નશઃ ॥
રાજોવાચ ।

સન્ત્રસ્તરૂપસ્ત્રાણાર્થી ત્વત્તો ભીતો મહાદ્વિજ ।
મત્સકાશમનુપ્રપ્તઃ પ્રાણગૃધ્નુરયં દ્વિજઃ ॥

એવમભ્યાગતસ્યેહ કપોતસ્યાભયાર્થિનઃ ।
અપ્રદાને પરો ધર્મઃ કિં ત્વં શ્યેનેહ પશ્યસિ ॥

પ્રસ્પન્દમાનઃ સમ્ભ્રાન્તઃ કપોતઃ શ્યેન લક્ષ્યતે ।
મત્સકાશં જીવિતાર્થી તસ્ય ત્યાગો વિગર્હિતઃ ॥

[યો હિ કશ્ચિદ્દ્વિજાન્હન્યાદ્ગાં વા લોકસ્ય માતરમ્ । શરણાગતં ચ ત્યજતે તુલ્યં તેષાં હિ પાતકમ્]
શ્યેન ઉવાચ ।

આહારત્સર્વભૂતાનિ સમ્ભવન્તિ મહીપતે ।
આહારેણ વિવર્ધન્તે તેન જીવન્તિ જન્તવઃ ॥

શક્યતે દુસ્ત્યજેઽપ્યર્થે ચિરરાત્રાય જીવિતુમ્ ।
ન તુ ભોજનમુત્સૃજ્ય શક્યં વર્તયિતું ચિરમ્ ॥

ભક્ષ્યાદ્વિલોપિતસ્યાદ્ય મમ પ્રાણા વિશામ્પતે ।
વિસૃજ્યકાયમેષ્યન્તિ પન્થાનમપુનર્ભવમ્ ॥

પ્રમૃતે મયિ ધર્માત્મન્પુત્રદારાદિ નઙ્ક્ષ્યતિ ।
રક્ષમાણઃ કપોતં ત્વં બહૂન્પ્રાણાન્ન રક્ષસિ ॥

બહૂન્યો બાધતે ધર્મો ન સ ધર્મઃ કુવર્ત્મ તત્ ।
અવિરોધી તુ યો ધર્મઃ સ ધર્મઃ સત્યવિક્રમ ॥

વિરોધિષુ મહીપાલ નિશ્ચિત્ય ગુરુલાઘવમ્ ।
ન બાધા વિદ્યતે યત્ર તં ધર્મં સમુપાચરેત્ ॥

ગુરુલાઘવમાજ્ઞાય ધર્માધર્મવિનિશ્ચયે ।
યતો ભૂયાંસ્તતો રાજન્કુરુ ધર્મવિનિશ્ચયમ્ ॥
રાજોવાચ ।

બહુકલ્યાણસંયુક્તં ભાષસે વિહગોત્તમ ।
સુપર્ણઃ પક્ષિરાટ્ કિં ત્વં ધર્મં જ્ઞાત્વાઽભિભાષસે ॥

તથાહિ ધર્મસંયુક્તં બહુચિત્રં ચ ભાષસે । ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદિતિ ત્વાં લક્ષયામ્યહમ્ ।
શરણૈષિપરિત્યાગં કથં સાધ્વિતિ મન્યસે ॥

આહારાર્થં સમારમ્ભસ્તવ ચાયં વિહન્ગમ ।
શક્યશ્ચાપ્યન્યથા કર્તુમાહારોઽપ્યધિકસ્ત્વયા ॥

ગોવૃષો વા વરાહો વા મૃગો વા મહિષોપિ વા ।
ત્વદર્થમદ્ય ક્રિયતાં યચ્ચાન્યદિહ કાઙ્ક્ષસિ ॥
શ્યેન ઉવાચ ।

ન વરાહં ન ચોક્ષાણં ન મૃગાન્વિવિધાંસ્તથા ।
ભક્ષયામિ મહારાજ કિં મમાન્યેન કેચચિત્ ॥

યસ્તુ મે દૈવવિહિતો ભક્ષઃ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવ ।
તમુત્સૃજ મહીપાલ કપોતમિમમેવ મે ॥

શ્યેનાઃ કપોતાન્સ્વાદન્તિ શ્રુતિરેષા સનાતની ।
મા રાજન્સારમજ્ઞાત્વા કદલીસ્કન્ધમાસજ ॥
રાજોવાચ ।

રાષ્ટ્રં શિવીનામૃદ્ધં વૈ શાધિ પક્ષિભિરર્ચિતઃ ।
કૃત્સ્નમેતન્મયા દત્તં રાજવદ્વિહગોત્તમ ॥

યં વા કામયસે કામં શ્યેન સર્વં દદાનિ તે ।
વિનેમં પક્ષિણં શ્યન શરણાર્થિનમાગતમ્ ॥

યેનેમં સ્થાપયેથાસ્ત્વં કર્મણા પક્ષિસત્તમ ।
તદાચક્ષ્વ કરિષ્યામિ ન હિ દાસ્યે કપોતકમ્ ॥
શ્યેન ઉવાચ ।

ઉશીનર કપોતે તે યદિ સ્નેહો નરાધિપ ।
આત્મનો માંસમુત્કૃત્ય કપોતતુલયા ધૃતમ્ ॥

યદા સમં કપોતેન તવ માંસં નૃપોત્તમ ।
ત્વયા પ્રદેયં તન્મહ્યં સા મે તુષ્ટિર્ભવિષ્યતિ ॥
રાજોવાચ ।

અનુગ્રહમિમં મન્યે શ્યેન યન્માભિયાચસે ।
તસ્માત્તેઽદ્ય પ્રદાસ્યામિ સ્વમાંસં તુલયા ધૃતમ્ ॥
લેમશ ઉવાચ ।

અથોત્કૃત્ય સ્વમાંસં તુ રાજા પરમધર્મવિત્ ।
તુલયામાસ કૌન્તેય કપોતેન સમં વિભો ॥

ધ્રિયમાણઃ કપોતસ્તુ માંસેનાત્યતિરિચ્યતે ।
પુનશ્ચોત્કૃત્યમાંસાનિ રાજા પ્રાદાદુશીનરઃ ॥

ન વિદ્યતે યદા માંસં કપોતેન સમં ધૃતમ્ ।
તત ઉત્કૃત્તમાંસોઽસાવારુરોહ સ્વયં તુલામ્ ॥
શ્યેન ઉવાચ ।

ઇન્દ્રોઽહમસ્મિ ધર્મજ્ઞ કપોતો હવ્યવાડયમ્ ।
જિજ્ઞાસમાનૌ ધર્મ ત્વાં યજ્ઞવાટમુપાગતૌ ॥

યત્તે માંસાનિ ગાત્રેભ્ય ઉક્તૃત્તાનિ વિશામ્પતે ।
એષા તે શાશ્વતી કીર્તિર્લોકાનભિભવિષ્યતિ ॥

યાવલ્લોકે મનુષ્યાસ્ત્વાં કથયિષ્યન્તિ પાર્થિવ ।
તાવત્કીર્તિશ્ચ લોકાશ્ચ સ્થાસ્યન્તિ તવ શાશ્વતાઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભૂમિપતયે તસ્મૈ દત્ત્વા યથેપ્સિતમ્ ।
પ્રશસ્ય જગ્મતૂ રાજન્નિન્દ્રાગ્રી તુષ્ટમાનસૌ ॥

ઉશીનરોઽપિધર્માત્મા ધર્મેણાવૃત્યરોદસી ।
વિભ્રાજમાનો વપુષાઽપ્યારુરોહ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

તદેતત્સદનં રાજન્રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
પશ્યસ્વૈતન્મયા સાર્ધં પુણ્યં પાપપ્રમોચનમ્ ॥

તત્ર વૈ સતતં દેવા મુનયશ્ચ સનાતનાઃ । દૃશ્યન્તે બ્રાહ્મણૈ રાજન્પુણ્યવદ્ભિર્મહાત્મભિઃ ॥