મહાભારત · અધ્યાય 3.11

કિર્મીરસ્ય વધં ક્ષત્તઃ શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યતામ્ ।
રક્ષસા ભીમસેનસ્ય કથમાસીત્સમાગમઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

શૃણુ ભીમસ્ય કર્મેદમતિમાનષકર્મણઃ ।
શ્રુતપૂર્વં મયા તેષાં કથાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ ॥

ઇતઃ પ્રયાતા રાજેન્દ્ર પાણ્ડવા દ્યૂતનિર્જિતાઃ ।
જગ્મુસ્ત્રિભિરહોરાત્રૈઃ કામ્યકં નામ તદ્વનમ્ ॥

રાત્રૌ નિશીથે ત્વાભીલે ગતેઽર્ધસમયે નૃપ ।
પ્રચારે પુરુષાદાનાં રક્ષસાં ઘોરકર્મણામ્ ॥

તદ્વનં તાપસા નિત્યમશેષા વનચારિણઃ ।
દૂરાત્પરિહરન્તિ સ્મ પુરુષાદભયાત્કિલ ॥

તેષાં પ્રવિશતાં તત્ર માર્ગમાવૃત્ય ભારત ।
દીપ્તાક્ષં ભીષણં રક્ષઃ મોલ્મુકં પ્રત્યપદ્યત ॥

બાહૂ મહાન્તૌ કૃત્વા ચ તથાસ્યં ચ ભયાનકમ્ ।
સ્થિતમાવૃત્યપન્થાનં યેન યાન્તિ કુરૂદ્વહાઃ ॥

દષ્ટોષ્ઠદંષ્ટ્રં તામ્રાક્ષં પ્રદીપ્તોર્ધ્વશિરોરુહમ્ ।
સાર્કરશ્મિતડિચ્ચક્રં સબલાકમિવામ્બુદમ્ ॥

સૃજન્તં રાક્ષસીં માયાં મહાનાદનિનાદિતમ્ ।
મુઞ્ચન્તં વિપુલાન્નાદાન્સતોયમિવ તોયદમ્ ॥

તસ્ય નાદેન સન્ત્રસ્તાઃ પક્ષિણઃ સર્વતોદિશમ્ ।
વિમુક્તનાદાઃ સમ્પેતુઃ સ્થલજા જલજૈઃ સહ ॥

સમ્પ્રદ્રુતમૃગદ્વીપિમહિષર્ક્ષસમાકુલમ્ ।
તદ્વનં તસ્ય નાદેન સમ્પ્રસ્થિતમિવાભવત્ ॥

તસ્યોરુવાતાભિહતાસ્તામ્રપલ્લવબાહવઃ ।
વિદૂરજાતાશ્ચ લતાઃ સમાશ્લિષ્યન્તિ પાદપાન્ ॥

તસ્મિન્ક્ષણેઽથ પ્રવવૌ મારુતો ભૃશદારુણઃ ।
રજસા સંવૃતં તેન નષ્ટર્ક્ષમભવન્નભઃ ॥

પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણામવિજ્ઞાતો મહારિપુઃ ।
પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં તુ શોકાવેશ ઇવાતુલઃ ॥

સ દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાન્દૂરાત્કૃષ્ણાજિનસમાવૃતાન્ ।
આવૃણોત્તદ્વનદ્વારં મૈનાક ઇવ પર્વતઃ ॥

તં સમાસાદ્ય વિત્રસ્તા કૃષ્ણા કમલલોચના ।
અદૃષ્ટપૂર્વં સન્ત્રાસાન્ન્યમીલયત લોચને ॥

દુઃશાસનકરોત્સૃષ્ટવિપ્રકીર્ણશિરોરુહા ।
પઞ્ચપર્વતમધ્યસ્થા નદીવાકુલતાં ગતા ॥

વિમુહ્યમાનાં તાં તત્ર જગૃહુઃ પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ વિષયેષુ યથારતિમ્ ॥

અથ તાં રાક્ષસીં માયામુત્થિતાં ઘોરદર્શનામ્ ।
રક્ષોઘ્નૈર્વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્ધૌમ્યઃ સમ્યક્પ્રયોજિતૈઃ ॥

પશ્યતાં પાણ્ડુપુત્રાણાં નાશયામાસ વીર્યવાન્ ।
સ નષ્ટમાયોઽતિબલઃ ક્રોધવિસ્ફારિતેક્ષણઃ ॥

કામમૂર્તિધરઃ ક્રૂરઃ કાલકલ્પો વ્યદૃશ્યત ।
તમુવાચ તતો રાજા દીર્ઘપ્રજ્ઞો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

કો ભવાન્કસ્ય વા કિં તે ક્રિયતાં કાર્યમુચ્યતામ્ ।
પ્રત્યુવાચાથ તદ્રક્ષો ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

અહં વકસ્ય વૈ ભ્રાતા કિર્મીર ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
વનેઽસ્મિન્કામ્યકે શૂન્યે નિવસામિ ગતજ્વરઃ ॥

યુધિ નિર્જિત્ય પુરુષાનાહારં નિત્યમાચરન્ । કે યૂયમભિસમ્પ્રાપ્તા ભક્ષ્યભૂતા મમાન્તિકમ્ ।
યુધિ નિર્જિત્યવઃ સર્વાન્ભક્ષયિષ્યે ગતજ્વરઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

યુધિષ્ઠિરસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ ।
આચચક્ષે તતઃ સર્વં ગોત્રનામાદિ ભારત ॥

પાણ્ડવો ધર્મરાજોઽહં યદિ તે શ્રોત્રમાગતઃ ।
સહિતો ભ્રાતૃભિઃ સર્વૈર્ભીમસેનાર્જુનાદિભિઃ ॥

હૃતરાજ્યો વને વાસં વસ્તું કૃતમતિસ્તતઃ ।
વનમભ્યાગતો ઘોરમિદં તવ પરિગ્રહમ્ ॥

વિસ્મયં પરમં ગત્વા રાક્ષસો ઘોરદર્શનઃ । કિર્મીરસ્ત્વબ્રવીદેનં દિષ્ટ્યા દેવૈરિદં મમ ।
ઉપપાદિતમદ્યેહ ચિરકાલાન્મનોરથમ્ ॥

ભીમસેનવધાર્થં હિ નિત્યમભ્યુદ્યતાયુધઃ ।
ચરામિ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં નૈનં ચાસાદયામ્યહમ્ ॥

સોયમાસાદિતો દિષ્ટ્યા ભ્રાતૃહા કાઙ્ક્ષિતશ્ચિરમ્ ।
અનેન હિ મમ ભ્રાતા બકો વિનિહતઃ પ્રિયઃ ॥

વૈત્રકીયવને રાજન્બ્રાહ્મણચ્છદ્મરૂપિણા ।
વિદ્યાબલમુપાશ્રિત્ય ન હ્મસ્ત્યસ્યૌરસં બલમ્ ॥

હિડિમ્બશ્ચ સખા મહ્મં દયિતો વનગોચરઃ ।
હતો દુરાત્મનાઽનેન સ્વસા ચાસ્ય હૃતા પુરા ॥

સોયમભ્યાગતો મૂઢો મમેદં ગહનં વનમ્ ।
પ્રચારસમયેઽસ્માકમર્દ્ધરાત્રે સ્થિતે સમે ॥

અદ્યાસ્ય યાતયિષ્યામિ તદ્વૈરં ચિરસમ્ભૃતમ્ ।
તર્પયિષ્યામિ ચ બકં રુધિરેણાસ્ય ભૂરિણા ॥

અદ્યાહમનૃણો ભૂત્વા ભ્રાતુઃ સખ્યુસ્તથૈવ ચ ।
શાન્તિં લબ્ધાસ્મિ પરમાં હત્વા રાક્ષસકણ્ટકમ્ ॥

યદિ તેન પુરા મુક્તો ભીમસેનો બકેન વૈ ।
અદ્યૈનં ભક્ષયિષ્યામિ પશ્યતસ્તે યુધિષ્ઠિર ॥

એનં હિ વિપુલપ્રાણમદ્ય હત્વા વૃકોદરમ્ ।
સમ્ભક્ષ્ય જરયિષ્યામિ યથાઽગસ્ત્યો મહાસુરમ્ ॥

એવમુક્તસ્તુ ધર્માત્મા સત્યસન્ધો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નૈતદસ્તીતિ સક્રોધો ભર્ત્સયામાસ રાક્ષસમ્ ॥

તતો ભીમો મહાબાહુરારુજ્યતરસા દ્રુમમ્ ।
દશવ્યામમથોદ્વિદ્ધં નિષ્પત્રમકરોત્તદા ॥

ચકાર સજ્યં ગાણ્ડીવં વજ્રનિષ્પેષગૌરવમ્ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ તથૈવ વિજયોઽર્જુનઃ ॥

નિવાર્ય ભીમો જિષ્ણું તં તદ્રક્ષો મેઘનિઃસ્વનમ્ ।
અભિદ્રુત્યાબ્રવીદ્વાક્યં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ભારત ॥

ઇત્યુક્ત્વૈનમતિક્રુદ્ધઃ કક્ષ્યામુત્પીડ્ય પાણ્ડવઃ । નિષ્પિષ્ય પાણિના પાણિં સન્દષ્ટૌષ્ઠપુટો બલી ।
તમભ્યધાવદ્વેગેન ભીમો વૃક્ષાયુધસ્તદા ॥

યમદણ્ડપ્રતીકાશં તતસ્તં તસ્ય મૂર્ધનિ ।
પાતયામાસ વેગેન કુલિશં મઘવાનિવ ॥

અસમ્ભ્રાન્તં તુ તદ્રક્ષઃ સમરે પ્રત્યદૃશ્યત ।
ચિક્ષેપ ચોલ્મુકં દીપ્તમશનિં જ્વલિતામિવ ॥

તદુદસ્તમલાતં તુ ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
પદા સવ્યેન ચિક્ષેપ તદ્રક્ષઃ પુનરાવ્રજત્ ॥

કિર્મીરશ્ચાપિ સહસા વૃક્ષમુત્પાટ્ય પાણ્ડવમ્ ।
દણ્ડપાણિરિવ ક્રુદ્ધઃ સમરે પ્રત્યધાવત ॥

તદ્વૃક્ષયુદ્ધમભવન્મહીરુહવિનાશનમ્ ।
વાલિસુગ્રીવયોર્ભ્રાત્રોર્યથા સ્ત્રીકાઙ્ક્ષિણોઃ પુરા ॥

શીર્ષયોઃ પતિતા વૃક્ષા વિભિદુર્નૈકધા તયોઃ ।
યથૈવોત્પલપત્રાણિ મત્તયોર્દ્વિપયોસ્તથા ॥

મૂર્ધ્નિજર્ઝરભૂતાસ્તુ બહવસ્તત્ર પાદપાઃ ।
ચીરાણીવ વ્યુદસ્તાનિ રેજુસ્તત્ર મહાવને ॥

તદ્વૃક્ષયુદ્ધમભવન્મહૂર્તં ભરતર્ષભ ।
રાક્ષસાનાં ચ મુખ્યસ્ય નરાણામુત્તમસ્ય ચ ॥

તતઃ શિલાં સમુત્ક્ષિપ્ય ભીમસ્ય યુધિ તિષ્ઠતઃ ।
પ્રાહિણોદ્રાસઃ ક્રુદ્ધો ભીમસેનશ્ચચાલ હ ॥

તં શિલાતાડનજડં પર્યધાવત રાક્ષસઃ ।
બાહુવિક્ષિપ્તકિરણઃ સ્વર્ભાનુરિવ ભાસ્કરમ્ ॥

તાવન્યોન્યં સમાશ્લિશ્ય પ્રકર્ષન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
ઉભાવપિ ચકાશેતે પ્રવૃદ્ધૌ વૃષભાવિવ ॥

તયોરાસીત્સુતુમુલઃ સમ્પ્રહારઃ સુદારુણઃ ।
નખદંષ્ટ્રાયુધવતોર્વ્યાઘ્રયોરિવ દૃપ્તયોઃ ॥

દુર્યોધનનિકારાચ્ચ બાહુવીર્યાચ્ચ દર્પિતઃ ।
કૃષ્ણાનયનદૃષ્ટશ્ચ વ્યવર્ધત વૃકોદરઃ ॥

અભિહત્યાથ બાહુભ્યાં પ્રત્યગૃહ્ણાદમર્ષિતઃ ।
માતઙ્ગમિવ માતઙ્ગઃ પ્રભિનનકરટામુખમ્ ॥

સ ચાપ્યેનં તતો રક્ષઃ પ્રતિજગ્રાહ વીર્યબાન્ ।
તમાક્ષિપદ્ભીમસેનો બલેન બલિનાં વરઃ ॥

તયોર્ભુજવિનિષ્પેષાદુભયોર્બલિનોસ્તદા ।
શબ્દઃ સમભવદ્ઘોરો વેણુસ્ફોટસમો યુધિ ॥

અથૈનમાક્ષિપ્ય બલાદ્ગૃદ્ય મધ્યે વૃકોદરઃ ।
ધૂનયામાસ વેગેન વાયુશ્ચણ્ડ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

સ ભીમેન પરામૃષ્ટો દુર્બલો બલિનાં રણે ।
વ્યસ્પન્દત યથાપ્રાણં વિચકર્ષ ચ પાણ્ડવમ્ ॥

તત એનં પરિશ્રાન્તમુપલક્ષ્ય વૃકોદરઃ ।
યોક્રયામાસ બાહુભ્યાં પશું રશનયા યથા ॥

વિનદન્તં મહાનાદં ભિન્નભિરીસ્વનં બલી ।
ભ્રામયામાસ સુચિરં વિસ્ફુરન્તમચેતસમ્ ॥

તં વિષીદન્તમાજ્ઞાય રાક્ષસં પાણ્ડુનન્દનઃ । પ્રગૃહ્ય તરસા દોર્ભ્યાં પશુમારમમારયત્ ।

આક્રમ્ય ચ કટીદેશે જાનુના રાક્ષસાધમમ્ ।
પીડયામાસ પાણિભ્યાં તસ્ય કણ્ઠંવૃકોદરઃ ॥

અથ જર્જરસર્વાઙ્ગં વ્યાવૃત્તનયનોલ્બણમ્ ।
ભૂતલે ભ્રામયામાસ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ॥

હિડિમ્બબકયોઃ પાપ ન ત્વમશ્રુપ્રમાર્જનમ્ ।
કરિષ્યસિ ગતશ્ચાપિ યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા પુરુષપ્રવીર- સ્તં રાક્ષસં ક્રોધપરીતચેતાઃ ।
વિસ્રસ્તવસ્ત્રાભરણં સ્ફુરન્ત- મુદ્ધાન્તચિત્તં વ્યસુમુત્સસર્જ ॥

તસ્મિન્હતે તોયદતુલ્યરૂપે કૃષ્ણાં પુરસ્કૃત્ય નરેન્દ્રપુત્રાઃ ।
ભીમં પ્રશસ્યાથ ગુણૈરનેકૈ- ર્હૃષ્ટાસ્તતો દ્વૈતવનાય જગ્મુઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

એવં વિનિહતઃ સઙ્ખ્યે કિર્મોરો મનુજાધિપ ।
ભીમેન વચનાત્તસ્ ધર્મરાજસ્ય કૌરવ ॥

તતો નિષ્કષ્ટકં કૃત્વા વનં તદયરાજિતઃ ।
દ્રૌપદ્યા સહ ધર્મજ્ઞો વસતિં તામુવાસ હ ॥

સમાશ્વાસ્ય ચ તે સર્વે દ્રૌપદીં ભરતર્ષભાઃ ।
પ્રહૃષ્ટમનસઃ પ્રીત્યા પ્રસશંસુર્વૃકોદરમ્ ॥

ભીમબાહુબલોત્પિષ્ટે વિનષ્ટે રાક્ષસે તતઃ ।
વિવિશુસ્તે વનં વીરાઃ ક્ષેમં નિહતકણ્ટકમ્ ॥

સ મયા ગચ્છતા માર્ગે વિનિકીર્ણો ભયાવહઃ ।
વને મહતિ દુષ્ટાત્મા દૃષ્ટો ભીમબલાદ્ધતઃ ॥

તત્રાશ્રૌષમહં ચૈતત્કર્મ ભીમસ્ ભારત ।
બ્રાહ્મણાનાં કથયતાં યે તત્રાસન્સમાગતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં વિનિહતં સઙ્ખ્યે કિર્મીરં રક્ષસાં વરમ્ ।
શ્રુત્વા ધ્યાનપરો રાજા નિશશ્વાસાર્તવત્તદા ॥