મહાભારત · અધ્યાય 2.92

તથા તુ દૃષ્ટ્વા બહુ તત્ર દેવીં રોરૂયમાણાં કુરરીમિવાર્તામ્ ।
નોચુર્વચઃ સાધ્વથવાઽપ્યસાધુ મહીક્ષિતો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભીતાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તથા પાર્થિવપુત્રપૌત્રાં- સ્તૂષ્ણીમ્ભૂતાન્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ ।
સ્મયન્નિવેદં વચનં બભાષે પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતાં તદાનીમ્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

તિષ્ઠત્વયં પ્રશ્ન ઉદારસત્વે ભીમેઽર્જુને સહદેવે તથૈવ ।
પત્યૌ ચ તે નકુલે યાજ્ઞસેનિ વદન્ત્વેતે વચનં ત્વત્પ્રસૂતમ્ ॥

અનીશ્વરં વિબ્રુવન્ત્વાર્યમધ્યે યુધિષ્ઠિરં તવ પાઞ્ચાલિ હેતોઃ ।
કુર્વન્તુ સર્વે ચાનૃતં ધર્મરાજં પાઞ્ચાલિ ત્વં મોક્ષ્યસે દાસભાવાત્ ॥

ધર્મે સ્થિતો ધર્મસુતો મહાત્મા સ્વયં ચેદં કથયત્વિન્દ્રકલ્પઃ ।
ઈશો વા તે હ્યનીશોઽથવૈષ વાક્યાદસ્ય ક્ષિપ્રમેકં ભજસ્વ ॥

સર્વે હીમે કૌરવેયાઃ સભાયાં દુઃખાન્તરે વર્તમાનાસ્તવૈવ ।
ન વિબ્રુવન્ત્યાર્યસત્વા યથાવ- ત્પતીંશ્ચ તે સમવેક્ષ્યાલ્પભાગ્યાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતઃ સભ્યાઃ કુરુરાજસ્ય તસ્ય વાક્યં સર્વે પ્રશશંસુસ્તથોચ્ચૈઃ ।
ચેલાવેધાંશ્ચાપિ ચક્રુર્નદન્તો હાહેત્યાસીદપિ ચૈવાર્તનાદઃ ॥

શ્રુત્વા તું તદ્વાક્યમનોહરં ત- દ્ધર્ષશ્ચાસીત્કૌરવાણાં સભાયામ્ ।
સર્વે ચાસન્પાર્થિવાઃ પ્રીતિમન્તઃ કુરુશ્રેષ્ઠં ધાર્મિકં પૂજયન્તઃ ॥

યુધિષ્ઠિરં ચ તે સર્વે સમુદૈક્ષન્ત પાર્થિવાઃ ।
કિં નુ વક્ષ્યતિ ધર્મજ્ઞ ઇતિ સાચીકૃતાનનાઃ ॥

કિં નુ વક્ષ્યતિ બીભત્સુરજિતો યુધિ પાણ્ડવઃ ।
ભીમસેનો યમૌ ચોભૌ ભૃશં કૌતૂહલાન્વિતાઃ ॥

તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે ભીમસેનોઽબ્રવીદિદમ્ ।
પ્રગૃહ્ય રુચિરં દિવ્યં ભુજં ચન્દનચર્ચિતમ્ ॥

યદ્યેષ ગુરુરસ્માકં ધર્મરાજો મહામનાઃ ।
ન પ્રભુઃ સ્યાત્કુલસ્યાસ્ય ન વયં મર્ષયેમહિ ॥

ઈશો નઃ પુણ્યતપસાં પ્રાણાનામપિ ચેશ્વરઃ ।
મન્યતે જિતમાત્માનં યદ્યેષ વિજિતા વયમ્ ॥

ન હિ મુચ્યેત મે જીવન્પદા ભૂમિમુપસ્પૃશન્ ।
મર્ત્યધર્મા પરામૃશ્ય પાઞ્ચાલ્યા મૂર્ધજાનિમાન્ ॥

પશ્યધ્વં હ્યાયતૌ વૃત્તૌ ભુજૌ મે પરિઘાવિવ ।
નૈતયોરન્તરં પ્રાપ્ય મુચ્યેતાપિ શતક્રતુઃ ॥

ધર્મપાશસિતસ્ત્વેવમધિગચ્છામિ સઙ્કટમ્ ।
ગૌરવેણ નિરુદ્ધશ્ચ નિગ્રહાદર્જુનસ્ય ચ ॥

ધર્મરાજનિસૃષ્ટસ્તુ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ।
ધાર્તરાષ્ટારાનિમાન્પાપાન્નિષ્પષેયં તલાસિભિઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તમુવાચ તદા ભીષ્મો દ્રોણો વિદુર એવ ચ ।
ક્ષમ્યતામિદમિત્યેવં સર્વં સમ્ભાવ્યતે ત્વયિ ॥
કર્ણ ઉવાચ ॥

ત્રયઃ કિલેમે હ્યધના ભવન્તિ । દાસઃ પુત્રશ્ચાસ્વતન્ત્રા ચ નારી ।
દાસસ્ય પત્ની ત્વધનસ્ય ભદ્રે હીનશ્વરા દાસધનં ચ સર્વમ્ ॥

પ્રવિશ્ય રાજ્ઞઃ પરિવારં ભજસ્વ તત્તે કાર્યં શિષ્ટમાદિશ્યતેઽત્ર ।
ઈશાસ્તુ સર્વે તવ રાજપુત્રિ ભવન્તિ વૈ ધાર્તરાષ્ટ્રા ન પાર્થાઃ ॥

અન્યં વૃણીષ્વ પતિમાશુ ભામિનિ યસ્માદ્દાસ્યં ન લભસિ દેવનેન ।
અવાચ્યા વૈ પતિષુ કામવૃત્તિ- ર્નિત્યં દાસ્યે વિદિતં તત્તવાસ્તુ ॥

પરાજિતો નકુલો ભીમસેનો યુધિષ્ઠરઃ સહદેવાર્જુનૌ ચ ।
દાસીભૂતા ત્વં હિ વૈ યાજ્ઞસેનિ પરાજિતાસ્તે પતયો નૈવ સન્તિ ॥

પ્રયોજનં જન્મનિ કિં ન મન્યતે પરાક્રમં પૌરુષં ચૈવ પાર્થટઃ ।
પાઞ્ચાલ્યસ્ય દ્રુપદસ્યાત્મજામિમાં સભામધ્યે યો વ્યદેવીદ્્ગ્લહેષુ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તદ્વૈ શ્રુત્વા ભીમસેનોઽત્યમર્ષી ભૃશં નિશશ્વાસ તદાઽર્તરૂપઃ ।
રાજાનુગો ધર્મપાશાનુબદ્ધો દહન્નિવૈનં ક્રોધસંરક્તદૃષ્ટિઃ ॥
ભીમ ઉવાચ ॥

નાહં કુપ્યે સૂતપુત્રસ્ય રાજ- ન્નેષ સત્યં દાસધર્મઃ પ્રદિષ્ટઃ ।
કિં વિદ્વિષો વૈ મામેવં વ્યાહરેયુ- ર્નાદેવીસ્ત્વં યદ્યનયા નરેન્દ્ર ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ભીમસેનવચઃ શ્રુત્વા રાજા દુર્યોધનસ્તદા ।
યુધિષ્ઠિરમુવાચેદં તૂષ્ણીમ્ભૂતમચેતનમ્ ॥

ભીમાર્જુનૌ યમૌ ચૈવ સ્થિતૌ તે નૃપ શાસને ।
પ્રશ્નં બ્રૂહિ ચ કૃષ્ણાં ત્વમજિતાં યદિ મન્યસે ॥

એવમુક્ત્વા તુ કૌન્યેયમપોહ્ય વસનં સ્વકમ્ ।
સ્મયન્નિવેક્ષ્ય પાઞ્ચાલીમૈશ્વર્યમદમોહિતઃ ॥

કદલીદણ્ડસદૃશં સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
ગજહસ્તપ્રતીકાશં વજ્રપ્રતિમગૌરવમ્ ॥

અભ્યુત્સ્મયિત્વા રાધેયં ભીમમાધર્ષયન્નિવ ।
દ્રૌપદ્યાઃ પ્રેક્ષમાણાયાઃ સવ્યમૂરુમદર્શયત્ ॥

ભીમસેનસ્તમાલોક્ય નેત્રે ઉત્ફાલ્ય લોહિતે ।
પ્રોવાચ રાજમધ્યે તં સભાં વિશ્રાવયન્નિવ ॥

પિતૃભિઃ સહ સાલોક્યં મા સ્મ ગચ્છેદ્વૃકોદરઃ ।
યદ્યેતમૂરું ગદયા ન ભિન્દ્યાં તે મહાહવે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ક્રુદ્ધસ્ય તસ્ય સર્વેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ પાવકાર્ચિષઃ ।
વૃક્ષસ્યેવ વિનિશ્વેરુઃ કોટરેભ્યઃ પ્રદહ્યતઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

પરં ભયં પશ્યત ભીમસેના- ત્તદ્બુધ્યધ્વં પાર્થિવાઃ પ્રાતિપેયાઃ ।
દૈવેરિતો નૂનમયં પુરસ્તા- ત્પરોઽનયો ભરતેષૂદપાદિ ॥

અતિદ્યૂતં કૃતમિદં ધાર્તરાષ્ટ્ર યસ્માત્સ્ત્રિયં વિવદધ્વં સભાયામ્ ।
યોગક્ષેમૌ નશ્યતો વઃ સમગ્રૌ પાપાન્મન્ત્રાન્કુરવો મન્ત્રયન્તિ ॥

ઇમં ધર્મં કુરવો જાનતાશુ ધ્વસ્તે ધર્મે પરિષત્સમ્પ્રદુષ્યેત્ ।
ઇમાં ચેત્પૂર્વં કિતવોઽગ્લહિષ્ય- દીશોઽભવિષ્યદપરાજિતાત્મા ॥

સ્વપ્ને યથૈતદ્વિજિતં ધનં સ્યા- દેવં મન્યે યસ્ય દીવ્યત્યનીશઃ ।
ગાન્ધારરાજસ્ય વચો નિશમ્ય ધર્માદસ્માત્કુરવો માઽપયાત ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

ભીમસ્ય વાક્યે તદ્વદેવાર્જુનસ્ય સ્થિતોઽહં વૈ યમયોશ્ચૈવમેવ ।
યુધિષ્ઠિરં તે પ્રવદન્ત્વનીશ- મથો દાસ્યાન્મોક્ષસે યાજ્ઞસેનિ ॥
અર્જુન ઉવાચ ॥

ઈશો રાજા પૂર્વમાસીદ્્ગ્લહે નઃ કુન્તીસુતો ધર્મરાજો મહાત્મા ।
ઈશસ્ત્વયં કસ્ય પરાજિતાત્મા તજ્જાનીધ્વં કુરવઃ સર્વ એવ ॥
કર્ણ ઉવાચ ॥

દુશ્શાસન નિબોધેદં વચનં વૈ પ્રભાષિતમ્ । કિમનેન ચિરં વીર નયસ્વ દ્રપદાત્મજામ્ ।
દાસીભાવેન ભુઙ્ક્ષ્વ ત્વં યથેષ્ટં કુરુનન્દન ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતો ગાન્ધારરાજસ્ય પુત્રઃ શકુનિરબ્રવીત્ ।
સાધુ કર્ણ મહાબાહો યથેષ્ટં ક્રિયતામિતિ ॥

તતો દુશ્શાસનસ્તૂર્ણં દ્રુપદસ્ય સુતાં બલાત્ । પ્રવેશયિતુમારબ્ધઃ સ ચકર્ષ દુરાત્મવાન્ ॥ તતો વિક્રોશતિ તદા પાઞ્ચાલી વરવર્ણિની ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

પરિત્રાયસ્વ માં ભીષ્ણ દ્રોણ દ્રૌણે તથા કૃપ ।
પરિત્રાયસ્વ વિદુર ધર્મિષ્ઠો ધર્મવત્સલ ॥

ધૃતરાષ્ટ્ર મહારાજ પરિત્રાયસ્વ વૈ સ્નુષામ્ । ગાન્ધારિ ત્વં મહાભાગે સર્વજ્ઞે સર્વદર્શિનિ ।
પિરત્રાયસ્વ માં ભીરું સુયોધનભયાર્દિતામ્ ॥

ત્વમાર્યે વીરજનનિ કિં માં પશ્યસિ યાદવીમ્ ।
ક્લિશ્યમાનામનાર્યેણ ન ત્રાયસિવ વધૂં સ્વકામ્ ॥

યદિ લાલપ્યમાનાં માં ન કશ્ચિત્કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ।
હા હતાઽસ્મિ સુમન્દાત્મા સુયોધનવશં ગતા ॥

ન વૈ પાણ્ડુર્નરપતિર્ન ધર્મો ન ચ દેવરાટ્ । ન ચાયુર્નાશ્વિનૌ વાઽપિ પરિત્રાયન્તિ વૈ સ્નુષામ્ ॥ ધિક્કષ્ટં યદિ જીવેયં મન્દભાગ્યા પતિવ્રતા ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

શૃણોમિ વાક્યં તવ રાજપુત્રિ નેમે પાર્થાઃ કિઞ્ચિદપિ બ્રુવન્તિ ।
સા ત્વં પ્રિયાર્થં શૃણુ વાક્યમેત- દ્યદુચ્યતે પાપમતિઃ કૃતઘ્નઃ ॥

સુયોધનઃ સાનુચરઃ સુદુષ્ટઃ સહૈવ રાજા નિકૃતઃ સૂનુના ચ
યદ્યેષ વાચં મહદુચ્યમાનાં ન શ્રોષ્યતે પાપમતિઃ સુદુષ્ટઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા દ્રુપદસ્ય પુત્રીં ક્ષત્તાઽબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રમ્ ।

મા ક્લિશ્યતાં વૈ દ્રુપદસ્ય પુત્રીં મા ત્વં ચરીં દ્રક્ષ્યસિ રાજપુત્ર ॥
વિદુર ઉવાચ ॥

યદ્યેવં ત્વં મહારાજ સઙ્ક્લેશયસિ દ્રૌપદીમ્ । અચિરેણૈવ કાલેન પુત્રસ્તે સહ મન્ત્રિભિઃ ।
ગમિષ્યતિ ક્ષયં પાપઃ પાણ્ડવક્ષયકારણાત્ ॥

ભીમાર્જુનાભ્યાં ક્રુદ્ધાભ્યાં માદ્રીપુત્રદ્વયેન ચ ।
તસ્માન્નિવારય સુતં મા વિનાશં વિચિન્તય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એતચ્છુત્વા મન્દબુદ્ધિર્નોત્તરં કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ।
તતો દુર્યોધનસ્તત્ર દૈવમોહબલાત્કૃતઃ ॥

અચિન્ત્ય ક્ષત્તુર્વચનં હર્ષેણાયતલોચનઃ ।
ઊરૂ દર્શયતે પાપો દ્રૌપદ્યા વૈ મુહુર્મુહુઃ ॥

ઊરૌ સન્દર્શ્યમાને તુ નિરીક્ષ્ય તુ સુયોધનમ્ ।
વૃકોદરસ્તદાલોક્ય નેત્રે ચોલ્ફાલ્ય લોહિતે ॥

એતત્સમીક્ષ્યાત્મનિ ચાવમાનં નિયમ્ય મન્યું બલનાન્સ માની ।
રાજાનુજઃ સંસદિ કૌરવાણાં વિનિષ્ક્રમન્વાક્યમુવાચ ભીમઃ ॥

અહં દુર્યોધનં હન્તા કર્ણં હન્તા ધનઞ્જયઃ ।
શકુનિં ચાક્ષકિતવં સહદેવો હનિષ્યતિ ॥

ઇદં ચ ભૂયો વક્ષ્યામિ સભામધ્યે બૃહદ્વચઃ ।
સત્યં દેવાઃ કરિષ્યન્તિ યન્નો યુદ્ધં ભવિષ્યતિ ॥

સુયોધનમિમં પાપં હન્તાઽસ્મિ ગદયા યુધિ ।
શિરઃ પાદેન ચાસ્યાહમધિષ્ઠાસ્યામિ ભૂતલે ॥

વક્ષઃ શૂરસ્ય નિર્વાસ્ય પરુષસ્ય દુરાત્મનઃ ।
દુશ્શાસનસ્ય રુધિરં પાસ્યામિ મૃગરાડિવ ॥
અર્જુન ઉવાચ ॥

ભીમસેન ન તે સન્તિ યેષાં વૈરં ત્વયા સહ ।
નન્દા ગૃહેષુ ન બુદ્ધ્યન્તે મહદ્ભયમ્ ॥

નૈવ વાચા વ્યવસિતં ભીમ વિજ્ઞાયતે સતામ્ ।
યદિ સ્થાસ્યન્તિ સઙ્ગ્રામે ક્ષત્રધર્મેણ વૈ સહ ॥

દુર્યોધનસ્ય કર્ણસ્ય શકુનેશ્ચ દુરાત્મનઃ ।
દુશ્શાસનચતુર્થાનાં ભૂમિઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્ ॥

અસૂયિતારં વક્તારં પ્રહૃષ્ટાનાં દુરાત્મનામ્ ।
ભીમસેન નિયોગાત્તે હન્તાઽહં કર્ણમાહવે ॥

કર્ણં કર્ણાનુગાંશ્ચૈવ રણે હન્તાઽસ્મિ પત્રિભિઃ । યે ચાન્યે વિપ્રયોત્સ્યન્તિ બુદ્ધિમોહેન માં નૃપાઃ ।
તાન્સ્મ સર્વઞ્છિતૈર્બાણૈર્નેતાઽસ્મિ યમસાદનમ્ ॥

ચલેદ્વિ હિમવાન્સ્થાનાન્નિષ્પ્રભઃ સ્યાદ્દિવાકરઃ ।
શૈત્યં સોમાત્પ્રણશ્યેત મત્સત્યં વિચલેદ્યદિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ઉત્યુક્તવતિ પાર્થે તુ શ્રીમાન્માદ્રવતીસુતઃ ।
પ્રગૃહ્ય વિપુલં બાહું સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સૌબલસ્ય વધપ્રેપ્સુરિદં વચનમબ્રવીત્ ।
ક્રોધસંરક્તનયનો નિશ્વસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
સહદેવ ઉવાચ ॥

યાનક્ષાન્મન્યસે મૂઢ ગાન્ધારાણાં યશોહર ।
નૈતે હ્યક્ષાઃ શિતા વાણાસ્ત્વયૈતે સમરે ધૃતાઃ ॥

યથા ચૈવોક્તવાન્ભીમસ્ત્વામુદ્દિશ્ય સબાન્ધવમ્ । કર્તાઽહં કર્મણા ચાસ્ય કુરુકાર્યાણિ સર્વશઃ ।
યદિ સ્થસ્યાસિ સઙ્ગ્રામે ક્ષત્રધર્મેણ સૌબલ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

સહદેવવચઃ શ્રુત્વા નકુલોઽપિ વિશામ્પતે ।
દર્શનીયતમો નૄણામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
નકુલ ઉવાચ ॥

સુતેયં યજ્ઞસેનસ્ય દ્યૂતેઽસ્મિન્ધૃતરાષ્ટ્રજૈઃ ।
યૈર્વાચઃ શ્રાવિતા રૂક્ષા ધૂર્તૈર્દુર્યોધનપ્રિયૈઃ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સુદુર્વૃત્તાન્મુમૂર્ષૂન્કાલચોદિતાન્ ।
દર્શયિષ્યામિ ભૂયિષ્ઠમહં વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

ઉલૂકં ચ દુરાત્માનં સૌબલસ્ય પ્રિયં સુતમ્ ।
હન્તાઽહમસ્મિ સમરે મમ શત્રું નરાધમમ્ ॥

નિદેશાદ્ધર્મરાજસ્ય દ્રૌપદ્યાઃ પદવીં ચરન્ ।
નર્ધાર્તરાષ્ટાં પૃથિવીં કર્તાસ્મિ નચિરાદિવા ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ॥

યસ્માચ્ચોરું દર્શયસે યસ્માચ્ચોરું નિરીક્ષસે ।
તસ્માત્તવ હ્યધર્મિષ્ઠ ઊરૌ મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ॥

યસ્માચ્ચૈવં ક્લેશયતિ ભ્રાતા તે માં દુરાત્મવાન્ ।
તસ્માદુધિરમેવાસ્ય પાસ્યતે વૈ વૃકોદરઃ ॥

ઇમં ચ પાપિષ્ઠમતિં કર્ણં સમુતબાન્ધવમ્ ।
સામાત્યં સપરીવારં હનિષ્યતિ ધનઞ્જયઃ ॥

ક્ષુદ્રધર્મં નૈકૃતિકં શકુનિં પાપચેતસમ્ ।
સહદેવો રણે ક્રુદ્ધો હનિષ્યતિ સબાન્ધવમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવમુક્તે તુ વચને દ્રૌપદ્યા ધર્મશીલયા ।
તતોઽન્તરિક્ષાત્સુમહત્પુષ્પવર્ષમવાપતતમ્ ॥

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા નોચુસ્તત્ર સભાસદઃ ।
અર્જુનસ્ય ભયાદ્રાજન્નભૂન્નિશ્શબ્દમત્ર વૈ ॥