મહાભારત · અધ્યાય 3.127

માન્ધાતા રાજશાર્દૂલસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
કથં જાતો મહાબ્રહ્મન્યૌવનાશ્વો નૃપોત્તમઃ ॥

કથં ચૈનાં પરાં ખ્યાતિં પ્રાપ્તવાનમિતદ્યુતિઃ ।
યસ્ય લોકાસ્ત્રયો વશ્યા વિષ્ણોરિવ મહાત્મનઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ચરિતં તસ્ય ધીમતઃ ।
સત્યકીર્તેર્હિ માન્ધાતુઃ કથ્યમાનં ત્વયાઽનઘ ॥

યથા માન્ધાતૃશબ્દશ્ચ તસ્ય શક્રસમદ્યુતે ।
જન્મ ચાપ્રતિવીર્યસ્ કુશલો હ્યસિ ભાષિતુમ્ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
યથા માન્ધાતૃશબ્દો વૈ લોકેષુ પરિગીયતે ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો યુવનાશ્વો મહીપતિઃ ।
સોઽયજત્પૃથિવીપાલઃ ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ॥

અશ્વમેધસહસ્રં ચ પ્રાપ્ય ધર્મભૃતાંવરઃ ।
અન્યૈશ્ચ ક્રતુભિર્મુખ્યૈરયજત્સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

અનપત્યસ્તુ રાજર્ષિઃ સ મહાત્મા મહાવ્રતઃ । મન્ત્રિષ્વાધાય તદ્રાજ્યં વનિત્યો બભૂવ હ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના સંયોજ્યાત્માનમાત્મવાન્ ॥

સ કદાચિન્નૃપો રાજન્નુપવાસેન દુઃખિતઃ ।
પિપાસાશુષ્કહૃદયઃ પ્રવિવેશાશ્રમં ભૃગોઃ ॥

તામેવ રાત્રિં રાજેન્દ્ર મહાત્મા ભૃગુનન્દનઃ ।
ઇષ્ટિં ચકાર સૌદ્યુમ્નેર્મહર્ષિઃ પુત્રકારણાત્ ॥

સમ્ભૃતો મન્ત્રપૂતેન વારિણા કલશો મહાન્ ।
તત્રાતિષ્ઠત રાજેન્દ્ર પૂર્વમેવ સમાહિતઃ ॥

યત્પ્રાશ્ય પ્રસવેત્તસ્ય પત્ની શક્રસમં સુતમ્ । તદ્વારિ વિહિતં રાજન્યસ્મિન્નાસીત્સુસંસ્કૃતમ્ ।
તં ન્યસ્ય વેદ્યાં કલશં સુષુપુસ્તે મહર્ષયઃ ॥

રાત્રિજાગરણાચ્છ્રાન્તાન્સૌદ્યુમ્નિઃ સમતીત્ય તાન્ । શુષ્કકણ્ઠઃ પિપાસાર્તઃ પાનીયાર્થી ભૃશં નૃપઃ ।
તં પ્રવિશ્યાશ્રમં શાન્તઃ પાનીયં સોઽભ્યયાચત ॥

તસ્ય શ્રાન્તસ્ય શુષ્કેણ કણ્ઠેન ક્રોશતસ્તદા ।
નાશ્રૌષીત્કશ્ચન તદા શકુનેરિવ વાશતઃ ॥

તતસ્તં કલશં દૃષ્ટ્વા જલપૂર્ણં સ પાર્થિવઃ ।
અભ્યદ્રવત વેગેન પીત્વા ચામ્ભો વ્યવાસૃજત્ ॥

સ પીત્વા શીતલં તોયં પિપાસાર્તો મહીપતિઃ ।
નિર્વાણમગમદ્ધીમાન્સુસુખી ચાભવત્તદા ॥

તતસ્તે પ્રત્યબુધ્યન્ત મુનયઃ સતપોધનાઃ ।
નિસ્તોયં તં ચ કલશં દદૃશુઃ સર્વ એવ તે ॥

કસ્ય કર્મેદમિતિ તે પર્યપૃચ્છન્સમાગતાઃ ।
યુવનાશ્વો મમેત્યેવં સત્યં સમભિપદ્યત ॥

ન યુક્તમિતિ તં પ્રાહ ભગવાન્ભાર્ગવસ્તદા ।
સુતાર્થં સ્થાપિતા હ્યાપસ્તપસા ચૈવ સમ્ભૃતાઃ ॥

મયા હ્યત્રાહિતં બ્રહ્મ તપ આસ્થાય દારુણમ્ ।
પુત્રાર્થં તવ રાજર્ષે મહાબલપરાક્રમ ॥

મહાબલો મહાવીર્યસ્તપોબલસમન્વિતઃ ।
યઃ શક્રમપિ વીર્યેણ ગમયેદ્યમસાદનમ્ ॥

અનેન વિધિના રાજન્મયૈતદુપપાદિતમ્ ।
અબ્ભક્ષણં ત્વયા રાજન્ન યુક્તં કૃતમદ્ય વૈ ॥

ન ત્વદ્ય શક્યમસ્માભિરેતત્કર્તુમતોઽનય્થા ।
નૂનં દૈવકૃતં હ્યેતદ્યદેવં કૃતવાનસિ ॥

પિપાસિતેન યાઃ પીતા વિધિમન્ત્રપુરસ્કૃતાઃ ।
આપસ્ત્વયા મહારાજ મત્તપોવીર્યસમ્ભૃતાઃ ॥

તાભ્યસ્ત્વમાત્મના પુત્રમીદૃશં જનયિષ્યસિ ।
વિધાસ્યામો વયં તત્ર તવેષ્ટિં પરમાદ્ભુતામ્ ॥

યથા શક્રસમં પુત્રં જનયિષ્યસિ વીર્યવાન્ ।
ન ચ પ્રાણૈર્મહારાજ વિયોગસ્તે ભવિષ્યતિ ॥

મા ખિદસ્ત્વં હિ રાજેનદ્ર દૈવં હિ બલવત્તરમ્ ।
ગર્ભધારણજં વાઽપિ ન ખેદં સમવાપ્સ્યસિ ॥

તતો વર્ષશતે પૂર્ણે તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
વામં પાર્શ્વં વિનિર્ભિદ્ય સુતઃ સૂર્ય ઇવ સ્થિતઃ ॥

નિશ્ચક્રામ મહાતેજા ન ચ તં મૃત્યુરાવિશત્ ।
યુવનાશ્વં નરપતિં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તતઃ શક્રો મહાતેજાસ્તં દિદૃક્ષુરુપાગમત્ ।
તતો દેવા મહેન્દ્રં તમપૃચ્છન્ધાસ્યતીતિ કિમ્ ॥

પ્રદેશિનીં તતોઽસ્યાસ્યે શક્રઃ સમભિસન્દધે । મામયં ધાસ્યતીત્યેવં ભાષિતે ચૈવ વજ્રિણા ।
માન્ધાતેતિ ચ નામાસ્ય ચક્રુઃ સેન્દ્રા દિવૌકસઃ ॥

પ્રદેશિનીં શક્રદત્તામાખાદ્ય સ શિશુસ્તદા ।
અવર્ધત મહાતેજાઃ કિષ્કૂન્રાજંસ્ત્ર્યોદશ ॥

વેદાસ્તં સધનુર્વેદા દિવ્યાન્સ્ત્રાણિ ચેશ્વરમ્ ।
ઉપતસ્થુર્મહારાજં ધ્યાતમાત્રાણિ સર્વશઃ ॥

ધનુરાજગવં નામ શરાઃ શૃઙ્ગોદ્ભવાશ્ચ યે ।
અભેદ્યં કવચં ચૈવ સદ્યસ્તમુપશિશ્રિયુઃ ॥

સોઽભિષિક્તો ભગવતા સ્વયં શક્રેણ ભારત ।
ધર્મેણ વ્યજયલ્લોકાંસ્ત્રીન્વિષ્ણુરિવ વિક્રમૈઃ ॥

તસ્યાપ્રતિહતં ચક્રં પ્રાવર્તત મહાત્મનઃ ।
રત્નાનિ ચૈવ રાજર્ષિં સ્વયમેવોપતસ્થિરે ॥

તસ્યેયં વસુસમ્પૂર્ણા વસુધા વસુધાધિપ ।
તેનેષ્ટં વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્બહુભિઃ સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

ચિતચૈત્યો મહાતેજા ધર્માન્પ્રાપ્ય ચ પુષ્કલાન્ ।
શક્રસ્યાર્ધાસનં રાજઁલ્લબ્ધવાનમિતદ્યુતિઃ ॥

એકાહ્ના પૃથિવી તેન ધર્મનિત્યેન ધીમતા ।
વિજિતા શાસનાદેવ સરત્નાકરપત્તના ॥

તસ્ય ચૈત્યૈર્મહારાજ ક્રતૂનાં દક્ષિણાવતામ્ ।
ચતુરન્તા મહી વ્યાપ્તા નાસીત્કિઞ્ચિદનાવૃતમ્ ॥

તેન પદ્મસહસ્રાણિ ગવાં દશ મહાત્મના ।
બ્રાહ્મણેભ્યો મહારાજ દત્તાનીતિ પ્રચક્ષતે ॥

તેન દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં મહાત્મના ।
વૃષ્ટં સસ્યવિવૃદ્ધ્યર્થં મિષતો વજ્રપાણિનઃ ॥

તેન સોમકુલોત્પન્નો ગાન્ધારાધિપતિર્મહાન્ ।
શર્જન્નિવ મહામેઘઃ પ્રમથ્ય નિહતઃ શરૈઃ ॥

પ્રજાશ્ચતુર્વિધાસ્તેન ત્રાતા રાજન્કૃતાત્મના ।
તેનાત્મતપસા લોકાસ્તાપિતાશ્ચાતિતેજસા ॥

તસ્યૈતદ્દેવયજનં સ્થાનમાદિત્યવર્ચસઃ ।
યસ્ય પુણ્યતમે દેશે કુરુક્ષેત્રેસ્ય મધ્યતઃ ॥

તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર માન્ધાતેવ મહીપતિઃ ।
ધર્મં કૃત્વા મહીં રક્ષ સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યસિ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં માન્ધાતુશ્ચરિતં મહત્ ।
જન્મ ચાગ્ર્યં મહીપાલ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સ કૌન્તેયો લોમશેન મહર્ષિણા । પપ્રચ્છાનન્તરં ભૂયઃ સોમકં પ્રતિ ભારત ॥